Müzekkerlik ve Müenneslik
المذكر والمؤنث في اللغة العربية
Arapçada Müzekkerlik ve Müenneslik
د. نظام الدّين إبراهيم أوغلو
باحث أكاديمي تركماني ـ تركيا
Nizameddin İbrahimoğlu
Hitit Üniversitesi - Çorum
1- المُذَكَّرُ — Müzekker
Eril/erkek: Müenneslik alametine sahip değildir.
İkiye ayrılır:
Hakiki Müzekker: İsim veya sıfat olarak gelebilir. (Akıllı veya canlı olanların isimleridir.)
- محمد ـ أحمد ـ كريم ـ جميل ـ كامل / طالب ـ مهندس ـ مدير ـ عالم
Mecâzî Müzekker (Akılsız veya cansız müzekker)
الأسماء المذكرة الجامدة (مذكرها لا تتحول إلى المؤنث بعلامات مؤنثة)
- حجر ـ دفتر ـ قلم ـ باب
2- المُؤَنَّثُ — Müennes
Dişil/dişi: Müenneslik alametine sahiptir.
İki ana grupta sınıflandırılarak da isimlendirilebilir:
A- المُؤَنَّثُ الحَقِيقِيُّ — Hakiki Müennes
Akıllı veya canlı olanların isimleridir. Dişi: Tâ-i merbûta/tâ-i te’nîs (dişilik) alameti taşısın veya taşımasın, gerçekte dişi olan varlıktır. İsim veya sıfat olarak gelebilir.
- جميلة، كريمة، كاملة، فاطمة، عائشة / طالبة ـ مهندسة ـ مديرة ـ عالمة
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| خَدِيجَةُ | Hatice |
| مَرْيَمُ | Meryem |
| خَنْسَاءُ | Hansa |
| لَبُؤَةٌ | Dişi aslan |
| هِرَّةٌ | Kedi |
B- المؤنث المجازي — Mecâzî Müennes
Akılsız veya cansız olanların isimleridir.
الأسماء المؤنثة الجامدة (مؤنثها لا تتحول إلى المذكر بحذف علامات المؤنث)
- شجرة ـ حقيبة ـ نافذة ـ سبورة
İkiye ayrılır:
1. Lafzî Müennes (Kıyasî Müennes)
3 gruba ayrılır:
a) Te’nîs (dişilik) alametleri (ة – ى – اء), sıfatların ve isimlerin sonunda bulunan alametlerdir.
Sonu tâ-i merbûta (ة – ـة), yani yuvarlak te / التاء المربوطة ile biten isimler veya sıfatlar çoğunlukla müennes (dişi), müfret (tekil) kabul edilir.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| مَدِينَةٌ | Şehir |
| مُحَافَظَةٌ | İl |
| لَيْلَةٌ | Bir gece |
| سَفِينَةٌ | Gemi |
| كَبِيرَةٌ | Büyük |
| طَبِيبَةٌ | Bayan doktor |
| مَرِيضَةٌ | Hasta |
| كَاتِبَةٌ | Yazıcı |
| مُعَلِّمَةٌ | Öğretmen |
| فَقِيرَةٌ | Yoksul |
| نَظِيفَةٌ | Temiz |
| كَبِيرَةٌ | Büyük |
| صَغِيرَةٌ | Küçük |
| قِطَّةٌ | Kedi |
| كَلْبَةٌ | Köpek |
| مُهْرَةٌ | Tay |
| مُسْلِمَةٌ | Müslüman |
| مُؤْمِنَةٌ | Mümin |
| نَافِذَةٌ | Pencere |
| كَبِيرَةٌ | Büyük |
| صَغِيرَةٌ | Küçük |
| بَطِيئَةٌ | Yavaş |
Not: Tâ-i merbûta/kapalı te – te’nîs te’si/dişilik te’si (ة – ـة), sonuna bir ek bitiştiğinde açık ـ ت ـ şeklinde yazılır.
Örnek:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| مِحْفَظَةٌ – مِحْفَظَتُكَ | Çanta – senin çantan |
| نَظَّارَةٌ – نَظَّارَتُهُ | Gözlük – onun gözlüğü |
| مِظَلَّةٌ – مِظَلَّتِي | Şemsiye – benim şemsiyem |
Sonunda uzun elif (اء), yani elif-i memdûde olan sıfatlardır. Bu alamet daha ziyade renk ve sakatlığı ifade eden أَفْعَلُ فعلاء veznindeki kelimelerin müenneslerinde kullanılır.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| بَيْضَاءُ | Beyaz |
| زَرْقَاءُ | Mavi |
| حَمْرَاءُ | Kırmızı |
| حَسْنَاءُ | Güzel kız |
| سَمْرَاءُ | Semra |
| خَضْرَاءُ | Yeşil |
| سَوْدَاءُ | Siyah |
| خَرْسَاءُ | Dilsiz |
| حَدْبَاءُ | Kambur |
| عَرْجَاءُ | Topal |
| عَمْيَاءُ | Kör |
| شَقْرَاءُ | Sarışın |
| سَمْرَاءُ | Esmer |
Not: Topluluk isimleri genellikle müennes (dişi) kabul edilir.
Örnek:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| العَرَبُ | Arap |
Sonu ى, yani elif-i maksûra (kısa elif) ile biten isimlerdir. Elif-i maksûra daha ziyade أَفْعَلُ فُعلى veznindeki derecelendirilmiş sıfatların müenneslerinde kullanılır.
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| أكبر كُبرى | Daha büyük |
| أصغر صُغرى | Daha küçük |
| أحسن حُسنى | Daha güzel |
فَعْلاءُ veznindeki sıfatların müennesleri de فُعْلَى vezninde kullanılır.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| صُغْرَى | En küçük |
| حُسْنَى | En güzel |
| حُبْلَى | Hamile, gebe |
| عَصًا | Baston |
| كُبْرَى | En büyük |
| سُفْلَى | Daha düşük |
| عَطْشَى | Susamış, susuz |
Semaî Müennes (Manevi Müennes)
Üzerinde müenneslik alameti olmayıp müennes sayılan isimlerdir. Bu müennesler sözlüğe bakılarak ve/veya işitilerek bilindiği için bunlara semaî müennes denir.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| نَفْسٌ | Nefis, kendi |
| أَرْضٌ | Yeryüzü |
| شَمْسٌ | Güneş |
| سَمَاءٌ | Gökyüzü |
| رِيحٌ | Rüzgâr |
| نَارٌ | Ateş |
| دَارٌ | Ev |
| حَرْبٌ | Savaş |
| فَأْسٌ | Balta |
| جَهَنَّمٌ | Cehennem |
| حَاجِبٌ | Kaş |
| رِجْلٌ | Ayak |
| دَلو | Kova |
| فُلُك | Gemi |
| عقرب | Akrep |
| درع | Zırh |
| بئر | Kuyu |
| عين | Pınar |
| فردوس | Cennet |
| ملح | Tuz |
| سعير | Cehennem |
| جحيم | Cehennem |
| سِنٌّ | Diş |
| عصا | Sopa |
| أفعى | Yılan |
Not 1: Diğer manevi müennes ifade eden isimlerdir. Örneğin:
المؤنّث المعنوي: بقية المؤنث المعنوي:
بتول، مريم، زينب، شام. وهُناك من الألفاظ للمؤنث المعنوي التي لا يُستعمل إلاّ مؤنّثًا: نحو (فأس، أرض، أرنب، إصبع، حرب، دار، رَحيم، رَحى، سقر، شمس، شِمال، يمين، ضبعُ، عُروض، عَقِب، فخِذ، قوس، كأس، كرش، نَعْل، ناب، وِرك)، مع أسماء الرّياح (صبا، قَبول، جَنوب، دَبور، هيف، حَرور، سموم…).
Not 2: Müzekker ve müennes için kullanılan bazı manevi lafızlar vardır.
هناك من الألفاظ المعنوية التي تُستعمل للمذكر والمؤنث: (إبط، إزار، حال، حانوت، خمر، زُقاق، سبيل، سُرى، سراويل، سلاح، سكّين، سليم، سماء، سوق، صاع، ضُحى، طِرس، طريق، عَجُر، عُقاب، عقرب، عُنق، عنكبوت، فرس، قِدر، قَفا، قميص، كِبد، لسان، مِسك، وراء، مُوسى).
Not 3: İsimlerde Cinsiyet: Arap dilinde kelimeler dil bilgisi yönünden müennes (dişil) ve müzekker (eril) olarak iki tür cinsiyete sahiptir. Bunlar genellikle varlıkların doğal cinsiyetine uyarlar. Doğada erkek olan canlılar müzekker, dişi olan canlılar müennes kabul edilir.
Doğal dişi ve erkek isimleri. Bunlar da istisnalardan kabul edilebilir.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| أُمٌّ | Anne |
| أَبٌ | Baba |
| أَخٌ | Erkek kardeş |
| أُخْتٌ | Kız kardeş |
| ابنٌ | Erkek çocuk |
| بِنْتٌ | Kız çocuğu |
| بَعل | Koca |
| زَوجَةٌ | Hanım |
| رَجُلٌ | Erkek |
| امرأة | Kadın |
| صُهرٌ | Damat |
| كِنَّةٌ | Gelin |
| ثورٌ | Öküz |
| بَقرٌ (ة) | İnek |
| ناقة | Dişi deve |
| جمل | Erkek deve |
| ديك | Horoz |
| دجاجة | Tavuk |
Not 4: Kasaba, şehir, ülke ve kabile isimleri müennes (dişi) kabul edilir.
أسماء البلاد والمدن والقبائل تستعمل كمؤنث
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| قُرَيْشٌ | Kureyş |
| مِصْرٌ | Mısır |
| مَكَّةٌ | Mekke |
Not 5: Vücudun çift olan azaları, organları müennes (dişi) olarak kabul edilir.
أسماء أعضاء الجسم المزدوجة تستعمل كمؤنث
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| عَيْنٌ | Göz |
| أُذْنٌ | Kulak |
| يَدٌ | El |
Not 6: Ayrıca Arapçadaki bütün cansız isimlerin çoğulu müennes (dişi) ve müfret (tekil) kabul edilir.
Not 7: Bazı müzekker (eril) isimler kurala aykırıdır.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| حَمْزَةُ | Hamza |
| طَلْحَةُ | Talha |
| عُرْوَةُ | Urve |
Not 8: Mübalağa ifade eden فَعَّالَةٌ vezninin sonundaki tâ-i merbûta (ـة) müenneslik (dişilik) için değildir.
Örnekler:
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| عَلاَّمَةٌ | Çok bilgili |
| نَسَّابَةٌ | Soy bilgini |
| رَحَّالَةٌ | Çok gezmiş |
Not 9: Bazı sıfatların hem müzekkeri hem de müennesi aynıdır. Bunlar genellikle şu vezinlerde gelir: Fa’ulün – Fe’ilün – Mif’alün – Mif’ilün…
هناك من الصّفات التي يستوي فيها المذكر والمؤنث لذا فلا تطابق الصّفة بالموصوف. وعمومًا يأتي على وزن فعول وفعيل ومِفعَال مِفعِيل وأوزان أخرى مثل: صَبور ـ فَخور ـ جَرِيح ـ عَظِيم ـ رَحِيم ـ كَبِير ـ رَخِيص ـ عَلاَّمَة ـ مِكْسَال ـ مِعْطِير ـ مِغْشِم ـ ضحْكة.
والمصدر الثلاثي الغير الميمي مثل: عدلٌ / وأيضًا ما كان الصّفة لجمع ما لا يعقل.
الأمثلة: رجُلٌ صَبورٌ / امرأةٌ صَبورٌ / هذا شَاهدُ عَدلٌ / هَذانِ شَاهِدَانِ عَدلٌ / هذهِ شُهودُ عَدْلٌ.
Diğer Konularda Müzekkerlik ve Müenneslik
المذكر والمؤنث في الضَّمَائر في حَالةِ الفَاعِلِ: Fail hâlinde olan zamirler
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| هُوَ — مُذكّر | O (müzekker) |
| هُمَا — مُذكّر | O ikisi (müzekker) |
| هُمْ — مُذكّر | Onlar (müzekker) |
| هِيَ — مُؤنَّث | O (müennes) |
| هُمَا — مُؤنَّث | O ikisi (müennes) |
| هُنَّ — مُؤنَّث | Onlar (müennes) |
| اَنْتَ — مُذكّر | Sen (müzekker) |
| اَنْتُمَا — مُذكّر | İkiniz (müzekker) |
| اَنْتُمْ — مُذكّر | Siz (müzekker) |
| اَنْتِ — مُؤنَّث | Sen (müennes) |
| اَنْتُمَا — مُؤنَّث | İkiniz (müennes) |
| اَنْتُنَّ — مُؤنَّث | Siz (müennes) |
| اَنَا | Ben |
| نَحْنُ | Biz |
المثال:
- ذَهبتُ إلى السّوقِ.
- ذَهبَ (ذَهَبَتْ) إلى السُّوقِ.
- هما ذَهَبَا (ذَهَبَتَا) إلى السُّوقِ.
- هُم ذَهبوا إلى السُّوقِ.
- هنّ ذَهبنَ إلى السُّوقِ.
- أنتم ذَهَبتُم إلى السُّوقِ.
- أنتُنَّ ذَهَبتُنَّ إلى السُّوقِ.
- نَحنُ ذَهَبنَا إلى السُّوقِ.
المذكر والمؤنث في الضَّمَائر في حَالةِ المَفعُولِ: Tümleç hâlinde olan zamirler
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| إيّاهُ — مُذكّر | Onu (müzekker) |
| إيّاهُمَا — مُذكّر | İkisini (müzekker) |
| إيّاهُم — مُذكّر | Onları (müzekker) |
| إيّاهَا — مُؤنَّث | Onu (müennes) |
| إيّاهُما — مُؤنَّث | İkisini (müennes) |
| إيّاهُنّ — مُؤنَّث | Onları (müennes) |
| إيّاكَ — مُذكّر | Seni (müzekker) |
| إيّاكُمَا — مُذكّر | İkinizi (müzekker) |
| إيّاكُمْ — مُذكّر | Sizi (müzekker) |
| إيّاكِ — مُؤنَّث | Seni (müennes) |
| إيّاكُمَا — مُؤنَّث | İkinizi (müennes) |
| إيّاكُنّ — مُؤنَّث | Sizi (müennes) |
| إيّايّ | Beni |
| إيّانَا | Bizi |
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| …هُ — مُذكّر | Onu (müzekker) |
| …هُمَا — مُذكّر | O ikisini (müzekker) |
| …هُمْ — مُذكّر | Onları (müzekker) |
| …هَا — مُؤنَّث | Onu (müennes) |
| …هُمَا — مُؤنَّث | O ikisini (müennes) |
| هُنَّ — مُؤنَّث | Onları (müennes) |
| …كَ — مُذكّر | Seni(n) (müzekker) |
| …كُمَا — مُذكّر | İkinizi(n) (müzekker) |
| …كُمْ — مُذكّر | Sizi(n) (müzekker) |
| …كِ — مُؤنَّث | Seni(n) (müennes) |
| كُمَا — مُؤنَّث | İkinizi(n) (müennes) |
| …كُنَّ — مُؤنَّث | Sizi(n) (müennes) |
| …يِ | Beni |
| …نَا | Bizi |
الأمثلة:
- إيّاكَ نَعبُدُ: Sana ibadet ederiz.
- إيّايَ فأعبدوني: Bana ibadet ediniz.
- كَتَبْناهَا: Onu (e-k) yazdık.
- كَتَبْتُمْنَا: Bizi yazdınız (e).
- نَكْتُبُهَا: Onu (k) yazıyoruz.
المذكر والمؤنث في مَفعُول فيهِ: Tümlecin “-de” hâlinde olanı
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| عِندِي | Bende |
| عِندَنَا | Bizde |
| عِندَكَ — مُذكّر | Sende (müzekker) |
| عِندَكِ — مُؤنَّث | Sende (müennes) |
| عِندَكُمْ — مُذكّر | Sizde (müzekker) |
| عِندَكُن — مُؤنَّث | Sizde (müennes) |
| عِندَهُ — مُذكّر | Onda (müzekker) |
| عِندَهَا — مُؤنَّث | Onda (müennes) |
| عِنْدَنَا | Bizde |
- جَاءَ عِندِي
- ذَهبَ عِنْدَكُمْ
المذكر والمؤنث في مَفعُول مَعَهُ: Tümlecin “-le” hâlinde olanı
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| مَعِي | Benimle |
| مَعَنا | Bizimle |
| مَعَكَ — مُذكّر | Seninle (müzekker) |
| مَعَكِ — مُؤنَّث | Seninle (müennes) |
| مَعَكُم — مُذكّر | Sizinle (müzekker) |
| مَعَكُن — مُؤنَّث | Sizinle (müennes) |
| مَعَهُ — مُذكّر | Onunla (müzekker) |
| مَعَهَا — مُؤنَّث | Onunla (müennes) |
| مَعَهُم — مُذكّر | Onlarla (müzekker) |
| مَعَهُن — مُؤنَّث | Onlarla (müennes) |
الأمثلة:
- ذَهَبتُ مَعَكَ: Seninle gittim.
- ذَهبتَ مَعِي: Benimle gittin.
المذكر والمؤنث في مَفعُول عَنه: Tümlecin “-den” hâlinde olanı
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| عَنِّي | Benden |
| عَنَّا | Bizden |
| عَنْكَ — مُذكّر | Senden (müzekker) |
| عَنكِ — مُؤنَّث | Senden (müennes) |
| عَنْكُم — مُذكّر | Sizden (müzekker) |
| عَنكُن — مُؤنَّث | Sizden (müennes) |
| عَنهُ — مُذكّر | Ondan (müzekker) |
| عَنهَا — مُؤنَّث | Ondan (müennes) |
| عَنهُم — مُذكّر | Onlardan (müzekker) |
| عَنهُن — مُؤنَّث | Onlardan (müennes) |
الأمثلة:
- فأعفُ عنًّا: Bizi bağışla.
- رَضي الله عنكَ: Allah senden razı olsun.
ذَهبَ عنّي الفَزعُ Üzerimden korku gitti.
المذكر والمؤنث في مَفعُولٌ إليهِ: Tümlecin “-e” hâli olan
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| اِلىَّ | Bana |
| اِلينَا | Bize |
| اِليكَ | Sana (Müzekker مُذكّر) |
| اِليكِ | Sana (Müennes مُؤنَّث) |
| اِليكُمْ | Size (Müzekker مُذكّر) |
| اِليكُن | Size (Müennes مُؤنَّث) |
| اِليهِ | Ona (Müzekker مُذكّر) |
| اِليهَا | Müennes (مُؤنَّث) |
| اِليْهِم | Onlara (Müzekker مُذكّر) |
| اِليهن | Onlara (Müennes مُؤنَّث) |
الأمثلة
- أهدي إليك كتابًا. Size kitap hediye ediyorum.
- جاؤوا إلينا. Bize geldiler.
- ذَهبوا إليكم. Size gittiler.
المذكر والمؤنث في اسمُ الإشَارَةِ: İşaret İsimleri
Yakın için işaret zamirleri
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| هَذَا | Bu (Müzekker مُذكّر) |
| هَذانِ، هَاذيْنِ | Bu ikisi (Müzekker مُذكّر) |
| هَؤُلاَءِ | Bunlar |
| هَذِهِ / هَذِي | Bu (Müennes مُؤنَّث) |
| هَتَانِ، هَاتَيْنِ | Bu ikisi (Müennes مُؤنَّث) |
Uzak için işaret zamirleri
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| ذَاكَ، تِيكَ | Şu |
| ذَالِك | Müzekker (مُذكّر) |
| ذَانِكَ | O ikisi (Müzekker مُذكّر) |
| اُولاَئِكَ | Onlar (Müzekker مُذكّر) |
| تِلْكَ / تَاكَ | O (Müennes مُؤنَّث) |
| تَانِكَ | O ikisi (Müennes مُؤنَّث) |
الأمثلة
- هَذا رَجُلٌ ذكيٌّ. Bu zeki bir adamdır.
- ذَلكَ الكِتابُ لا ريبَ فيهِ. Bu kitapta şüphe yoktur.
المذكر والمؤنث في الاسم الموصول: Belirtili İsm-i Mevsuller (İlgi Zamiri)
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| اَلَّذِى | Ki o kimse (Müzekker مُذكّر) |
| اَللَّذَانِ، اَللَّذَيْنِ | Ki o ikisi (Müzekker مُذكّر) |
| اَلَّذِينَ | Ki o kimseler (Müzekker مُذكّر) |
| الَّتي | Ki o kimse (Müennes مُؤنَّث) |
| اَللَّتَانِ، اَللَّتَيْنِ | Ki o ikisi (Müennes مُؤنَّث) |
| اَلْلاَّتِي، اللَّوَاتِي، اللاَّئِي | Ki o kimseler (Müennes مُؤنَّث) |
Not: Sadece insan dışındaki çoğullarda ism-i mevsul, müennes tekil اَلَّتِى olarak gelir. (Akıllı ve akılsızlar için kullanılır.)
Belirtisiz İsm-i Mevsuller
| Arapça | Türkçe |
|---|---|
| مَنْ | Kimse(ler): Sadece akıllılar için kullanılır. |
| ماَ | Şeyler: Hayvanlar, canlılar ve nesneler için kullanılır. |
| اىُّ | Hangisi: İnsan, hayvan ve cansızlar için kullanılır. |
Nizameddin İbrahimoğlu
Hitit Üniversitesi-İlahiyat Fakültesi