İçeriğe atla
Arapça Eğitimi

Müzekkerlik ve Müenneslik

Dr. Nizameddin İbrahimoğlu Güncellendi: 16 Eylül 2026 10 dk okuma

Arapça sürümü

المذكر والمؤنث في اللغة العربية

Arapçada Müzekkerlik ve Müenneslik

د. نظام الدّين إبراهيم أوغلو

باحث أكاديمي تركماني ـ تركيا

Nizameddin İbrahimoğlu

Hitit Üniversitesi - Çorum

1- المُذَكَّرُ — Müzekker

Eril/erkek: Müenneslik alametine sahip değildir.

İkiye ayrılır:

  1. Hakiki Müzekker: İsim veya sıfat olarak gelebilir. (Akıllı veya canlı olanların isimleridir.)

    • محمد ـ أحمد ـ كريم ـ جميل ـ كامل / طالب ـ مهندس ـ مدير ـ عالم
  2. Mecâzî Müzekker (Akılsız veya cansız müzekker)

    الأسماء المذكرة الجامدة (مذكرها لا تتحول إلى المؤنث بعلامات مؤنثة)

    • حجر ـ دفتر ـ قلم ـ باب

2- المُؤَنَّثُ — Müennes

Dişil/dişi: Müenneslik alametine sahiptir.

İki ana grupta sınıflandırılarak da isimlendirilebilir:

A- المُؤَنَّثُ الحَقِيقِيُّ — Hakiki Müennes

Akıllı veya canlı olanların isimleridir. Dişi: Tâ-i merbûta/tâ-i te’nîs (dişilik) alameti taşısın veya taşımasın, gerçekte dişi olan varlıktır. İsim veya sıfat olarak gelebilir.

  • جميلة، كريمة، كاملة، فاطمة، عائشة / طالبة ـ مهندسة ـ مديرة ـ عالمة
ArapçaTürkçe
خَدِيجَةُHatice
مَرْيَمُMeryem
خَنْسَاءُHansa
لَبُؤَةٌDişi aslan
هِرَّةٌKedi

B- المؤنث المجازي — Mecâzî Müennes

Akılsız veya cansız olanların isimleridir.

الأسماء المؤنثة الجامدة (مؤنثها لا تتحول إلى المذكر بحذف علامات المؤنث)

  • شجرة ـ حقيبة ـ نافذة ـ سبورة

İkiye ayrılır:

1. Lafzî Müennes (Kıyasî Müennes)

3 gruba ayrılır:

a) Te’nîs (dişilik) alametleri (ة – ى – اء), sıfatların ve isimlerin sonunda bulunan alametlerdir.

Sonu tâ-i merbûta (ة – ـة), yani yuvarlak te / التاء المربوطة ile biten isimler veya sıfatlar çoğunlukla müennes (dişi), müfret (tekil) kabul edilir.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
مَدِينَةٌŞehir
مُحَافَظَةٌİl
لَيْلَةٌBir gece
سَفِينَةٌGemi
كَبِيرَةٌBüyük
طَبِيبَةٌBayan doktor
مَرِيضَةٌHasta
كَاتِبَةٌYazıcı
مُعَلِّمَةٌÖğretmen
فَقِيرَةٌYoksul
نَظِيفَةٌTemiz
كَبِيرَةٌBüyük
صَغِيرَةٌKüçük
قِطَّةٌKedi
كَلْبَةٌKöpek
مُهْرَةٌTay
مُسْلِمَةٌMüslüman
مُؤْمِنَةٌMümin
نَافِذَةٌPencere
كَبِيرَةٌBüyük
صَغِيرَةٌKüçük
بَطِيئَةٌYavaş

Not: Tâ-i merbûta/kapalı te – te’nîs te’si/dişilik te’si (ة – ـة), sonuna bir ek bitiştiğinde açık ـ ت ـ şeklinde yazılır.

Örnek:

ArapçaTürkçe
مِحْفَظَةٌ – مِحْفَظَتُكَÇanta – senin çantan
نَظَّارَةٌ – نَظَّارَتُهُGözlük – onun gözlüğü
مِظَلَّةٌ – مِظَلَّتِيŞemsiye – benim şemsiyem

Sonunda uzun elif (اء), yani elif-i memdûde olan sıfatlardır. Bu alamet daha ziyade renk ve sakatlığı ifade eden أَفْعَلُ فعلاء veznindeki kelimelerin müenneslerinde kullanılır.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
بَيْضَاءُBeyaz
زَرْقَاءُMavi
حَمْرَاءُKırmızı
حَسْنَاءُGüzel kız
سَمْرَاءُSemra
خَضْرَاءُYeşil
سَوْدَاءُSiyah
خَرْسَاءُDilsiz
حَدْبَاءُKambur
عَرْجَاءُTopal
عَمْيَاءُKör
شَقْرَاءُSarışın
سَمْرَاءُEsmer

Not: Topluluk isimleri genellikle müennes (dişi) kabul edilir.

Örnek:

ArapçaTürkçe
العَرَبُArap

Sonu ى, yani elif-i maksûra (kısa elif) ile biten isimlerdir. Elif-i maksûra daha ziyade أَفْعَلُ فُعلى veznindeki derecelendirilmiş sıfatların müenneslerinde kullanılır.

ArapçaTürkçe
أكبر كُبرىDaha büyük
أصغر صُغرىDaha küçük
أحسن حُسنىDaha güzel

فَعْلاءُ veznindeki sıfatların müennesleri de فُعْلَى vezninde kullanılır.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
صُغْرَىEn küçük
حُسْنَىEn güzel
حُبْلَىHamile, gebe
عَصًاBaston
كُبْرَىEn büyük
سُفْلَىDaha düşük
عَطْشَىSusamış, susuz

Semaî Müennes (Manevi Müennes)

Üzerinde müenneslik alameti olmayıp müennes sayılan isimlerdir. Bu müennesler sözlüğe bakılarak ve/veya işitilerek bilindiği için bunlara semaî müennes denir.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
نَفْسٌNefis, kendi
أَرْضٌYeryüzü
شَمْسٌGüneş
سَمَاءٌGökyüzü
رِيحٌRüzgâr
نَارٌAteş
دَارٌEv
حَرْبٌSavaş
فَأْسٌBalta
جَهَنَّمٌCehennem
حَاجِبٌKaş
رِجْلٌAyak
دَلوKova
فُلُكGemi
عقربAkrep
درعZırh
بئرKuyu
عينPınar
فردوسCennet
ملحTuz
سعيرCehennem
جحيمCehennem
سِنٌّDiş
عصاSopa
أفعىYılan

Not 1: Diğer manevi müennes ifade eden isimlerdir. Örneğin:

المؤنّث المعنوي: بقية المؤنث المعنوي:

بتول، مريم، زينب، شام. وهُناك من الألفاظ للمؤنث المعنوي التي لا يُستعمل إلاّ مؤنّثًا: نحو (فأس، أرض، أرنب، إصبع، حرب، دار، رَحيم، رَحى، سقر، شمس، شِمال، يمين، ضبعُ، عُروض، عَقِب، فخِذ، قوس، كأس، كرش، نَعْل، ناب، وِرك)، مع أسماء الرّياح (صبا، قَبول، جَنوب، دَبور، هيف، حَرور، سموم…).

Not 2: Müzekker ve müennes için kullanılan bazı manevi lafızlar vardır.

هناك من الألفاظ المعنوية التي تُستعمل للمذكر والمؤنث: (إبط، إزار، حال، حانوت، خمر، زُقاق، سبيل، سُرى، سراويل، سلاح، سكّين، سليم، سماء، سوق، صاع، ضُحى، طِرس، طريق، عَجُر، عُقاب، عقرب، عُنق، عنكبوت، فرس، قِدر، قَفا، قميص، كِبد، لسان، مِسك، وراء، مُوسى).

Not 3: İsimlerde Cinsiyet: Arap dilinde kelimeler dil bilgisi yönünden müennes (dişil) ve müzekker (eril) olarak iki tür cinsiyete sahiptir. Bunlar genellikle varlıkların doğal cinsiyetine uyarlar. Doğada erkek olan canlılar müzekker, dişi olan canlılar müennes kabul edilir.

Doğal dişi ve erkek isimleri. Bunlar da istisnalardan kabul edilebilir.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
أُمٌّAnne
أَبٌBaba
أَخٌErkek kardeş
أُخْتٌKız kardeş
ابنٌErkek çocuk
بِنْتٌKız çocuğu
بَعلKoca
زَوجَةٌHanım
رَجُلٌErkek
امرأةKadın
صُهرٌDamat
كِنَّةٌGelin
ثورٌÖküz
بَقرٌ (ة)İnek
ناقةDişi deve
جملErkek deve
ديكHoroz
دجاجةTavuk

Not 4: Kasaba, şehir, ülke ve kabile isimleri müennes (dişi) kabul edilir.

أسماء البلاد والمدن والقبائل تستعمل كمؤنث

Örnekler:

ArapçaTürkçe
قُرَيْشٌKureyş
مِصْرٌMısır
مَكَّةٌMekke

Not 5: Vücudun çift olan azaları, organları müennes (dişi) olarak kabul edilir.

أسماء أعضاء الجسم المزدوجة تستعمل كمؤنث

Örnekler:

ArapçaTürkçe
عَيْنٌGöz
أُذْنٌKulak
يَدٌEl

Not 6: Ayrıca Arapçadaki bütün cansız isimlerin çoğulu müennes (dişi) ve müfret (tekil) kabul edilir.

Not 7: Bazı müzekker (eril) isimler kurala aykırıdır.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
حَمْزَةُHamza
طَلْحَةُTalha
عُرْوَةُUrve

Not 8: Mübalağa ifade eden فَعَّالَةٌ vezninin sonundaki tâ-i merbûta (ـة) müenneslik (dişilik) için değildir.

Örnekler:

ArapçaTürkçe
عَلاَّمَةٌÇok bilgili
نَسَّابَةٌSoy bilgini
رَحَّالَةٌÇok gezmiş

Not 9: Bazı sıfatların hem müzekkeri hem de müennesi aynıdır. Bunlar genellikle şu vezinlerde gelir: Fa’ulün – Fe’ilün – Mif’alün – Mif’ilün…

هناك من الصّفات التي يستوي فيها المذكر والمؤنث لذا فلا تطابق الصّفة بالموصوف. وعمومًا يأتي على وزن فعول وفعيل ومِفعَال مِفعِيل وأوزان أخرى مثل: صَبور ـ فَخور ـ جَرِيح ـ عَظِيم ـ رَحِيم ـ كَبِير ـ رَخِيص ـ عَلاَّمَة ـ مِكْسَال ـ مِعْطِير ـ مِغْشِم ـ ضحْكة.

والمصدر الثلاثي الغير الميمي مثل: عدلٌ / وأيضًا ما كان الصّفة لجمع ما لا يعقل.

الأمثلة: رجُلٌ صَبورٌ / امرأةٌ صَبورٌ / هذا شَاهدُ عَدلٌ / هَذانِ شَاهِدَانِ عَدلٌ / هذهِ شُهودُ عَدْلٌ.

Diğer Konularda Müzekkerlik ve Müenneslik

المذكر والمؤنث في الضَّمَائر في حَالةِ الفَاعِلِ: Fail hâlinde olan zamirler

ArapçaTürkçe
هُوَ — مُذكّرO (müzekker)
هُمَا — مُذكّرO ikisi (müzekker)
هُمْ — مُذكّرOnlar (müzekker)
هِيَ — مُؤنَّثO (müennes)
هُمَا — مُؤنَّثO ikisi (müennes)
هُنَّ — مُؤنَّثOnlar (müennes)
اَنْتَ — مُذكّرSen (müzekker)
اَنْتُمَا — مُذكّرİkiniz (müzekker)
اَنْتُمْ — مُذكّرSiz (müzekker)
اَنْتِ — مُؤنَّثSen (müennes)
اَنْتُمَا — مُؤنَّثİkiniz (müennes)
اَنْتُنَّ — مُؤنَّثSiz (müennes)
اَنَاBen
نَحْنُBiz

المثال:

  • ذَهبتُ إلى السّوقِ.
  • ذَهبَ (ذَهَبَتْ) إلى السُّوقِ.
  • هما ذَهَبَا (ذَهَبَتَا) إلى السُّوقِ.
  • هُم ذَهبوا إلى السُّوقِ.
  • هنّ ذَهبنَ إلى السُّوقِ.
  • أنتم ذَهَبتُم إلى السُّوقِ.
  • أنتُنَّ ذَهَبتُنَّ إلى السُّوقِ.
  • نَحنُ ذَهَبنَا إلى السُّوقِ.

المذكر والمؤنث في الضَّمَائر في حَالةِ المَفعُولِ: Tümleç hâlinde olan zamirler

ArapçaTürkçe
إيّاهُ — مُذكّرOnu (müzekker)
إيّاهُمَا — مُذكّرİkisini (müzekker)
إيّاهُم — مُذكّرOnları (müzekker)
إيّاهَا — مُؤنَّثOnu (müennes)
إيّاهُما — مُؤنَّثİkisini (müennes)
إيّاهُنّ — مُؤنَّثOnları (müennes)
إيّاكَ — مُذكّرSeni (müzekker)
إيّاكُمَا — مُذكّرİkinizi (müzekker)
إيّاكُمْ — مُذكّرSizi (müzekker)
إيّاكِ — مُؤنَّثSeni (müennes)
إيّاكُمَا — مُؤنَّثİkinizi (müennes)
إيّاكُنّ — مُؤنَّثSizi (müennes)
إيّايّBeni
إيّانَاBizi
ArapçaTürkçe
…هُ — مُذكّرOnu (müzekker)
…هُمَا — مُذكّرO ikisini (müzekker)
…هُمْ — مُذكّرOnları (müzekker)
…هَا — مُؤنَّثOnu (müennes)
…هُمَا — مُؤنَّثO ikisini (müennes)
هُنَّ — مُؤنَّثOnları (müennes)
…كَ — مُذكّرSeni(n) (müzekker)
…كُمَا — مُذكّرİkinizi(n) (müzekker)
…كُمْ — مُذكّرSizi(n) (müzekker)
…كِ — مُؤنَّثSeni(n) (müennes)
كُمَا — مُؤنَّثİkinizi(n) (müennes)
…كُنَّ — مُؤنَّثSizi(n) (müennes)
…يِBeni
…نَاBizi

الأمثلة:

  • إيّاكَ نَعبُدُ: Sana ibadet ederiz.
  • إيّايَ فأعبدوني: Bana ibadet ediniz.
  • كَتَبْناهَا: Onu (e-k) yazdık.
  • كَتَبْتُمْنَا: Bizi yazdınız (e).
  • نَكْتُبُهَا: Onu (k) yazıyoruz.

المذكر والمؤنث في مَفعُول فيهِ: Tümlecin “-de” hâlinde olanı

ArapçaTürkçe
عِندِيBende
عِندَنَاBizde
عِندَكَ — مُذكّرSende (müzekker)
عِندَكِ — مُؤنَّثSende (müennes)
عِندَكُمْ — مُذكّرSizde (müzekker)
عِندَكُن — مُؤنَّثSizde (müennes)
عِندَهُ — مُذكّرOnda (müzekker)
عِندَهَا — مُؤنَّثOnda (müennes)
عِنْدَنَاBizde
  • جَاءَ عِندِي
  • ذَهبَ عِنْدَكُمْ

المذكر والمؤنث في مَفعُول مَعَهُ: Tümlecin “-le” hâlinde olanı

ArapçaTürkçe
مَعِيBenimle
مَعَناBizimle
مَعَكَ — مُذكّرSeninle (müzekker)
مَعَكِ — مُؤنَّثSeninle (müennes)
مَعَكُم — مُذكّرSizinle (müzekker)
مَعَكُن — مُؤنَّثSizinle (müennes)
مَعَهُ — مُذكّرOnunla (müzekker)
مَعَهَا — مُؤنَّثOnunla (müennes)
مَعَهُم — مُذكّرOnlarla (müzekker)
مَعَهُن — مُؤنَّثOnlarla (müennes)

الأمثلة:

  • ذَهَبتُ مَعَكَ: Seninle gittim.
  • ذَهبتَ مَعِي: Benimle gittin.

المذكر والمؤنث في مَفعُول عَنه: Tümlecin “-den” hâlinde olanı

ArapçaTürkçe
عَنِّيBenden
عَنَّاBizden
عَنْكَ — مُذكّرSenden (müzekker)
عَنكِ — مُؤنَّثSenden (müennes)
عَنْكُم — مُذكّرSizden (müzekker)
عَنكُن — مُؤنَّثSizden (müennes)
عَنهُ — مُذكّرOndan (müzekker)
عَنهَا — مُؤنَّثOndan (müennes)
عَنهُم — مُذكّرOnlardan (müzekker)
عَنهُن — مُؤنَّثOnlardan (müennes)

الأمثلة:

  • فأعفُ عنًّا: Bizi bağışla.
  • رَضي الله عنكَ: Allah senden razı olsun.

ذَهبَ عنّي الفَزعُ Üzerimden korku gitti.

المذكر والمؤنث في مَفعُولٌ إليهِ: Tümlecin “-e” hâli olan

ArapçaTürkçe
اِلىَّBana
اِلينَاBize
اِليكَSana (Müzekker مُذكّر)
اِليكِSana (Müennes مُؤنَّث)
اِليكُمْSize (Müzekker مُذكّر)
اِليكُنSize (Müennes مُؤنَّث)
اِليهِOna (Müzekker مُذكّر)
اِليهَاMüennes (مُؤنَّث)
اِليْهِمOnlara (Müzekker مُذكّر)
اِليهنOnlara (Müennes مُؤنَّث)

الأمثلة

  • أهدي إليك كتابًا. Size kitap hediye ediyorum.
  • جاؤوا إلينا. Bize geldiler.
  • ذَهبوا إليكم. Size gittiler.

المذكر والمؤنث في اسمُ الإشَارَةِ: İşaret İsimleri

Yakın için işaret zamirleri

ArapçaTürkçe
هَذَاBu (Müzekker مُذكّر)
هَذانِ، هَاذيْنِBu ikisi (Müzekker مُذكّر)
هَؤُلاَءِBunlar
هَذِهِ / هَذِيBu (Müennes مُؤنَّث)
هَتَانِ، هَاتَيْنِBu ikisi (Müennes مُؤنَّث)

Uzak için işaret zamirleri

ArapçaTürkçe
ذَاكَ، تِيكَŞu
ذَالِكMüzekker (مُذكّر)
ذَانِكَO ikisi (Müzekker مُذكّر)
اُولاَئِكَOnlar (Müzekker مُذكّر)
تِلْكَ / تَاكَO (Müennes مُؤنَّث)
تَانِكَO ikisi (Müennes مُؤنَّث)

الأمثلة

  • هَذا رَجُلٌ ذكيٌّ. Bu zeki bir adamdır.
  • ذَلكَ الكِتابُ لا ريبَ فيهِ. Bu kitapta şüphe yoktur.

المذكر والمؤنث في الاسم الموصول: Belirtili İsm-i Mevsuller (İlgi Zamiri)

ArapçaTürkçe
اَلَّذِىKi o kimse (Müzekker مُذكّر)
اَللَّذَانِ، اَللَّذَيْنِKi o ikisi (Müzekker مُذكّر)
اَلَّذِينَKi o kimseler (Müzekker مُذكّر)
الَّتيKi o kimse (Müennes مُؤنَّث)
اَللَّتَانِ، اَللَّتَيْنِKi o ikisi (Müennes مُؤنَّث)
اَلْلاَّتِي، اللَّوَاتِي، اللاَّئِيKi o kimseler (Müennes مُؤنَّث)

Not: Sadece insan dışındaki çoğullarda ism-i mevsul, müennes tekil اَلَّتِى olarak gelir. (Akıllı ve akılsızlar için kullanılır.)

Belirtisiz İsm-i Mevsuller

ArapçaTürkçe
مَنْKimse(ler): Sadece akıllılar için kullanılır.
ماَŞeyler: Hayvanlar, canlılar ve nesneler için kullanılır.
اىُّHangisi: İnsan, hayvan ve cansızlar için kullanılır.

Nizameddin İbrahimoğlu

Hitit Üniversitesi-İlahiyat Fakültesi

İlgili içerikler

Yorumlar

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazabilirsiniz.

Yorum yazın

Hesap açmadan yorum yazabilirsiniz. Dilerseniz giriş yapın ya da hesap açın.

işaretli alanlar zorunludur. Yorumunuz hemen yayınlanır; adınız, tarih ve metin görünür.

Yeni içerikten haberdar olun

Yeni bir yazı, ders ya da günlük yayımlandığında e-posta ile haber veririz. Aboneliğiniz, e-postanıza gelen bağlantıyı onayladığınızda başlar; her postada aboneliği istediğiniz an sonlandıran bir çıkış bağlantısı bulunur.