Nizameddin İbrahimoğlu, 1955 yılında Kerkük’te dünyaya gelmiş Iraklı bir Türkmen akademisyendir. Arap dili ve belagatı ile temel İslam bilimleri üzerine çalışır. Öğrenimine Kerkük’te başlamış, Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde tamamlamış; Irak’tan ayrıldıktan sonra Türkiye’ye yerleşerek 1987’den itibaren Uludağ, Gazi ve Hitit üniversitelerinin ilahiyat fakültelerinde Arapça dersleri vermiştir. Türkmen âlimleri, Kerkük tarihi ve Arap dili üzerine kaleme aldığı araştırmalarla; Arapçadan Türkçeye ve Türkçeden Arapçaya yaptığı çevirilerle tanınır.
Kerkük’te bir aile ocağı
Doğduğu yer Kerkük’ün Korye bölgesindeki Sarı Kâhya mahallesidir; bölge adını Türkmen Horyat (Koryat) aşiretinden alır. Babası Hacı Halil Efendi’dir; onun babası İbrahim, dedesi Abdurrahman’dır. Ailenin soyu Sultan Celaleddin Harzemşah’a dayandırılır ve bu nispetle “Celalî” lakabını almışlardır; ataları savaşlarda Osmanlı hilafetinin sancağını taşıdıkları için “Bayrakdar” diye de anılmışlardır. Aile Konya’dan Musul’a göç etmiş, orada uzun yıllar yaşamış; siyasi baskılar sebebiyle dedesi görev yerinin Kerkük’e alınmasını isteyince şehre yerleşmişlerdir.
Hacı Halil Efendi, Kuzey Irak’ta ilmi, edebi ve dindarlığıyla tanınan bir isimdi. Erbil ve Kerkük vilayetleriyle bunlara bağlı ilçelerde mal müdürlüğü yaptı; Ravanduz, Koysancak ve Çemçemal’de görev sebebiyle bulundu, 1961’de son olarak Kerkük’e yerleşti ve 1971’de vefat etti. Evi, yörenin âlimlerini, mollalarını ve mutasavvıflarını ağırlayan bir konaktı. Nizameddin çocukluğundan itibaren bu meclislerde oturmayı, büyüklerin sohbetini dinlemeyi ve onlarla görüşmeyi alışkanlık hâline getirdi.
Annesi Mediha Hanım, Nakşibendî şeyhi Hacı İzzet’in kızıdır; onun babası Veli, Veli’nin babası ise Kerkük’ün büyük tüccarlarından olan ve Adana’dan gelip şehre yerleşen Recep’tir. Dindarlığı ve Allah’a olan derin imanıyla bilinen Mediha Hanım, yedi çocuğuna Kur’an-ı Kerim’i, İslam’ın farzlarını ve ahlakını öğretti. Geceleri uykuya dalmadan önce annesinden dinlediği, her biri bir ders ve ibret taşıyan hikâyeler; ondan öğrendiği türküler ve çocuk ninnileri; ağabeyi Ziyaeddin ile ablası Fevziye’den dinlediği masallar da bu terbiyenin parçasıydı.
Okul sıralarından Bağdat Üniversitesi’ne
İlkokula 1962’de Müstansıriye Okulu’nda başladı ve 1968’de bitirdi; ortaokulu Hikme Ortaokulu’nda 1971’e, liseyi Musalla Lisesi’nde 1974’e kadar okudu. Öğreniminin tamamını Kerkük’te tamamladıktan sonra 1974’te Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap Dili ve İslam Bilimleri Bölümü’ne girdi, 1978’de mezun oldu.
Türkiye’ye yerleştikten sonra öğrenimine devam etti: 1997’de Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde yüksek lisansa başladı ve 1999’da Arap Dilinde Cümleler ve Kuruluş Yolları başlıklı teziyle mezun oldu. 17 Ekim 2010’da Suriye’deki Hayat Üniversitesi’nden pekiyi dereceyle doktora diplomasını aldı; doktora çalışması Arapçanın önemi ve bu dil nasıl öğrenilebilir? konusundaydı.
Hocaları ve devam ettiği meclisler
İlk mektep yıllarında öğretmeni Selahattin Hürmüzlü ile Türkmen şairi olan okul müdürü İzzeddin Abdi Beyatlı’nın; orta ve lise yıllarında ise biyoloji hocası Fatih Kasap’ın, Arapça hocası Visam Hürmüzlü’nün ve tarih hocası Abdullah Telaferli’nin kişiliği üzerinde büyük payı oldu.
Bağdat Üniversitesi’nde Prof. Dr. Abdülkerim Zeydan, Prof. Dr. Muhsin Abdülhamid ve Fadıl es-Sâmerrâî gibi hocaların derslerine girdi; öğrenciliği boyunca tanıştığı İslam âlimlerinden Kur’an-ı Kerim, fıkıh, tefsir, hadis, akaid ve İslam tarihi dersleri aldı. Gençliğinde Mısırlı âlim Şeyh Mahmud el-Berşûmî’nin sohbetlerinden yararlandı; Bağdat’ta Câmiu’l-Bünye’de imamlık yapan Şeyh Mahmud Garîb’in meclislerine haftada iki gün devam etti. Şeyh Abdülhamid Kışk’ın vaaz kasetlerini dinledi, Yusuf el-Karadâvî’nin kitaplarını ve televizyon söyleşilerini takip etti. Iraklı âlimlerden Dr. İmadüddin Halil ile Bağdat’ın eski müftüsü, mantık ve tefsirdeki yetkinliğiyle tanınan Şeyh Abdülkerim el-Müderris’in eserlerini okudu.
Bunun yanında şeyh tekkelerine ve cami medreselerine devam etti: Bağdat’ta Ebû Hanîfe Camii’nde imam ve âlimlerle tanıştı, Abdülkadir Geylânî Camii’nde Şeyh Abdülbaki el-Kadirî ile görüştü; Kerkük’te şehrin imamı Molla Hakkı el-Kerkükî ile, Korye’deki Şeyh Hüsameddin el-Kadirî tekkesinde Şeyh Abdülkerim ile, Şorca’daki Şeyh Cemil et-Talebanî tekkesinde Şeyh Ali et-Talebanî ile buluştu. Süleymaniye’nin Biyara ve Tavîla beldelerindeki büyük tekkede Şeyh Osman Biyara en-Nakşibendî’nin, Erbil’deki Kadiriyye tekkesinde Türkmen Şeyh Fuad el-Kadirî’nin meclisinde bulundu. Tabiat ve fen bilimlerini okumayı da ihmal etmedi; âlimlerle buluşmak için ülkeyi bir baştan bir başa dolaşırken bilgisini ve kültürünü artırdı.
Askerlik ve savaş yılları
1 Ağustos 1978 – 3 Temmuz 1980 tarihleri arasında Irak ordusunda askerlik yaptı. Fakülte mezunu olduğu için yasalara göre yedek subay olarak hizmet etmesi gerekiyordu; ancak dönemin Devrim Komuta Konseyi kararı, Baas Partisi üyesi olmayanların ne subay ne de resmî dairelerde müdür olarak atanmasına izin veriyordu. Bu yüzden terhis olana kadar onbaşı (نائب عريف) rütbesinde kaldı. Bağdat’taki Tâcî kampında birkaç ay süren genel eğitimin ardından Erbil’e nakledildi ve 8. Tümen’in istihbarat taburunda görev yaptı. Partiye üye olmaması, Türkmen olması ve fakülte mezunu olması sebebiyle Baasçı subaylardan çok sıkıntı gördü.
Askerliğinin ilk gününde, Erbil istihbarat tabur komutan yardımcısı yeni erleri kampın salonunda toplayarak iktidardaki partiye üye olmayanları hapis, işkence ve idamla tehdit etti; bunun Devrim Komuta Konseyi’nin askerî bir emri olduğunu söyledi. Askerlerin çoğu korkuyla partiye yazılırken Nizameddin bu zorlamayı kabul etmedi ve buna razı olmadı; hizmeti boyunca siyasi yönlendirme subayı ile bölük komutanından her türlü cezayı gördü.
Terhisinden sonra Bağdat’taki Millî Eğitim Bakanlığı’ndaki görevine döndü; aradan aylar geçmeden Irak-İran savaşı çıktı ve 8 Haziran 1981’de yedek hizmet için yeniden silah altına alındı. Bağdat’taki Reşid kampında üç aylık eğitimin ardından Musul’daki 12. Tümen / 50. Zırhlı Tugay / 25. Tank Taburu’na katıldı; birlik savaş sırasında önce İran’daki Serpol-i Zehab yakınlarındaki Kuhine’ye, ardından Kasr-ı Şirin’e kaydı. Erbaş olmasına rağmen tabur komutanı onu, normalde en az üçüncü derece muvazzaf astsubayların yürüttüğü birlik başçavuşluğu görevinde kullandı.
1982’de girilen kanlı bir muharebede tümen bütünüyle dağıldı ve Irak ordusu İran topraklarından çekildi. Ağabeyi Ziyaeddin aynı tümende, 26. Tank Taburu’ndaydı; Nizameddin izinliyken izni biten ağabeyi birliğine döndü ve savaşın başladığı gün şehit düştü.
Göç: Kerkük’ten Türkiye’ye
İki kardeş, savaşın vatan savunması için değil siyasi sebeplerle sürdürüldüğü kanaatindeydi; şehit düşenlerin çoğunun partiye üye olmayanlar olduğunu görüyor, savaşın meşru olmadığına dair âlimlerin fetvasını da almış bulunuyorlardı. Dinini koruyabileceği bir Müslüman ülkeye sığınmayı planlıyorlardı; fakat rejimin kaçakların ailelerini hapis ve ölümle tehdit etmesi yüzünden bunu ertelediler. Ağabeyine bu fırsat nasip olmadı.
Nizameddin, 22 Ağustos 1982’de izni bittiğinde birliğine dönmedi ve yaklaşık üç ay ailesinin evinde uygun vakti bekledi. 23 Kasım 1982 ikindi vakti mahallenin muhtarı kapıya gelip evin adresini teyit etmek istediğinde tehlikeyi sezdi ve ertesi sabah erkenden yola çıkmaya karar verdi. Sabah namazını kılıp annesinin hazırladığı kahvaltıyı ettikten sonra tıraş olurken kapı zili çaldı; perdenin arkasından bakınca gelenlerin askerî istihbarat olduğunu anladı. Kalp hastası ve altmış beş yaşını aşmış annesine metanetli olmasını, ağlamamasını tembihleyip hızla dama çıktı ve küçük bir tahtanın arkasına gizlendi. Merdivende ayak sesleri duyup tahtaya vurulduğunda bütün ümidini yitirmişti; başını kaldırdığında elinde tıraş makinesiyle ağabeyi Safiyeddin’i gördü. Arayanlar, hemen yanına kadar geldikleri hâlde onu görmeden gitmişlerdi.
Aynı gün Erbil’e, oradan da 24 Kasım 1982’de Koysancak ilçesine geçti; babasının aziz dostu Kak Refik’in evinde misafir kaldı. Rejimin birkaç gün içinde düşeceğine dair söylentiler yüzünden yolculuğu iki aydan fazla erteledi, sonunda 24 Şubat 1983’te Irak’tan çıktı. Hicretinden mal, gezinti ya da dünyalık bir karşılık beklemedi; imanını ve inancını koruyabilmeyi, ibadetlerini korkusuzca yerine getirebilmeyi istedi. Yolda kaçakçının hastalanması yüzünden ailesine ulaştırması gereken haber gecikti; kalp hastası olan annesi, daha önce büyük oğlunu kaybetmiş olmanın korkusuyla yıllarca endişe içinde yaşadı. Nizameddin ancak 1985 yılının mayıs ayında telefonla ulaşabildi; annesi bu haberden birkaç ay sonra, gurbetteki iki oğlunu göremeden vefat etti.
Önce İran’a, sonra Suriye’ye gitti; aradığı huzuru ve güveni bulamayınca Türkiye’ye yerleşti. Dinî hürriyet ve güven bakımından umduğunu burada buldu; kardeşleriyle birlikte turizm ve ticaret şirketlerinde çalıştı, Bursalı bir hanımla evlendi ve üç kızı oldu. 2002 yılında hac ibadetini yerine getirdi. Ataları I. Dünya Savaşı’ndan II. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar süren mücadelelerinde nasıl İngiliz ve Rus sömürgeciliğine karşı Osmanlı’nın yanında durduysa — babası Hacı Halil, dedesi İbrahim, onun babası Abdurrahman, anne tarafından dedesi Hacı İzzet Nakşibendî, dayıları avukat Muhammed Hacı İzzet ve üsteğmen Enver gibi — o da Irak Türkmenlerinin davasını savunmayı sürdürdü; Türkiye’de bu mücadeleyi dersleri, konferansları ve yazılarıyla devam ettirdi.
Görevleri
| Yıllar | Görev | Kurum |
|---|---|---|
| 1976–1979 | Memur, ardından Diplomalar Bölümü başkan yardımcısı | Irak Eğitim Bakanlığı |
| 1979–1982 | Basın Müdürlüğünde gazeteci | Irak Millî Eğitim Bakanlığı |
| 1987–1992 | Arap dili öğretim görevlisi | Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Bursa |
| 1994–2006 | Arapça okutmanı | Gazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi |
| 2006’dan bu yana | Arapça okutmanı | Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Çorum |
| 1987’den bu yana | Genel müdür | Ziya Turizm ve Dış Ticaret, İstanbul |
Hitit Üniversitesi’ndeki görevi İlahiyat Fakültesi’nin Temel İslam Bilimleri Bölümü, Arap Dili ve Belagatı Anabilim Dalı’ndadır.
Üyelikleri, belgeleri ve sınavları
1976’da Bağdat’taki Türkmen Kardeşlik Kulübü’ne 1329 numarayla üye oldu. Türkiye’ye yerleştikten sonra da mesleki kuruluşlarla bağını sürdürdü: 2007’de merkezi Katar’da bulunan Uluslararası Arap Mütercimleri ve Dilcileri Cemiyeti’ne (Wata), merkezi İsviçre’de bulunan Arapça Tercüme ve Kültürel Diyalog Cemiyeti’ne (Atida) ve merkezi Belçika’da bulunan Uluslararası Arap Mütercimleri Cemiyeti’ne (WataOnline); 2009’da da Mısırlı Mütercimler ve Dilciler Cemiyeti’ne katıldı. 2008’de merkezi Türkiye’de olan, Irak Türkmenleri üzerine çalışan Özden Yapılanma ve Araştırma Derneği’nin kuruluşunda yer aldı.
1 Ocak 2008’de Uluslararası Arap Mütercimleri ve Dilcileri Cemiyeti, Türkçe ve Arapça alanındaki katkıları için kendisine takdirname verdi. ÖSYM’nin KPDS sınavına 1990, 1995 ve 2000 yıllarında girdi; Arapça testinden yüz üzerinden sırasıyla 84, 89 ve 79 puan aldı. 1990’da Uludağ Üniversitesi’nin öğretim elemanlarına yönelik İngilizce yabancı dil programını tamamladı. Hicrî 26.06.1425 tarihinde Suudi Arabistan’daki Nuhba Eğitim ve Kalkınma Kurumu’nun yönetim ve denetim becerileri kursunu bitirdi. 2006’dan bu yana kendi adını taşıyan nizamettin.net adlı siteyi yürütmektedir.
Kitapları ve kitapçıkları
Kitap çalışmalarının merkezinde iki konu vardır: Türkmen âlimlerinin hayat hikâyeleri ve Türkçe konuşanlara Arapça öğretimi. Irak’taki Türkmen âlimleri ansiklopedisi ile Irak dışındaki Türkmen âlimleri ansiklopedisi birincisine; Arapça konuşmayanlar için hazırladığı el-Arabiyyetü’l-Müyessere, Türkçe-Arapça Arapça Terim ve Istılahlar Sözlüğü ve Türklere Arapça öğretmek amacıyla derlediği Arapçada Seçilmiş Konular ikincisine örnektir. Doktora çalışması olan Arapçanın önemi ve bu dili nasıl öğrenebiliriz? de bu ikinci damarın devamıdır.
Bunların yanında, temel ilimleri kısa ve derli toplu biçimde tanıtan bir kitapçık dizisi hazırlamıştır. Dizide Kur’an ilimleri, hadis ilimleri, İslam fıkhı, kelâm-akaid ve tevhid, felsefe ve mantık, İslam tasavvufu, psikoloji ve psikiyatri, eğitim bilimi, tıp ve eczacılık, tarih, Arap dili bilimleri, astronomi ve sosyoloji özetleri yer alır. Diziye ayrıca cin ve sihirle ilgili konular, kadın ile erkeğin hakları, görevleri ve eşitlik meselesi ve duanın önemi üzerine üç kitapçık daha eklenmiştir.
Makaleleri ve araştırmaları
Türkçe ve Arapça olarak seksene yakın makale ve araştırma kaleme almıştır. Bunların çoğu kendi sitesinde ve arabswata.org gibi Arapça ilim sitelerinde yayımlanmış; bir bölümü ise hakemli dergilerde ve kültür dergilerinde çıkmıştır.
| Çalışma | Yayımlandığı yer |
|---|---|
| Kendi kaleminden İmam Leknevî: hayatı ve eserleri (çeviri) | İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sayı 6, Nisan 2005, Konya |
| İmam Kevserî — Muhammed Ebû Zehra’dan çeviri | İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sayı 5, Nisan 2005, Konya |
| Prof. Dr. Hayrettin Karaman ile röportaj | İslami İlimler Dergisi, sayı 3, 2008, Ankara, s. 199–219 |
| Kerkük liderlerinden avukat Muhammed Hacı İzzet’in hayatı | Sümer Dergisi, sayı 9–10, 2009, Kerkük, s. 3–7 |
| Türkmen kadın giysisi | Kardaşlık Dergisi, İstanbul, sayı 36, 2007 |
| İki ulu Türkmen şeyhi | alturkmani.com; Hacı İzzet Veli bölümü Kardaşlık Dergisi, sayı 37, 2008 |
| Arapçada harf-i cer üzerine bilimsel çalışma | Wata Dergisi, sayı 5, 2008 |
| Seçilmiş Arapça güzel atasözleri (çeviri) | Wata Dergisi, sayı 4, 2007 |
| İbn Sînâ’nın hayatı (çeviri) | Wata Dergisi, 29 Mart 2009 |
| Arapçanın önemi ve bu dili nasıl öğrenebiliriz? (doktora çalışması) | Fustat ve Wata dergileri |
Türkçe kaleme aldığı diğer çalışmalar arasında Ebû Ali el-Kâlî, Sâhib b. Abbâd ve Ahmed b. Fâris’in sözlük çalışmalarında izledikleri metotlar, Arapça cümlelerin Türkçe tahlili (irabı), Arapçada eş anlamlı kelimeler arasındaki farklar, hac ve umre, renklerin insan hayatına etkisi, bazı hayvan ve kuşların özellikleri, bilimler tarihi ve çeşitleri özeti, çok eşlilik meselesinin felsefesi, düşmanların İslam ve Müslümanlara kurduğu komplolar ve II. Abdülhamid’in hayatı yer alır.
Arapça yazdığı altmışı aşkın makale ve araştırma ise başlıca şu alanlarda toplanır:
| Alan | Başlıca çalışmaları |
|---|---|
| Arap dili ve atasözleri | Avamın hataya düştüğü lafızlar; Türk ve Türkmenlerde isimlerin telaffuzu ve anlamları; seçilmiş Arapça atasözleri; Arap atasözlerinde hayvan ve kuşların öne çıkan özellikleri; anlamlı güzel Arapça sözler; Arapça atasözleri ansiklopedisi; harf-i cer üzerine bilimsel çalışma; bazı Türkçe kelimelerin Arapçada kullanılması |
| Kur’an ve İslam ilimleri | Bilim ve âlimlerin faziletleri; bilimlerin tarihi ve çeşitleri; İslam dininde ruh ve onunla ilgili konular; üçlü kurtuluş: sebeplere sarıldıktan sonra tevekkül ve dua; satırlarla peygamberler tarihi; hac ve umre; Kur’an’ın her zaman ve mekân için ideal bir kitap oluşu; Kur’an-ı Kerim’de sayılar; İslam’da ceza ve iptila anlayışı; iptila, sabır ve takva sahipleri için kefaret; cennet için koşmak; Allah’ın Müslümanları vasat bir ümmet kılması |
| Türkmen tarihi, kültürü ve şahsiyetleri | Kerkük’te İslam biliminin gelişmesinde medrese ve âlimlerin katkısı; Türkmen kadın giyimi; iki ulu Türkmen şeyhi; avukat Muhammed Hacı İzzet’in hayatı; tarih boyunca Türkmen kadınının sağlam iradesi; Irak Türkmenlerinin stratejisi ve siyasi krizlerden çıkış yolu; Türkmen kadınının asaleti ve sosyal hayattaki rolü; Türkmen edebiyatının öncü kadınları; Türkmen halkının kendini koruma ve kollama vazifesi; toplumda Türkmen kadını; Kerkük Şeyhi Mor Baba Ali; Kerküklü siyasi lider Bahattin Türkmen; satırlarla yeni Irak tarihi; dünya siyasetinin gerçekleri ve Türkmen halkı; Türkmen âlimlerinden Ebû Hanîfe en-Nu‘mân; Âlim Molla Reşat el-Müftü; Prof. Dr. İbrahim ed-Dakukî; araştırmacı Muhammed Orhan Ali; Türkmen halkı ve hicret meselesi |
| Türk-İslam tarihinin simaları | Satırlarla Türk tarihi; Ertuğrul’un oğlu Sultan Osman; İstanbul’u fetheden Fatih Sultan Mehmet; II. Sultan Abdülhamid; Prof. Dr. İhsan Doğramacı; Mimar Sinan; Avni Ömer Lütfi; Şeyh Muhammed Esad Erbilî; Prof. Dr. Ekrem Pamukçu; Dr. İsmet Abdülmecid |
| Kadın, aile ve insan | İslam’da evlilik felsefesi; İslam’da başörtüsü; kadının birden çok eşle evlenmemesinin hikmeti; çocuk sahibi olmanın hikmeti; fertlerin davranışlarını etkileyen faktörler; renklerin insan hayatına etkisi |
| Siyaset ve medeniyet | Medeniyetler çatışması ve İslam medeniyeti; İslam’ın siyasete bakışı ve kendini koruma yolları; Müslümanların yenilme ve kazanma sebepleri; zalim yöneticilerle kötü âlimlerin özellikleri ve akıbeti; kavimlerin âlimler ve kötü yöneticilerle ilişkisi; düşmanların İslam ve Müslümanlara kurduğu komplolar |
Bu listedekilerin dışında birçok kişinin hayat hikâyesini ve kültür, siyaset, basın ve kadın konularında sayısız metni kaleme almış; Türkçe gazete metinlerini Arapçaya çevirmiştir.
Çevirileri
Çeviri, mesleğinin olduğu kadar ilgisinin de merkezindedir; Arapçadan Türkçeye ve Türkçeden Arapçaya yirmi sekizi aşkın çalışma yapmıştır. Edebiyat tarafında Prof. Dr. Coşkun Ak’ın hazırladığı Fatih Sultan Mehmet Divanı’nı, şair Halil İbrahim Halil’in “Ya Rifakî”, “Ya Kelimete’l-Hak” ve “Lakıyâhâ” şiirlerini ve Tunuslu şair Muhammed Ali el-Hânî’nin “Kor Ateşin Rüyası” şiirini Türkçeye kazandırmıştır. Kendi nazmettiği Anlamlı Güzel Sözler Manzumesi ile kuş ve hayvanlarla ilgili atasözleri derlemesi de iki dilde hazırlanmıştır.
Biyografi tarafında Hz. Peygamber’in, dört halifenin (Ebû Bekir, Ömer b. Hattâb, Osman b. Affân, Ali b. Ebî Tâlib), İbn Sînâ’nın, İmam-ı Azam’ın, Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî’nin, İmam Gazâlî’nin ve İmam Buhârî’nin hayatlarını; Kerküklü Nakşibendî şeyhleri Mehmet Emin Efendi ile Abdurrahman Efendi’nin, şair Fevzi ve Örfi Kerküklü’nün, Ebû Abdullah el-Hakanî’nin ve avukat Muhammed Hacı İzzet’in hayat hikâyelerini çevirmiştir. Dil öğretimine yönelik olarak harf-i cerler üzerine bilimsel çalışmayı, sayılarla ilgili dersleri ve Arapça ile Türkçenin ortak kelimelerini iki dile aktarmıştır. “İslam medeniyetinin insanlık medeniyetine etkisi”, “Birlik kuvvettir” ve “Seçim ve siyaset” gibi düşünce yazıları da çevirileri arasındadır.
Bildiği diller ve ilgi alanları
Türkçe, Arapça ve Osmanlı Türkçesine hâkimdir; İngilizce ve Kürtçe de bilir. Dinî ve ilmî kitaplar okumak, konferans, panel ve ilmî müzakerelere katılmak; dergi ve ilim sitelerine makale ve araştırma yazmak başlıca meşguliyetleridir. Seyahat etmeyi, özellikle dinî gezileri sever; haber programlarını, siyasi, ilmî ve dinî yayınları ve belgesel filmleri takip eder. Sporda satranç, masa tenisi ve voleybolu tercih eder.
Hayatın ona öğrettikleri
Kendi ifadesiyle hayat ona önce mutlak imanı öğretti: yalnızca Allah’tan istemeyi, kâinatın sahibi olan Allah’ın kullarının duasına karşılık verdiğine ve zerre kadar hayrın da şerrin de karşılıksız kalmayacağına inanmayı. İkinci olarak cehaletin mazeret olmadığını öğrendi; her belanın ve musibetin başı cehalettir, devlet kanunlarını bilmemek de Allah’ın emirlerini bilmemek de kişiyi korumaz. Üçüncüsü itidal ve vasat olmaktır: dinî emirlerde de dünya işlerinde de ifrat ile tefritin zarardan başka bir şey getirmediğini, mezhep ve mezhepçilik taassubunun bugün ödenen bedelin sebebi olduğunu düşünür.
Dördüncü olarak insanların elindekini kıskanmamayı ve onlarla çekişmemeyi öğrendi; haset, ateşin odunu yediği gibi iyilikleri yiyen ağır bir hastalıktır, çekişme ise insanın düşmanını ve gerginliğini çoğaltır. Beşincisi sû-i zandan uzak durmak, altıncısı infakı, salih ameli ve insanlara iyiliği çoğaltmaktır; komşuyu doyurmak, fakiri yedirmek, tanıdığa tanımadığa selam vermek, yoldan taşı kaldırmak ve kardeşinin yüzüne gülümsemek bunların en makbulüdür. Yedincisi küçük de olsa asla yalan söylememek ve gıybet etmemek, sekizincisi çok dinleyip az konuşmaktır; çünkü az söz az hata, az hata da insanların sevgisi ve saygısı demektir.
Dokuzuncu olarak hayatın baştan sona imtihan olduğunu ve en iyi devanın sabır, akıl ve şükür olduğunu öğrendi; öfkenin çoğu işleri düğümlemek, insanları kırmak ve sonunda pişmanlıkla biter. Onuncusu ise düşmanların Müslümanları ortadan kaldırmak için gece gündüz çalıştığıdır; ona göre bu baskıya ancak ilimle, bilgiyle, teknolojiyle, saf birliğiyle, akılla ve sabırla karşı konulabilir.