Türkmen Kadınının Giysisi
Türkmen Kadınının Giysisi
Nizameddin İbrahimoğlu'nun kalemiyle
Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Okutmanı
Tercüme: Ahmet Yasin Küçüktiryaki
Önsöz
Türkmen kadınının giysileri çeşitli, süslü ve değerlidir. Çoğunluğu ipek, keten ve pamuktandır; giysilerin tarzları kadınların yaşam standartlarına göre —zengin veya orta hâlli olmalarına göre— farklılık göstermektedir. Türkmen halkı arasında, işsiz olanlara iş bulma konusunda aileler arasındaki yardımlaşma dolayısıyla fakirlik pek göze çarpmamaktadır.
Baas Partisinin iktidara gelmesine kadar orta hâlli bir yaşam süren aileler genel olarak iyi durumdaydılar. Tehcire maruz kalıp vatanlarına ve mallarına el konulduğunda maddi, manevi ve sosyal hayatlarında, hatta sağlık yönünden birçok kayba uğradılar. Bu durumdan, Baas yönetiminden önce giysilerine verdikleri önem de ister istemez etkilendi. Türkmen kadınları kültürlerini yaşatmak için ve ona olan bağlılıklarından dolayı söz konusu giysileri giyiyorlardı.
Bilindiği gibi yaşam standardının kültürlerin geliştirilmesindeki rolü büyüktür. Aileleri, Türkmen kadınlarının konumlarını yüceltmek için onlara güzel elbiseler dikilebilecek süslü ve işlemeli kumaşların en değerlilerini alma hususunda yardımcı oluyorlardı. Daha önce bahsettiğimiz gibi Türkmen kadınının elbisesi çeşitlere ayrılmaktadır. Onların kışlık ve yazlık elbiseleri; evin içinde ve dışında giydikleri ayrı elbiseleri; nişan, düğün dernek, bayram gibi özel günlerde giydikleri ayrı elbiseleri vardır. Hatta evlenen dul kadın için, çocuklar ve gençler için de elbise çeşitleri bulunmaktadır. Bunun yanı sıra köylü kadınların, tarlada çalışırken giydikleri elbiselerinden farklı olarak, ev için özel elbiseleri vardır. Elbiseler bir milletin medeniyetinin önemli göstergelerindendir. Bu sayede o millete ait medeniyetin ne derece ileri ve benzersiz olduğunu ve ufuklarının ne derece geniş olduğunu anlamak mümkündür.
Türkmen giysisi, Türkmen inançlarının, kültür ve geleneklerinin aslına sadık bir ifadesidir. Bilindiği gibi elbiseler, tarz ve dizayn bakımından örfe, kültüre, dinî iklime, yaşama şekillerine ve ortaya çıktıkları yerin özelliklerine göre şekillenir. Coğrafi etkenler ve yaşam biçimleri de bu giysilerin belirlenmesinde ve çeşitlenmesinde rol sahibidir. Sıcak bir bölgede yaşayanların elbiseleri ile soğuk bölgelerde yaşayan insanların giysileri farklılık arz etmektedir. Aynı şekilde giysi, bir kişinin Kürt mü, Türk mü, Arap mı olduğu konusunda bize fikir verir. Diyebiliriz ki Türkmen giysisi, Türkmen toplumunu ve inançlarının doğasını temsil eden çeşitli özelliklere sahiptir. Örneğin Anadolu'da yaşayan Türk kadınının giysisi yaldızlı, süslü ve çeşitli renklerde olduğu hâlde tevazu ve hayâ ön plandadır. Kumaşın çeşitliliği ve süsü de ön plandadır ve bu sayede Türkmen kadını komşu halkların kadınlarından ayrılmaktadır. Türkmen kadınının giysisinin bu gelişiminde birçok sebep vardır. Gerek siyasi sebepler gerek yaşanılan yöre gerekse birlikte yaşadığı toplumda giysisiyle ön plana çıkarak ırkçı fitneye sebep olmamak ve dikkat çekmemek için gerekli olan uyum bunlardandır.
Türkmen kadınının giysisini dört kısma ayırmamız mümkündür.
1- Anadolu Giysisi
Bu çeşide Osmanlı giysisi de denilir. Bu giysiler süslü, değerli ve çok çeşitli kumaşlardan yapılmaktaydı. Bu, Türk ve Türkmen kadınının asli giysisiydi. Bu elbiseler Osmanlı Devleti'nin çöküşünden sonra kayboldu. Bunun siyasi sebeplerini yukarıda açıklamıştık. Türkmen kadınları sırf elbiseleri sebebiyle zulüm, baskı ve hakaretlere maruz kaldılar. Hiçbir delil olmaksızın Osmanlı hilafetini devam ettirmeye çalışmakla suçlandılar. Her ne olursa olsun Türkiye Cumhuriyeti'nde yaşayan kadınlar bu elbiselerini giymeye devam etmişlerdir.
Anadolu giysisini Halid Azb'ın makalesine göre şu şekilde açıklayabiliriz: "Yelek, önden açık ve yanlarda yırtmaçları bulunan ve gömleğin üzerine giyilen bir ev giysisidir. Bellerinin etrafına kaşmir veya ipekten bazen de metal olabilen kemer dolarlar. Yelek yaz kış giyilir, yazın giyileni ipek ve ince pamuklu kumaştan; kışın giyilen yelek ise ya yünden ya da kaşmirden yapılır. Onu, emirler, saray kadınları, seçkin kimselerden tutun orta tabakaya varıncaya kadar herkes giyerdi. Yeleğin giyimi, köylerde yaşayan çiftçiler ve konar-göçerler gibi moda akımından ve değişim rüzgârlarından etkilenmeyen kesim hariç gittikçe azaldı. Kadınlar günümüzde yeleğin üstüne, cübbenin altına kaftan giymektedirler. Daha önceleri kaftan erkeklere hastı ve Mısırlı kadınlar Osmanlı Devleti döneminden beri onu kullanmaktaydılar. Kaftan, eteğin alt kısımlarına kadar önden açık, ortadan düğmelerle ayrılan bir giysidir, yenleri uzun ve geniştir. Onun yapımında değişik renk ve çeşitlerde pamuklu ve ipekli kumaşlar kullanılır. Yenleri cübbenin altından gözükür, ayak parmaklarına kadar uzanır, kaftanın boyu ayaklara kadar ulaşır. Yelek ve kaftanın üzerine cübbe giyilir, Osmanlı devrinden önce erkeklere hastı; günümüz kadınları ise onu giymektedirler, özellikle de orta ve üst tabakadaki kadınlar. Cübbenin önü açık ve uçları düğme veya düğme deliği olmaksızın göğüste birleşmektedir. Boyu kısa olup uyluk ve ayakların arasına kadar uzanmaktadır. Bazen de bileklere kadar uzun olabilmektedir. Yenleri dardır, kaftanda olduğu gibi geniş değildir. Eteğin etrafında döner, onun yarısını veya daha fazlasını örterdi.
Günümüzdeki kadınlar düğünlerde abiye denilen kıyafetleri giymektedirler, bol ve abartılı bir elbise olmasına rağmen diğer ev kıyafetlerine göre daha sadedir. Daha çok yumuşak ipekli kumaştan yapılır, rengi de genellikle siyah olup yenleri gayet geniştir. Abiye kıyafetin üzerine de ipek şal giymektedirler ki o dörtgen şeklinde yaklaşık iki metrelik bir ölçüdedir. Bu siyah ipektendir, ortasında başın etrafına sarılan ve baş, yüz ve vücudun geriye kalan kısımlarını örtmek için sarkıtılan dar bir şerit vardır. Kadın içerden şalın iki yanını tutar ve peçesinin örttüğü yüzü hariç vücudunun her yerini örtmesi için iki kolunu da birleştirir. Bu kadının dış giysisinin tamamlayıcı üçüncü parçasıdır. Dışarıdayken bütün bu kıyafetleri daha önce anlattığımız şekildeki ev giysilerinin yerine giyer."[1]
Türkmen kadınlarına has başlığın yanı sıra çekici renklerdeki şalvarın giyilmesi de Osmanlı devrinde artmıştır.
Anadolu Giysilerinin Kısımlarının İsimleri
- Etek
- Dizlik
- İç yeleği
- Şalvar
- Hırka
- Gömlek
- Tülbent
- Feroca, manto, pardösü, cübbe
- Şal
- Yazma
- Yaşmak
- Bindallı
- Peçe
- Entariler
- Başlık
- Cepken
- Gece elbisesi
2- Arap, İran ve Osmanlı Giysilerinden Etkilenmesi
İslam fetih hareketlerinin ilerlemesiyle beraber İslami giysiler ve özellikle de Türkmen kadınının giysisi değişik kültürlerden etkilendi. Kültürel çekişme ve İran, Hindistan ve Uzak Doğu ile olan ticaretin gelişmesiyle İslam giysisi, söz konusu kültürlerin giysilerinden etkilenmeye başladı. Bu giysi, bu sefer de yenlerinin genişliği, iki omzun iç kısmını gizlemesi, bel kısmının nispeten darlığı ve iki topuğa veya ayakkabılara kadar uzanan şekliyle öne çıktı. Kadınlar yüz örtüsü olarak sadece gözleri gösteren, yüzün geriye kalan kısmını örten peçe takıyorlardı. Iraklı Türkmen kadınları, özellikle de şehirlerde yaşayanlar, bu elbiseyi benimsedi. İran medeniyetinden etkilenen Abbasi yönetimi sonrası bu giysilerin taklidi arttı. Kadınlar arasında yeni bir medeniyet taklidi yayılmaya başladı ve bu elbiseler Arap dünyasında yaygınlaştı. Bu elbiseler asli elbiselerin yerini aldı. Bu elbise; kadınlar için siyah, gençler için beyaz bir peştamal, gençler için süslü, uzun ve geniş bir elbise, yaşlı kadınlar için siyah aba ve dışarı çıkarken taktıkları peçeden oluşmaktadır.
3- Batı Elbisesi
Osmanlı hilafetinin çöküşü ve İngiliz sömürge yönetiminin gelmesiyle beraber Türkmen kadını, bu yeni ve farklı medeniyete ait olan, başın örtülmediği, üst kısmı gömlek ve bluzdan, alt kısmı dizlere kadar olan kısa etekten oluşan elbise şeklini taklit etmeye başladı. Batı hayat tarzından etkilenen sosyal tabakalar Batı elbise şekillerini ithal etmeye başladılar ve açık kadınlarda örneklerini gördüğümüz, bugün bilinen durum ortaya çıktı. Bazı kadınlar Batı elbiselerini giymeye başladı ve bunu da gerek gömlek ve şalvar gerekse pantolon giyerek, bunların yanı sıra yüz ve saçlarını açıp kolyelerini göstererek çeşitli tasarımlarla daha da ileri götürdüler.
4- İslam Elbisesi
1970 yılından sonra Müslümanlar İslami bilinci yeniden ortaya çıkardılar. Bunun sonucu olarak Türkmen kadınının giydiği ve sonraki nesillere bırakacağı elbisesi bir defa daha değişti. Daha yalın ve sade bir hâl almaya başladı. Bu dönemde söz konusu elbise, kadının vücudunun tamamını örten, cilbab ya da mont olarak isimlendirilen geniş bir elbiseden ibaretti. Bu şekliyle elbise, uyumlu bir şekilde bol olup vücudun kısımlarını gizlemekteydi. Bunun yanı sıra, himar ya da hicap olarak isimlendirilen, başlarına bağladıkları ve bazen yüzün alt kısmını da örten şal da buna dâhildi. Elbiseler, yaşanılan bölgenin örf, âdet ve diğer özellikleriyle uyumlu olacak şekilde yapılmaktadır.
Son olarak, en azından düğünler ve bayramlar gibi özel günlerde olmak üzere, Türkmen kadınının, erkeklerinin ve çocuklarının da bu asli elbiselerini muhafaza etmelerini temenni ediyorum. Bu elbisenin devamlı giyilmesi birçok sebep dolayısıyla zor olabilir. Hiç olmazsa özel günlerde Türkmen elbisesini giymekle, bütün halkların önem verdiği gibi, kendi yerel medeniyetlerini ihya etmiş olurlar. Bilinmelidir ki Türkmen halkının elbisesi İslam giyim tarzına ve mutedil tarza uyum göstermektedir. Anadolu Türkmen giysisi, Türkmen halkının medeniyetini ve medeniyetinden uzaklaşmış ve onu ihmal etmiş bir halkı temsil eder. Böyle bir halka hükmetmek elbette kolay olsa gerektir.
Allah çalışanın dostu ve yardımcısıdır.
[1] Halid Azb, Osmanlı Devrinde Kadının Giysisi, www.islamonline.net/iol-arabic