İçeriğe atla
Kitaplar

Irak’taki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi

Dr. Nizameddin İbrahimoğlu 654 dk okuma

Arapça sürümü

Bu eserin aslı PDF olarak da okunabilir: Irak’taki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi (PDF, 264 sayfa, 13,4 MB).

İçindekiler (624 madde)

Listeyi açmak ve istediğiniz kişiye doğrudan gitmek için tıklayın.

Nizameddin İbrahimoğlu
Hitit Üniversitesi (Çorum) Öğretim Görevlisi
e.mail.nizamettin955@hotmail.com

Bismillâhirrahmânirrahîm

Önsöz

Şüphesiz ki her çağda ve her yerde milletlerin âlimleri, şeyhleri, büyükleri, dâhileri, filozofları, hekimleri, mütefekkirleri, emirleri, komutanları, hakîmleri, önderleri, şairleri, edipleri ve benzerleri ortaya çıkabilir. Türkmen halkının da bu tür şahsiyetlerden gerek sayı gerekse nitelik bakımından en büyük payı vardır; bunlar sayesinde Türkmen halkı görkemli ve parlak medeniyetler, sayısız ve güçlü devletler kurabilmiş, bu devletler farklı ve uzun çağlar boyunca ayakta kalmıştır.

Bu ansiklopedide on yedinci ve on sekizinci yüzyılın bazı âlimlerine değindik; ancak genel olarak ve daha geniş bir biçimde, on dokuzuncu yüzyıl ve sonrasında, özellikle de Osmanlı Devleti'nin yıkılışının ardından yaşayan Irak Türkmen âlimlerini araştırdık; çünkü onlar hakkında pek çok makale ve araştırma mevcuttu. Bildiğimiz gibi Türkmen âlimleri geçmiş dönemlerde medeniyetlerin kuruluşuna katıldıklarında, birlikte yaşadıkları devletin veya medeniyetin adıyla -Emevî yahut Abbâsî, en sonunda da Osmanlı Devleti gibi- katılmışlardır. Böylece Türkmen medeniyeti bu devletlerin medeniyetiyle iç içe geçti; âlimlerimizin el yazması kitapları bu devletlerin elinde kaldı, onlar bu eserleri sahiplendi ve eserler onların medeniyetinin bir parçası hâline geldi.

Bunun yanı sıra yazılar, o dönemin hâkim diliyle yazılmıştı; bildiğimiz üzere o zaman yazıda hâkim olan diller Arapça ve Farsçaydı. Bu iki dille yazdıkları için kimileri Türkmen âlimlerinin ya Arap ya da Fars olduğunu sandı; ancak bu yazarların, ana dilleriyle yazmamış olsalar bile Türk olabileceklerini düşünmediler. Böylece onların çoğunu kaybettik. Kaybettiğimiz Türkmen âlimlerinin bir diğer bölümü ise, savaşlar sırasında istilacıların, asilerin ya da sömürgeye bağlı hükûmetlerin evlerini basması, kitaplarını ve belgelerini yakması yüzünden kayboldu; öyle ki geride kalanlar vatanlarını terk etmek zorunda kaldı, çoğu gurbette vefat etti ve vatandan uzak oldukları için kitaplarını ve araştırmalarını yitirdik. Bir diğer bölümü ise, dayanılmaz siyasî şartlar yüzünden kitaplarını ve belgelerini kendi elleriyle yaktı; çünkü zalim hükûmetler -özellikle Osmanlı Devleti'nin yıkılışından sonra- iktidara geldiklerinde, evleri bastıklarında herhangi bir Osmanlıca veya dinî kitap bulurlarsa, sırf Türkmen oldukları için bunu hükûmetlerine karşı bir şey sayıyorlardı.

Türkmen halkı hâlâ aynı trajediyi, siyasî çalkantıları, meşru haklarının gasbını, diktatör yöneticilerin zulmünü ve ihanetini yaşamaktadır. Belirttiğim gibi, göç etmek zorunda kalanlarla iletişim kurmanın zorluğu ve kaybedilişlerinin üzerinden uzun çağlar geçmiş olması sebebiyle onlara ulaşıp haberlerini alarak hayatları ve kitapları hakkında yazmayı başaramadık. Böylece Irak dışındaki ülkelere göç etmiş Türkmen âlimleri başka milletlere nispet edildi. Bunu tarih kitaplarında görebiliriz: milliyeti bilinmeyen âlimler ve tanınmış kişiler hakkında ya Fars ya Arap ya da başka bir şey olduklarını söylerler. Hatta Türkmenler de Arap olmayan şahsiyetlerin asıllarına dair gerçekleri araştırmakta ihmalkâr davrandılar. Bu ihtilafları, adını andığım bazı âlim şahsiyetler için kaleme aldığım Irak Dışındaki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi'nde de bulmak mümkündür; onlardan kimileri hakkında Fars ya da Türk olduğu, ya babasının Türk annesinin Fars veya Arap olduğu, ya da bunun tersi sanılmaktadır.

Âlimlerin milliyetlerinin bilinmemesine dair bu karışıklık, ya ihmal ve cehaletten, araştırmacı ve tarihçilerin titiz davranmamasından, ya onların kininden, ya da İngilizlerin Türklere ve Türkmenlere olan düşmanlığı sebebiyle zalim sömürgecilerin ve işbirlikçilerinin tehdidinden duydukları korkudan ileri gelmiş olabilir. İnsaflı bazı tarihçilerin hatalarını düzelttiklerini de görebiliriz; büyük Iraklı tarihçi Mîr Basrî -Allah rahmet eylesin- gibi. O, Irak'taki Türkmen âlimlerinin biyografilerindeki bu hataların bir kısmını düzeltmeyi başarmıştır.

Her hâlükârda, yeni Irak hükûmetinin kurulmasından ve Baas yönetiminin düşmesinden sonra Türkmen medeniyeti yeniden, Irak Cumhuriyeti adı altında inşa edilmeye başlandı; yani medeniyetimizi yeniden ve Irak adına kurmaya başladık. Ne var ki büyük üzüntüyle belirtelim ki, ne geçmiş ne de mevcut Irak hükûmetlerinden, Türkmen âlim ve aydınlarının elleriyle Irak medeniyetinin inşasına katkılarını takdir eden âdil bir adalet göremedik. Bu bir şeye delâlet ediyorsa, o da Türkmenlerin sıradan bir Irak vatandaşı olarak meşru haklarından mahrum bırakıldığına delâlet eder; bunun sebebi de, ardında siyasî ve iktisadî kazanç güden ve bütün İslam ülkelerinde "böl ve yönet" kaidesini uygulayan sömürgeci devletlerin emirlerine sürekli aldanmalarıdır. Bu büyük bir hata ve affedilmez bir ayıptır. Hükûmetlerin demokrasi, adalet, eşitlik ve -Allah'ın bize emrettiği, Birleşmiş Milletler'in de kabul ettiği- insan hakları getireceklerine dair attıkları o nutuklar nerede kaldı?

Burada, binlerce büyük Türkmen şahsiyeti arasından şu alanlarda örnekler sunacağız:

  1. Büyük şeyhler.
  2. Yüce İslam âlimleri.
  3. Büyük tarihçiler ve coğrafyacılar.
  4. Meşhur hekimler ve uzmanlar.
  5. Edip ve şairlerden yaratıcı olanlar.
  6. Güzel sanatlar ve matematik alanındaki âlimler.
  7. Önderler ve hakîmler.

Burada Türkmeneli bölgelerindeki ve Irak'ın tamamındaki Türkmen şahsiyetlerini araştırmayı arzu ederdim. Ancak pek çok sebepten dolayı Irak'ta bulunan kaynaklara ulaşamadık; bu yüzden ilgililerden, yayımlayabilmemiz için -özellikle Selahaddin, Musul ve Diyala vilayetleri hakkında- şahsiyetlere dair bilgi göndermelerini rica ediyorum. Başarı Allah'tandır.

Nizameddin İbrahimoğlu /

Birinci Bölüm: Genel Olarak Irak'taki Meşhur Türkmen Âlimleri (الباب الأول)

Birinci Fasıl: Türkmen Şeyhleri ve Âlimleri (الفصل الأوّل)

1. Şeyh Muhammed Hüsameddin el-Kadirî el-Kerkükî (الشّيخ محمد حسام الدين القادري الكركوكي)

“Şeyh Muhammed Hüsameddin el-Kadirî el-Kerkükî” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şeyh Muhammed Hüsameddin el-Kadirî el-Kerkükî” bölümünden — eserin aslından

Yazan: Nizameddin İbrahimoğlu

Şeyh Muhammed Hüsameddin b. Ömer b. el-Hâc el-Kevser el-Kadirî; faziletli âlim, kâmil mürşit, ilhamlı hatip ve Kadirî tarikatının halifesidir. 1902 yılında Kerkük'ün Sarı Kâhya mahallesinde doğdu, 1966 yılında vefat etti. Osmanlı, Krallık ve Cumhuriyet yönetimlerini görmüş; Osmanlı döneminde refah ve huzurun tadını, onun yıkılışından sonra ise sıkıntının, hüznün ve baskının tadını tatmıştır.

Annesi Kur'ân-ı Kerîm konusunda geniş bir ilme sahipti. Şeyh'in oğulları Şeyh Burhan, Şeyh Abdulkerim ve Safaeddin'dir; onlar aynı Hüsameddin tekkesi ve camisinde tarikat halifeliğini üstlendiler. Tekkeyi şu anda küçük oğlu Şeyh Safaeddin yönetmektedir; o, Kadirî tarikatının yanı sıra Nakşibendî tarikatını da yürütmektedir.

Şeyh Muhammed Hüsameddin bir sufî ve dâhi bir eğitimciydi. Hem yöneticilerin hem de halkın âlimiydi; ilmiyle, tevazuuyla ve firasetiyle insanlara nasıl hitap edeceğini bilirdi. Bu yüzden Kerkük halkının tamamı, bütün milliyet ve mezhepleriyle onu sevdi. Bunun yanı sıra fazileti, cömertliği ve eli açıklığıyla meşhurdu; yanına gelen hiçbir ziyaretçi yoktu ki evinde ya da tekkesinde -sayıları çok olduğunda bile- günlerce, bıkkınlık göstermeden ağırlamasın. Çünkü bunu ilâhî bir emir ve Allah Teâlâ'ya bir yakınlaşma vesilesi bildiği için yapardı; günün üç öğün yemeği de iyi yemeklerden hiçbir zaman eksik olmadı.

Şeyh Muhammed Hüsameddin babasının kucağında yetişti ve ondan ders aldı; belirttiğimiz gibi Kadirî tarikatının başında bulunuyordu. Kur'ân ilimlerinden fıkıh, hadis, felsefe, coğrafya, tarih ve benzerlerini okudu; Arapçanın esaslarını uzman hocalardan öğrendi. Babasıyla birlikte Erbil, Süleymaniye, Bağdat ve diğer vilayetler olmak üzere Irak diyarına ilmî bir yolculuğa çıktı; orada İmam Halid en-Nakşibendî es-Sühreverdî ve Bağdat'ta Seyyid Mahmud el-Geylânî gibi şeyh ve âlimlerle görüştü, Kadirî tarikatına intisap etti ve oradaki şeyh ve âlimlerle tanıştı.

Hacı Kevser tekkesi ve camisi, Şeyh Muhammed Hüsameddin'in adıyla meşhur oldu ve onun ilmi, bilgisi ve faaliyeti sayesinde onun zamanında zirvesine ulaştı. Aydınlardan ve iş adamlarından oluşan müritlerinin safları arasında apaçık bir artış vardı. Nesilleri yüksek ahlak üzere yetiştirip eğitmede büyük katkısı oldu; Müslüman saflarının sözünü birleştirmede, özellikle de Türkmen, Kürt ve Arap milliyetleri arasında güzel bir örnek teşkil etti.

Şeyh; Türkiye, Suriye, Mısır ve diğer İslam ülkelerinin tekkeleriyle sıkı bir bağ içindeydi. Kerkük şehrindeki fâsıklara, münafıklara ve fitne çıkaranlara hutbelerinde, vaazlarında ve insanlara yönelik irşatlarında aralıksız olarak karşı koydu; azgınların ve fırsatçıların emrine bir gün olsun boyun eğmedi, elindeki bütün güçle onlarla mücadele etti.

Hacı Kevser camisi ilk defa 1888 yılında, Şeyh Hüsameddin'in dedesi Şeyh Kevser el-Kadirî zamanında inşa edildi. Ancak Kadirî tarikatının Kerkük'te yayılması, onun oğlu -Şeyh Muhammed Hüsameddin'in babası- Şeyh Ömer el-Kadirî zamanında, on sekizinci yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşti.

Tekkenin şöhreti Şeyh Muhammed Hüsameddin zamanında yayıldı ve bugüne kadar da sürekli bir zikir hâlinde devam etti; özellikle her haftanın cuma geceleri. Ayrıca salı günleri ikindi namazından akşam namazına kadar orada fıkıh ya da hadis ve tefsir dersleri veriliyordu. Ancak Körfez Savaşı'ndan sonra Irak'ın içinden geçtiği siyasî şartlar sebebiyle zikir vakitleri değişti, hatta orada ders verilmesi bile durdu.

"Babası, Hacı Kevser camisinin imam ve hatibi Molla Ömer vefat ettiğinde Şeyh Muhammed Hüsameddin dokuz yaşındaydı; onun bakımını ve terbiyesini, Kevser camisini inşa eden dedesi Hacı Kevser üstlendi. Kur'ân-ı Kerîm'i annesinden okudu. Nahiv, sarf ve fıkıh usulünü Kerkük'ün faziletli âlimlerinden -aralarında âlim Molla Mahmud el-Meznâvî de vardır, kendisine icazet vermiştir- okudu. Şeyh Muhammed Hüsameddin, sahip olduğu fesahat, engin bilgi birikimi ve fıkıh, tefsir, hadis, edebiyat, tarih ve tasavvuftaki bol ilmiyle kendi kendini yetiştirdi. Mahir bir hattat, aynı zamanda yüce bir âlim, edip bir şairdi. Henüz on yedi yaşını geçmemiş genç bir delikanlıyken kendi camilerinde imamlık ve hatiplik görevini üstlendi. Hayatını bu yolda; biat, tarikat, irşat ve yemek yedirme uğrunda tüketti. Türkçe, Arapça ve Farsçayı iyi bilirdi."1

Şeyh Hüsameddin Efendi'nin talebelerinden biri, değerli âlim ve edip Seyyid Süleyman el-Müftî'dir; kendisi Kerkük'ün eski müftüsü Muhammed Derviş Efendi'nin oğludur. Başkaları da vardır.

Eserlerinden bazıları:

  1. el-Enfâsü'r-Rahmâniyye fî Silsileti'l-Kâdiriyyeti't-Tâlibâniyye, Türkçe, Kerkük Şimal Matbaası'nda basılmıştır, 1973.
  2. Risâle (Sîretü'l-Eimmeti'l-Erbaa), el yazması.

1 irak-turkmen.com/tercuman/56_1_8.pdf

2. Hacı İzzet Veli en-Nakşibendî el-Kerkükî (حاج عزت ولي النّقشبندي الكركوكي)

“Hacı İzzet Veli en-Nakşibendî el-Kerkükî” bölümünde yer alan fotoğraf
“Hacı İzzet Veli en-Nakşibendî el-Kerkükî” bölümünden — eserin aslından

(Yazan: İsmet Refik Sarı Kâhya)
Yazan: Nizameddin İbrahimoğlu

O, yüce âlim Hacı İzzet Veli'dir; salih âlimlerden ve Nakşibendî tarikatının halifelerindendir. Hacı İzzet Telci adıyla meşhur olmuştur. Şah Celaleddin Harzemî'ye nispetle Celâlî ailesinden olduğu söylenir. Kerkük şehrinin Kuriye bölgesinde bulunan Sarı Kâhya mahallesinde 1885 yılında doğdu ve 1956 yılında vefat etti. Babasının adı, Türkiye'nin Adana şehrinden gelip Kerkük şehrine yerleşen Receb oğlu Hacı Veli'dir. Eşinin adı Cemile Abdurrahman'dır; vakarı, zekâsı ve hayır severliğiyle tanınırdı. Çocukları ise Üsteğmen Enver, meşhur avukat Muhammed (Ebû Aydın), Fazile ve Medîha'dır.

Osmanlı ve Krallık yönetimlerini gördü. Şeyh Muhammed Hüsameddin'in vefakâr dostuydu; dinî münasebetler ve diğer vesileler dışında bütün namaz vakitlerinde sürekli görüşürlerdi.

Hacı İzzet aynı zamanda Şeyh Abdurrahman Hâlis el-Kerkükî el-Kadirî'nin de çağdaşlarındandır. Tarikatını, Mevlânâ Halid el-Bağdâdî'nin -Allah sırrını takdis etsin- halifelerinden birinden aldığı söylenir. Konağını, yani misafirhanesini (divanhanesini)2 zikir ve irşat merkezi, aynı zamanda garipleri, yoksulları ve âlimleri barındırıp doyurduğu bir yer hâline getirdi. Kerkük'ün ileri gelenlerinden, ilim ve kültür ehlindendi. Bunun yanı sıra cömertliği ve misafirperverliğiyle temayüz etmişti.

İnsanları irşat etmeye ve tasavvufî tarikatını Kuriye bölgesindeki büyük evinde yürütmeye başladı; bazen irşat çalışmasını Şeyh Hüsameddin camisinde de sürdürürdü. Hacı İzzet Veli en-Nakşibendî, Kur'ân-ı Kerîm'i ve fıkıh, tefsir, hadis, tasavvuf, İslam tarihi ve diğer İslamî ilimleri kendi devrinin yüce âlimlerinden okudu.

Allah rahmet eylesin, bir ilim, cihat ve zenginlik evinde yetişti; onlara sömürge karşısında hürriyet ve zillete düşmemekten başka hiçbir şey eksik değildi. Faziletli bir adam, Kerkük şehrinin eşrafından ve Osmanlı Devleti'nin yıkılışının sonundan vefat ettiği 1956 yılına kadar İngilizlere karşı duran önde gelen mücahitlerdendi. Bu yüzden İngiliz sömürgesi onu takip etti, ondan sonra da çocuklarını takip etti ve onları Osmanlı yönetiminin ajanları olmakla itham etti.

Birinci Dünya Savaşı olaylarını yaşadı; yıllar üzerinden büyük olaylarla dolu olarak geçti. Irak'ın evlatları 1914 yılında dünya güçlerine karşı eşit olmayan savaşlarda çok fedakârlıkta bulundu; ardından 1920 yılında mübarek Yirmi Devrimi patlak verdi ve o da vatandaşlarıyla birlikte sürgün ve sığınmanın tadını tattı. Hacı İzzet, Rawanduz kazasında Posta, Telgraf ve Telefon Müdürlüğü'nde müdür olan babası Hacı Veli'nin görevini üstlendi. Hacı İzzet, sömürgeye karşı mücadelesiyle ve İngiliz sömürgesine karşı duruşuyla tanınırdı. Babasının aynı görevini üstlendikten sonra, ister Rus ister İngiliz casuslarına karşı olsun, Batı sömürgeciliğine karşı direniş ve mücadeleyi sürdürmede babasının izinden yürüdü.

"29 Muharrem 1332 tarihinde Musul valisi ve Rawanduz kaymakamıyla bir araya geldi; bu, onların son toplantısıydı ve Rawanduz'daki postanenin kapatılmasına karar verdiler. 1333 yılında savaşlar başladı, bunun ardından Hacı İzzet, Rawanduz kazasındaki görevinden istifa etti."3

Hacı İzzet, sömürgeye, zorbalara ve münafıklara hizmet etmemek için Rawanduz kazasındaki posta, telgraf ve telefon müdürlüğü görevinden istifa edince, memleketi Kerkük'e dönüp orada sufîce bir hayat yaşamak zorunda kaldı; yukarıda belirttiğimiz gibi çağının şeyhlerinden Nakşibendî halifeliği icazetini aldı. Hayatı boyunca Allah'a dua eder, hakkın devranının başlayacağı, iman ordularının zafer kazanacağı ve Allah'ın kelimesinin yüceleceği günü beklerdi.

Bunun yanı sıra Allah rahmet eylesin, Kerkük şehrinin büyük tüccarlarındandı; zamanında, ellili yıllarda Kuriye bölgesinin yarısından fazlasına sahipti. Sonra devlet, yol açma ya da okul ve resmî daire inşa etme bahanesiyle bunların çoğuna el koydu.

Hacı İzzet, İslam uğrunda ve Osmanlı İslam hilafetini korumak için mücadele ederken siyasî bir olay yaşadı. Belirttiğimiz gibi Rawanduz'da posta, telgraf ve telefon müdürüydü; bildiğimiz üzere bu görev, gizli telgrafları ilgili makamlara -ve oradan İstanbul'daki Müslümanların sultanının makamına- ulaştırmak bakımından savaş hâlinde hassas görevlerdendi. Eğer müdürlük ihlâslı kişilerin elinde olmasaydı, ihanetin ve askerî sırların ifşasının kaynağı hâline gelirdi. Bu yüzden Hacı İzzet, İngiliz ve Rus sömürgesinin casuslarına, özellikle de bu casuslara mektup ve telgrafların verilmesini yahut ifşa edilmesini engellemede, elinden gelen bütün yollarla direndi. Mektuplar Osmanlı hükûmetinden gelip ona gönderiliyordu; hem de üzerlerindeki -özellikle Rawanduz kaza kaymakamından gelen- şiddetli baskılara rağmen. Hatta memurlarıyla birlikte kaymakamlık makamına saldırdı ve onlarla çatıştılar. Nihayet, İngiliz sömürgesinin Irak'ı işgal ettiği 1918 yılından yıllar sonra görevinden istifa etti ve mücadelesini, ellili yıllarda vefat edene kadar sürdürdü.

Allah rahmet eylesin, Türkmence, Arapça ve Kürtçeyi iyi bilirdi. Eserlerine gelince, bu konuda hiçbir şey bilemedik. Bildiğimiz tek şey, eşinin 1959 yılındaki Kerkük katliamı sırasında, Irak'a hükmeden zorbalardan korktuğu için kütüphanesindeki bütün kitapları yaktığıdır. Peki bu kütüphane hangi kitapları içeriyordu? İçinde Hacı İzzet'e ait el yazması eserler var mıydı? Bu sorular bugüne kadar cevapsız kaldı.

2 Türkmencede ديوانخانه (divanhane). Allah rahmet eylesin, onun divanhanesi Kerkük'ün meşhur divanhanelerinden biriydi; geniş bir arazisi, içinde büyük bir bahçesi, birbirinden ayrı pek çok odası ve büyük bir salonu vardı (Bir benzetmeyle, bu salon kubbesiz bir mescide benzetilirdi). İçinde ayrıca birkaç oda daha bulunuyordu; divanhanede elbette misafirlere hizmet için hizmetçiler ve aşçılar eksik olmazdı. Bu divanhane bugün hâlâ Kerkük'ün Sarı Kâhya mahallesinde ayaktadır.

3 İstanbul'daki Osmanlı Arşivi kayıtlarından, Rawanduz kayıtlarından tercüme edilmiştir.

3. Âlim ve Şair Fevzî "Muhammed Emin Kerkükî" (العالم والشاعر فوزي "محمد أمين كركوكي")

Hazırlayan ve çeviren: Nizameddin İbrahimoğlu

Asıl adı Muhammed Emin'dir. Babasının adı Ali Efendi'dir ve babası arzuhalciydi. Dedesinin adı Abdurrahman'dır; o da aynı mesleği icra ederdi. Bunun yanı sıra fıkıh ve feraiz ilimlerinde bilgi sahibiydi; bilindiği üzere 1818 yılında, yetmiş yaşındayken vefat etmiştir.

Şeyh Fevzî'nin asıl memleketi Kerkük şehridir; ancak Bağdat şehrinde doğmuştur. Bu sebeple divanının bazı şiir mecmualarında Fevzî el-Bağdâdî adıyla da anılır.

Anlaşılan o ki, Farsça ve Arapça dersler almasının ve bu dersleri öğrencilerine vermesiyle tanınmasının yanı sıra, Türkçede "Mûnis" adıyla da bilinmiştir.

Said Paşa'nın Bağdat'ta valilik görevini üstlendiği sırada masraf hane kâtibi oldu. Vali Davud Paşa zamanında hazine kâtipliğine yükseldi. Necib Paşa'nın vekâleten valilik yaptığı 1842-1848 yılları arasındaki dönemde vefat etmiştir.

Şiirlerinde Esad Naib oğlu'nun şiirlerinden etkilenmiş, hatta ona gazel türünde bir nazire yazmıştır. Bunun yanı sıra meşhur Kerküklü mutasavvıf Abdurrahman Hâlis'in yolundan gitmiş, hatta ona da gazel türünde bir nazire yazmıştır.

Bir şiir divanı vardır.4

4. Şeyh Muhammed Emin Efendi Kerkükî Nakşibendî (الشّيخ محمد أمين أفندي كركوكي نقشبندي)

1228 hicri / 1813 miladi yılında vefat etmiştir.

Hazırlayan ve tercüme eden: Nizameddin İbrahimoğlu

Muhammed Emin Efendi Kerkük şehrinde doğdu. Kerkük eşrafındandı ve Seyyid İsmail Efendi'nin oğluydu. Nesebi baba tarafından Hüseyin'e (a.s.), anne tarafından Şeyh Abdülkadir Geylanî'ye, ondan da Hasan'a (a.s.) ulaşır. Eski medrese ilimlerini tahsil etti; babasının vefatından sonra Urfa'ya gidip amcasının yanında kaldı. Urfa'da divan kâtipliği görevini üstlendi, aynı zamanda Hamudîzade Abdünnebi Efendi en-Nakşibendî'ye intisap edip ondan icazet aldı. Sonra şeyhinin tavsiyesi üzerine Muhammed Emin İstanbul'a gitmeye karar verdi. Ancak ilk olarak Halep'e gitti ve orada bir yıl kaldı, sonra Diyarbakır'a döndü, oradan da İstanbul'a gitti. İstanbul'da Ragıp Paşa'nın yanında divan kâtipliği görevini üstlendiğinde, Mevlevî ve Nakşibendî olan Şeyh Muhammed Agâh Efendi'ye de intisap etti; bu zatın İstanbul'da herhangi bir şeyhliği yahut tekkeleri yoktu. Şeyhten icazet aldıktan sonra onun torunlarından biriyle evlendi, ardından Kale Kapı (Bâbü'l-Kal'a) yanında bulunan evinde müritleriyle meşgul oldu. Mürşidinin vefatından sonra (1193 / 1779) Bursa'ya döndü; Hisar semtinde Şehadet Camii yakınındaki Sarı Zade konağını satın aldı ve müritlerini irşat etmek üzere bir süre orada kaldı. Birkaç yıl sonra İstanbul'a çağrıldı, fakat zaman zaman Bursa'ya gidiyordu. (1216 / 1801) yılında dördüncü kez Bursa'ya döndü; Bursa'ya dönüşünde Veled-i Habib Mescidi'ne bir minber yaptırdı, sonra Hacı Abdullah Ağa konağını satın alıp üzerinde bazı ilaveler yaptırdı ve orayı bir Nakşibendî tekkesine (Eminiye Tekkesi) dönüştürdü. (1219 / 1804) yılında İstanbul'a döndü ve Ayaz Ağa konağında ikamet etti. Orada Muhammed Emin'in şöhreti gün geçtikçe artmaya başladı; ancak (1222 / 1807) yılında sultanın tahtından indirilmesi üzerine oradaki siyasi ihtilaflardan etkilenerek Bursa'ya döndü ve (1228 / 1813) yılında eceli gelinceye kadar orada kaldı. Tefsir ve hadisle, ayrıca Mesnevi ve ibadet öğretimiyle meşgul oldu. Cenaze namazı Ulu Cami'de (Bursa'nın Büyük Camii) kılındıktan sonra Eminiye Tekkesi'ne defnedildi.

Salât-ı Ümmiye'yi (صلاة أمية) kırk bin defa okurdu; ayrıca abdestsiz hiçbir yere çıkmazdı. Elli yıl boyunca beş vakit namazı cemaatle ve vaktinde kılmayı hiç aksatmadı. Cuma gecesini sabaha kadar ihya ederdi. Sabah adap ve programlarını yerine getirdikten sonra bazı dersleri tekrar eder, sonra konuşur ve latifeler yapar, ardından kuşluk namazını ve duayı eda eder, sonra da halvete çekilirdi4.

Güzel vasıflarıyla meşhur olmuştur. Bunlardan biri şudur: Emir Sultan ve Üftadezade türbelerini ziyarete gittiğinde, oraya varmadan önce atından iner ve onlara hürmeten yürüyerek türbelerine giderdi. Edepli ve mütevazıydı; yoksulları ve yolcuları doyururdu.

Gazizade Abdüllatif, Ravzatü'l-Melhûn (روضة الملحون) ve el-Vâkıât (الواقعات) adlı iki kitabında Şeyh Muhammed Emin Kerkükî'yi araştırmıştır; hatta el-Vâkıât adlı kitabının muhtevası, şeyhin değerlendirilmesi ve verdiği hükümler üzerinedir.

"ومؤلف كتاب يادي كار شمسي (خاطرة شمسي) وهو محمد شمس الدين. ونقلاً من كتاب روضة المؤلفين أن عدد المنتسبين إلى الخلوتية مجهول ولكنه كانت كثيرة، وعندما ذكر عن عدد المجتهدين في الطرّيقة النّقشبندية كان يعد إلى 1200 مجدد".

"Yâdigâr-ı Şemsî (Şemsî'nin Hatırası) adlı kitabın müellifi Muhammed Şemseddin'dir. Ravzatü'l-Müellifîn adlı kitaptan nakledildiğine göre halvetiyeye intisap edenlerin sayısı bilinmemekle birlikte pek çoktu; Nakşibendî tarikatındaki müceddidlerin sayısından söz edildiğinde bu sayı 1200 müceddide kadar çıkıyordu."

Hüseyin Vassaf bunu böyle açıklar ve şöyle der:

"أنّ ما أوصله الشّيخ من الشّخصيات كل منهم عندما كتبوا عن سيرتهم الذاتية فظهر قدرتهم العلمية والمعرفية والتي كانت تتجاوز عن إدراك العقل، ويعني من ذلك الإشارة إلى عظمة مقامهم المعنوية والرّوحية".

"Şeyhin yetiştirdiği şahsiyetlerin her biri kendi hayat hikâyelerini yazdıklarında, aklın idrakini aşan ilmî ve irfanî kudretleri ortaya çıkmıştır; bu da onların manevi ve ruhi makamlarının büyüklüğüne işaret eder."

Halifelerinden bazıları: İstanbul'da Hoca Neş'et Efendi, Hoca Selim Efendi, Hoca Mustafa Vâhî Efendi, Hoca Ali Behcet Efendi, Hoca Hüsameddin Efendi, Hoca Kâşif Efendi. Bursa'da ise Eşrefzade Tekkesi şeyhi Şeyh Necmeddin Efendi, Gazi Tekkesi şeyhi Gazizade Abdüllatif Efendi, Emir Sultan Tekkesi şeyhi Hacı Ahmed Efendi, Şeyh Hacı Ahmed Efendi ve Münzevi Tekkesi şeyhi Şeyh Emin Efendi.

Muhammed Emin Kerkükî'nin vefatından sonra oğlu Ubeydullah Efendi (vefatı 1228 / 1813) makamına geçti; oğul da aynı yıl İstanbul'da vefat etti. Sonra tekkeyi vekâleten Kâşif Efendi (vefatı 1234 / 1819) üstlendi, ardından Ahmed Bahaeddin Efendi halife oldu (vefatı 1313 / 1895). En son tekkeyi Muhammed Agâh Efendi (vefatı 1334 / 1916) yönetti5.

Muhammed Emin Efendi Kerkükî Bursa şehrinde ikamet ettiğinde Osmanlı Devleti'nin müceddid yıldızlarından biri oldu. O aynı zamanda Bursa'daki Eminiye Tekkesi'nin kurucusudur; ayrıca Mesnevi ehli Nakşibendîlerin meşhurlarındandı. Kerkükî, İsmail Hakkı Bursevî'den sonra pek çok eser verenlerdendir. Yetiştirdiği öğrenciler çoktur; başlarında Gazizade Abdüllatif Efendi (o da pek çok eser bırakmıştır), Üsküdar Selimiye Tekkesi şeyhi olup 1238 (1822) yılında vefat eden Ali Behcet Efendi ve kendisinden feyiz ve bereket alan şahsiyetlerden Mesnevihan Üstat Hüseyin Efendi gelir. Üstat Hüseyin hiç kimsenin, hatta sultanın bile önünde asla boyun eğmemiştir ve (1280 / 1803) yılında vefat etmiştir6.

Muhammed Emin Efendi'nin amcası Abdullah Paşa Urfa şehrinde mutasarrıfken, hat sanatındaki mahareti sebebiyle onu divan kâtibi olarak tayin etti. Sonra Halep'e ve İstanbul'a gitti; İstanbul eşrafından Galib Paşa'nın tavsiyesi üzerine İstanbul'da divan kâtibi oldu. Ramazanda Ayasofya Camii'nde tefsir ilmi okuturken, hem Mevlevî hem Nakşibendî iki tarikatın sahibi Şeyh Muhammed Agâh Efendi'nin dikkatini çekti. Hatta Kerkükî bundan sonra onun müritlerinden oldu; ayrıca Şeyh Muhammed Agâh, Muhammed Emin Kerkükî'yi torunlarından Ümmügülsüm Hatun ile evlendirdi, sonra da kendisine vekil tayin etti.

Şeyhinin vefatından sonra kendisini tamamen tarikata verdi. 1779 yılında Bursa'ya göç etti ve Hisar semtinde Şehadet Camii yakınında bulunan Sarı Zade konağında bir süre kaldı; bu esnada kendisine pek çok mürit bağlandı. 1801 yılında Bursa'ya ikinci kez geldiğinde Veled-i Habib mahallesindeki mescidi camiye çevirdi ve yanına bir kütüphane kurdu. Ayrıca yakınındaki Abdullah Agâh konağını satın alıp Eminiye adıyla bilinen bir tekkeye dönüştürdü; sonra da burası Nakşibendî tarikatı tekkesine bağlandı.

Muhammed Emin Efendi 15 Mayıs 1804'te tekrar İstanbul'a döndüğünde bir süre Ayaz Paşa konağında misafir kaldı; bu dönemde kendisine, özellikle devlet memurlarından pek çok mürit intisap etti. 1807 yılında Sultan Üçüncü Selim'in hilafetten uzaklaştırılması meselesi ortaya çıktığında, Sultan Üçüncü Mustafa'nın emriyle Bursa'ya döndü. Çağdaş ve kültürlü bir adamdı; Bursa'da pek çok müridi oldu. Müritleri arasında Neş'et, Hoca Selim, Mustafa Vâhî, Hoca Ali Behcet, Hoca Bekir, Hoca Hasan, Kâşif Efendi ve başka meşhur ve kültürlü kişiler vardı. Özellikle Vâhî Efendi meşhur şairlerden sayılacak düzeydeydi; âlim, Nakşibendî tarikatının halifesi ve büyük bir şairdi7.

4 Kaynak: Ata Terzibaşı - Kerkük Şairleri / Bağdat, 1842-1848 arası - 3. cilt - Bağdat 1988, s. 192-200. kerkukname.com sitesinden alıntı.

5 Gâzıîzâde Abdüllâtif, Nakşbend yolunun eserleri, Mergûbü's-Salikin, Hazırlayan: Şaban Karaköse, İnsan Yayınları - 1. baskı, İstanbul 2004, s. 74-77.

6 Yeni Dünya Mecmuası, s. 24. Prof. Dr. Mustafa Kara. Mayıs-2004.

7 http://bursahakimiyet.com.tr/in.php?is=haber&sec=makale&im=12911&id=36108 - Raif Kaplanoğlu

5. Âlim ve Edip Seyyid Süleyman bin Muhammed el-Müftî (العالم والأديب السيد سليمان ابن محمد المفتي)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Değerli âlim ve edip Seyyid Süleyman el-Müftî, eski müftü Muhammed Derviş Efendi'nin oğlu olarak Kerkük'te doğdu ve 1925 yılında orada vefat etti. Seyyid Süleyman, Şeyh Hüsameddin Efendi'nin yanında okudu, sonra tahsilini babasının yanında tamamladı. O dönemde Kerkük'e bağlı olan Erbil kazasına kadı olarak tayin edildi; 1915 yılında Zaho kazasına nakledildi. Levy ordusunun 14 Mayıs 1924'te Kerkük'te korkunç bir katliam yapması üzerine, işgal makamlarının icraatlarına karşı çıkan şehrin ileri gelenleri tutuklandı; Allame Süleyman el-Müftî de tutuklananlar arasındaydı ve aynı yıl Kerkük'te vefat etti.

1898 yılında şair Fuzûlî'nin İcmâlü'l-Aşk (اجمال العشق) adlı kitabını Farsçadan Türkçeye tercüme etti. Allame araştırmacı Üstat Ata Terzibaşı, Şubat 1987 tarihli el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 184. sayısında bu tercüme hakkında değerli ve ayrıntılı bir araştırma yayımlamıştır; s. 52, 2738. Öğrencilerinden biri de şair ve edip Hacı Abdülvehhab Kal'alı'dır.

8 Kerkük Hadiselerinden, Necat Kevseroğlu, s. 72, 83, 282, 93.

6. Davetçi Hacı Ömer Osman Berî (الداعية الحاج عمر عثمان بري)

1946 yılında Kerkük şehrinde doğdu. İlk Öğretmen Okulu'ndan (Dârülmuallimîn-i İbtidâiyye) mezun oldu. İran savaşından sonra Türkiye'ye göç edinceye kadar öğretmenlik mesleğini sürdürdü, sonra Baas rejiminin düşmesinin ardından Kerkük'e döndü. Evlidir ve dört çocuğu vardır. Kerkük'ün en iyi Kur'an-ı Kerim kârilerindendir; hâlen Dâru Ebî Hanîfe en-Nu'mân Kur'an-ı Kerim Hıfz Merkezi'nde tecvit hocasıdır.

7. Şeyh İmam Muhammed bin Hasan eş-Şeybanî (الشيخ الإمام محمد بن الحسن الشّيباني) (15-05-2004)

Tercüme eden: Nizameddin İbrahimoğlu

İmam Muhammed eş-Şeybanî, İmam-ı Azam Ebu Hanife hazretlerinin en meşhur ve en önemli iki öğrencisinden biridir. Hicri 135 yılında Vasıt vilayetinde doğdu; dedelerinden biri Hürmüz'dür, Allah ona rahmet eylesin. Aynı zamanda hocası İmam-ı Azam da kendisine çok yakındı. Rivayet edilir ki Hürmüz, Efendimiz Ömer bin Hattab'ı (r.a.) gördükten sonra İslam'a iman etmekle şereflenmiştir.

Nesebi Muhammed bin Hasan, künyesi Abdullah'tır. On dört yaşına geldiğinde babası onu büyük hocaya (İmam-ı Azam) götürdü. Hocasıyla (İmam-ı Azam) ilk karşılaşmasında ona önemli bir soru sordu. İmam Ebu Hanife onun zekâsını ve ihlasını görünce, ilgiyle şöyle sordu: "Kur'an-ı Kerim'den ne kadar ezberledin?" O da İmam'ın önünde eğilip başını öne indirerek: "Bir kısmını ezberleyebildim efendim" dedi. Hocası ona ciddiyetle: "İnşallah en kısa zamanda hepsini ezberleyeceksin" diye cevap verdi. "İşte böylece hocasından ilk dersini almış oldu"; hemen ardından kendisi için dua istedi. Tam bir hafta geçtikten sonra babasıyla birlikte tekrar İmam-ı Azam'ın huzuruna geldi ve İmam-ı Azam'ın önünde durup ona: "Efendim, emrettiğiniz gibi Kur'an-ı Kerim'in tamamını ezberledim" dedi. Hocası aynı anda hem şaşırdı hem sevindi! Ona bazı ayetleri sordu ve bütün sorulara doğru cevabı alınca babasına hitaben: "Ey talihli insan! Oğlunun büyük bir kabiliyeti ve zekâsı var" dedi ve onu ilim talebine teşvik etmeye başladı. Sonra baba, oğlunu İmam-ı Azam'ın emin ellerine teslim etti. Hocasının yanında tam dört yıl okudu ve ondan fıkıh (İslam hukuku) derslerini aldı. Ardından İmam-ı Azam'ın birinci talebesi Ebu Yusuf'tan aynı usulle hocasının ilmî derslerini aldı ve ilimde yüksek bir dereceye ulaştı. Hadis derslerini Ebu Yusuf'un hocalarından almış olmasına rağmen bununla yetinmedi ve sırf hadis dersleri öğrenmek için Kûfe dışına yolculuk yaptı; sonra Bağdat'a, Şam diyarına, Mekke ve Medine'ye, ardından Irak'ın etraf bölgelerine gitti. İmam Malik'ten üç yıl boyunca ders aldı, onun meşhur kitabı el-Muvatta'yı dinledi ve ondan 700 hadis ezberledi.

İmam Muhammed eş-Şeybanî, elindeki her şeyi ilim uğruna harcadı. Kendisine yakın bir dostundan rivayet edilir ki babasından 30.000 dirhem miras kalmış; yarısını nahiv, edebiyat ve şiir kitaplarına, 15.000 dirhemini de hadis ve fıkıh kitaplarına harcamıştır. Öğrendiği bütün ilimleri cimrilik etmeden yaydı. Kendisinden feyiz ve bereket almak için gelen kişiler o kadar çoktu ki evde oturmaya elverişli yer kalmıyordu. Öğrencileri, onun ders halkasının Kûfe Mescidi'nde yirmi yıl sürdüğünü söylerlerdi. Allah'tan, bizi gerçek ilim meclislerinden mahrum etmemesini niyaz ederiz; inşallah, âmin9.

Hicri 189 - miladi 805 yılında vefat etti; Allah ona ve hepimize rahmet eylesin.

9 biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=2606

8. İmam-ı Azam Ebu Hanife (الإمام الأعظم أبو حنيفة)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

O, Ebu Hanife Numan bin Sabit'tir; 699 yılında Kûfe'de doğdu (o dönemde Kûfe, Türkmen ailelerin yaşadığı bir şehirdi). Ehl-i sünnetin dört mezhep imamından biridir. İlk zamanlarında elbise ticaretiyle uğraştı, sonra Kûfe'de ders vermek ve fetva vermekle meşgul oldu; ardından gönlü hadis ve fıkıh öğrenmeye yöneldi ve Irak'ın fakihi ve imamı oldu. Görüş inceliği, fikir derinliği, isabetli rey ve delil gücü kendisine teslim edilenlerdendi. Kıyas ve istinbatta imamdı; sahabeden Enes bin Malik'e yetişti. Tabiînin ileri gelenlerinden pek çoğundan rivayette bulundu; bunların arasında Abdullah bin Ömer'in (r.a.) azatlısı Nâfi' de vardır. İmam Şafiî - Allah ona rahmet eylesin - onun hakkında şöyle demiştir:

(النّاسُ عِيالٌ في الفِقهِ على أبي حَنيفةَ)

"İnsanlar fıkıhta Ebu Hanife'nin çoluk çocuğudur (ona muhtaçtır)."

Süfyan bin Uyeyne de onun hakkında şöyle demiştir:

(ما مقلت عيني مثل أبي حنيفة)

"Gözüm Ebu Hanife'nin bir benzerini görmedi."

Mezhebini Kûfe'de kurdu ve fıkıhtaki usulünün esaslarını Kur'an-ı Kerim'e, sonra sünnet-i nebeviyyeye, sonra icmaya, sonra kıyas ve istihsana dayanarak çizdi. Hocaları arasında Hammad bin Ebî Süleyman, Atâ, Zührî, İbrahim en-Nehaî, Şa'bî ve bir görüşe göre Cafer-i Sâdık da vardır. Kendisinden pek çok kişi fıkıh öğrendi; bunların arasında Ebu Yusuf, Muhammed ve Züfer bin Hüzeyl ve başkaları vardır, Allah onlardan razı olsun. Kitaplarından bazıları şunlardır: el-Fıkhu'l-Ekber (كتاب الفقه الأكبر), Osman el-Bettî'ye yazdığı risalesi, el-Âlim ve'l-Müteallim (كتاب العالم والمتعلم) ve er-Redd ale'l-Kaderiyye (كتاب الرد على القدرية). Abbasi halifesi Mansur onu Bağdat'ta kadılık görevine çağırdı; o reddedince halife hapse atılmasını emretti ve 767 yılında yetmiş yaşındayken hapiste vefat etti10.

10 Türklerin kitaplarında Ebu Hanife'nin aslının Türk olduğu geçer ve bu mezhebe intisap etmelerinin sebebinin Ebu Hanife'nin Türk oluşu olduğu ileri sürülür. Oysa mezhep taassubunun yaşandığı çağda başka bir mezhebi ve başka bir Türk fakihi benimseyebilirlerdi; çünkü o dönemde ilmî gelişmenin zirvesindeydiler. Arapların kitapları ise onun ya Fars ya da Türk olduğunu ileri sürer. Başka kitaplar da babasının Fars, annesinin Türk olduğunu söyler. Arap olmayan bazı âlimler arasındaki görüş ayrılığının sebebi, onların soyunu iyi araştırmamalarıdır; kendileri de milliyetlerini temel bir hedef olarak öne çıkarmamışlardır, çünkü hedefleri İslam'a hizmet etmek ve yakınlarını cehennem ateşinden kurtarmaktı.

9. Değerli Âlim Molla Kelleş Kal'alı (العالم الجليل ملا كلش قلعلي)

Kaleme alan: Nizameddin İbrahimoğlu

O, değerli âlim ve büyük tarihçi Molla Kelleş Kal'alı'dır; on dokuzuncu yüzyılda Kerkük şehrinin Kale mahallesinde yetişmiş ve yine on dokuzuncu miladi yüzyılda vefat etmiştir.

Kitapları Türkmenler arasında meşhur olmuş ve Ramazan ayı günlerinde kahvehanelerde ve diğer derneklerde okunmuştur. Türkmen dilinde telif edilen bu kitaplardan bazıları şunlardır:

  1. Zahir Baybars (الظاهر بيبرس) kitabı: (İçinde Haçlı savaşları ile Selahaddin Eyyubî'nin kahramanlıkları, ayrıca Türkmen Sultanı Zahir Baybars'ın kahramanlıkları yer alır.) 15 ciltten oluşur.
  2. Şâhî Teberdar (شاهي تبردار) kitabı (yani kılıç kullanan).
  3. Siyer-i Nebî (سيرة النبي) (s.a.v.), 6 cilt.
  4. Yusuf ile Züleyha (يوسف وزليخا) kitabı, 5 cilt.
  5. Antere bin Şeddad (عنترة بن شداد) kitabı, 30 cilt11.

11 Kaynak: Hasan Halef Yüzügüler el-Kerkükî; hâlen İstanbul'da ikamet etmektedir, yaklaşık 1920 doğumludur.

10. Âlim Seyyid Mahmud bin Muhammed Mahmud, "Örfî" lakabıyla meşhur (Nakşibendî) (العالم السيد محمود محمد محمود المشهور بالعرفي النقشبندي)

Kerkük, 30 Temmuz 1832 - Kerkük, 1891

Tercüme eden: Nizameddin İbrahimoğlu

Gerçek adı Mahmud'dur; bölgesindeki adı ise "Seyyid" (ve Örfî) şeklindedir. Cebbârîn seyyidlerindendir. Babasının adı Muhammed, dedesinin adı Mahmud'dur ve dedesi fakihti. Öğrenimini bölgenin medreselerinde tamamladı, sonra Kerkük'ün meşhur âlimlerinden - aralarında Molla Fettah ve Abdurrahman Askerî de vardır - ders okudu ve onlardan ilmî icazet aldı. Hadis ilmine ilgi duyar ve kendisini bu ilimde yetiştirirdi. Hayatını ticaretle uğraşarak sürdürdü.

Amcası Abdülkadir'in desteği ve Şeyh Abdurrahman Talabanî ile tanışması sayesinde Kadirî tarikatının irşadına girdi.

Şeyhinin kendisine duyduğu sevgi ve takdir üzerine Şafiî mezhebini bırakıp Hanefî mezhebini kabul etti; bundan sonra Şeyh Ahmed Sarı Kulî'nin (أحمد سري كولي) irşadıyla Nakşibendî tarikatına girdi. Ancak ömrü boyunca Kadirî tarikatına bağlı kaldı. Şair, Kerkük şehrinde (1308 hicri / 1890-1891 miladi) yılında vefat etti ve aile mezarlığına defnedildi. Bununla birlikte Örfî'nin şiirde bir iddiası yoktu; Örfî bundan sonra intisap ettiği tasavvuf tarikatını öven dinî şiirler yazmaya ilgi duymaya başladı. En çok ilgilendiği şiirler ise coşku (hamaset) şiirleriydi. Bugüne kadar ne şiir divanı ne de hadise dair kitabı yayımlanmıştır.

Kaynak: Ata Terzibaşı - Kerkük Şairleri - 1. cilt - s. 109-122 - 1963, Bağdat12.

Kerkük'te "Örfî" lakabıyla meşhur şair Seyyid Mahmud bin Seyyid Muhammed'in vefatı. Kerkük'te 1248 hicri - 1832 miladi yılında doğdu. Ticaretle uğraşırdı. Kerkük şairlerinden sayılır; küçük bir divanı ve Türkçe telif edilmiş Hadîs Kitabı ("حديث كتابي", yani "kitabü'l-hadîs") adında başka bir kitabı vardır. Kerkük'e ait ve hoyrat adıyla bilinen dörtlükleri (rubaileri) ilk derleyen kişidir; bu derlemenin tek nüshasını allame araştırmacı Ata Terzibaşı muhafaza etmektedir13.

12 Ata Terzibaşı, Kerkük Şairleri, 1. cilt, Bağdat 1963, s. 109-122. Alıntı: www.kerkukname.com

13 Kerkük Hadiselerinden, Necat Kevseroğlu, s. 112.

11. Büyük Âlim Molla Hakkı Ali Gani (العالم الكبير ملا حقي علي غني)

Nizameddin İbrahim oğlu'nun kaleminden

Kendisi Kerkük'teki çağdaş Türkmen âlimlerinin en önde gelenlerindendir; büyük âlim Şeyh Hakkı Ali Gani'dir. İlmî icazetini mukrî Safaüddin el-Azamî el-Bağdadî'den almış, başka şeyhler de kendisine Âsım kıraati üzere yazılı icazetler vermiştir. Aklî ve naklî ilimleri Irak'ın büyük âlimlerinden tahsil etti. Kur'ân-ı Kerîm'i ezberledi, İslamî ilimlere vâkıf oldu ve ilk olarak Kerkük Camii'nde imam oldu; burada gençler üzerinde etkili olan hitabetiyle şöhret buldu. Sonra başka camilerde görev yaptı ve Büyük Nur Camii'nde karar kıldı.

Nihayet, Irak'ın düşüşünden yıllar sonra Türkiye'ye hicret etti ve birkaç yıl Ankara'da kaldı; oradan da Avrupa ülkelerine seyahat etti.

12. Âlim Asıfzade Muhammed Salih Efendi el-Muallim el-Kerkükî (العالم آصفزاده محمد صالح افندي المعلم الكركوكي)

“Âlim Asıfzade Muhammed Salih Efendi el-Muallim el-Kerkükî” bölümünde yer alan fotoğraf
“Âlim Asıfzade Muhammed Salih Efendi el-Muallim el-Kerkükî” bölümünden — eserin aslından

Fakih, büyük bir şair ve Kerkük'teki camilerden birinin imamıydı. Bir şiir divanı vardı, ancak onu parçaladı, şiiri bıraktı ve kendini zühd ile ibadete verdi. 1821 yılında yaklaşık yetmiş yaşında vefat etti14.

Asıfzade diye meşhur olan Kerküklü şair Muhammed Salih Kerkük'te vefat etmiştir. 1167 hicrî / 1753 milâdî yılında Kerkük'te doğdu. Camide bölge çocuklarına ders verirdi ve o dönemde şehirde tanınmış bir din âlimiydi. Tezkiretü'ş-Şuarâ (تذكرة الشعراء) adlı kitabın sahibi Seyyid Abdulkadir eş-Şehrabanî Bağdat'tan Kerkük'e geldiğinde onun yanında camide kırk gün kalmış ve onun hakkında "takvâ sahibi, mümin ve salih bir kişidir" demiştir. 1237 hicrî yılında yetmiş yaşında vefat etti15.

14 A'lâmü't-Türkmân (أعلام التركمان) / Mir Basri, birinci baskı, 1997, Dârü'l-Verrâk yayınları – Londra, tüm hakları saklıdır, s. 76

15 Min Havâdisi't-Türkmân (من حوادث التركمان), s. 179

13. Âlim Hıdır Lütfi bin Semin bin İsmail (العالم خضر لطفي بن سمين بن إسماعيل)

Kerkük müftüsüydü; Vali Davud Paşa döneminde Bağdat'a geldi ve orada kadı vekili oldu.

Türkmen şairi Hıdır Lütfi bin Semin bin İsmail'in soyu, Mevlevîliğin kurucusu, Mesnevî (المثنوي) ve Dîvân-ı Şi'r (ديوان الشّعر) müellifi Şeyh Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye (1207 – 1273 m.) dayanır. Dedesi Sultan IV. Murad döneminde Konya'dan Kerkük'e göç etmiştir. Hıdır Lütfi 1880 yılında Kerkük'te doğdu, şehrinin ileri gelenlerinden ders aldı; Arapça, Türkçe ve Farsça öğrendi, edebiyata meyletti ve onun inceliklerine vâkıf oldu. Daha on beş yaşına varmadan orduya katıldı; doğduğu yerde ve Bağdat'ta görev yaptı. Büyük Savaş'ta üsteğmen rütbesiyle Kafkas cephesindeki muharebelere katıldı. Sonra İstanbul'da ikamet etti ve 1924 yılında Kerkük'e döndü. Orada veba hastalığı sebebiyle 23 Haziran'da eceli gelip 1959 milâdî (1831 hicrî) yılında vefat etti.

Mutasavvıf bir şairdi. Abbas el-Azzâvî onu et-Tarîkatü'l-Kâkâiyye fi't-Târîh ("الكاكائية في التاريخ", 1949) adlı kitabında zikretmiş, fazl ve kemâl sahibi diye nitelendirmiş ve şöyle demiştir: "Birkaç yıl önce vefat ettiğini duydum." Hıdır Lütfi Bağdat'a gelip Azzâvî'yi ziyaret etti ve ona: "Ben diri diri rızıklanırken nasıl olur da ölümümü zikredersin?" dedi. Azzâvî: "Vay hayret! Hâlâ hayatta mısın? Uzun yıllardır seni görmediğim için vefat ettiğini kuvvetle muhtemel saydım; zararı yok, seni zaten hak ettiğin şeylerle övdüm!" dedi.

Bu şairden Vahidüddin Bahaüddin Min Edebi't-Türkmân ("من أدب التركمان") adlı kitabında söz etmiş ve onun kıtalarını, hâtıralarını ve araştırmalarını Irak'ta ve Türkiye'de gazete ve dergilerde yayımladığını belirtmiştir. Bunlarda yorucu hayatın akışını, insanın meselelerini, kendi özüyle şan ve saadet mertebelerine yükselişini ve katı hayat gerçekliği ile insanın ölümüne varan mücadeleyle nitelenen tavrı arasında tabii bir ilişki kurmayı ele almıştır.

Hıdır Lütfi bazı şiirlerinde şöyle der:

"تعال انظر كيف فعل البؤس بالخلائق. / هذه أمة مظلومة تندب حظها مجتمعة. / لا، ليست الحكومة غير موجودة. / لكن المساواة والعدل معدومان...".

"Gel de bak, yoksulluk halka neler etti.
İşte topluca talihine ağıt yakan mazlum bir ümmet.
Hayır, hükûmet yok değil.
Fakat eşitlik ile adalet yok..."

Hıdır Lütfi'nin tasavvufu, Vahidüddin Bahaüddin'in görüşüne göre, onu büyüğüyle küçüğüyle insanların hâliyle ilgilenmeye sevk etmiştir. Böylece bilgi, merhamet, ümit, sağlık, akîde, hayır ile şerrin felsefesi, toplumsal vazife gibi insanî konulara girmiştir. Hassas bir mizacı vardı; hüzne meyleder, ümitsizliğe kapılır ve sıkıntıyla ünsiyet kurardı. Şöyle demiştir:

"جنحت إلى الشعر، ولم يكن لي به عهد. / فكّرت محزونًا عميقًا ولم أنعم بشيء من الراحة. / صغت هواجسي وعواطفي شعرًا ونثرًا، حتى تعالت آهاتي تمزّق سكينة السماء. / لم يسأل أحد عن حالي ولم يسع إلى عوني، / فعبثٌ، يا لطفي، ما تطلقه من تنهدات، / فلن يبقى غير صدى خافت...".

"Şiire meylettim, oysa onunla hiç ahdim yoktu.
Hüzünlü hüzünlü derin derin düşündüm, hiçbir rahatlık tatmadım.
İçimden geçenleri ve duygularımı şiire ve nesre döktüm; nihayet âhlarım yükselip göğün huzurunu parçaladı.
Kimse hâlimi sormadı, kimse yardımıma koşmadı.
Ey Lütfi, saldığın iç çekişler boşunadır;
Geriye kısık bir yankıdan başka bir şey kalmayacak..."

Ve şöyle demiştir:

"لا ترجُ خيرًا من زمان يقصر عن إدراك فعلته المرء. / تنطوي الأعمار بلا رجوع، وما برح الشقاء يلمّ بنا. / حظنا أن لا يشعّ في آفاقنا ضياء وأن لا دواء لعللنا...".

"İnsanın yaptığını kavramaktan âciz bir zamandan hayır umma.
Ömürler dönüşü olmaksızın dürülüp gider, sıkıntı da yakamızı bırakmaz.
Nasibimiz, ufkumuzda bir ışığın parlamaması ve dertlerimize deva bulunmamasıdır..."

Hıdır Lütfi'nin bir divanda toplanmamış pek çok şiiri vardır. Fuzûlî-i Bağdâdî hakkında bir eser, Kerkük tarihi hakkında bir başkasını ve benzerlerini kaleme almıştır.

Hıdır Lütfi'nin ve Kerkük'teki Türkmen şairlerinden akranlarının şiirlerinde bolca bulunan hüzün ile bu şiirlere hâkim olan ümitsiz ve kederli ezgiler, muhtemelen bu şairlerin eski Türk kültürünün kaynağından kopmalarına ve Irak toplumu ile Arap kültürünün ortasında kalan uzak bir köşede inzivaya çekilmelerine dayanmaktadır. Irak, geçmişteki parlak dönemlerinde eski Türk edebiyatının yurtlarından biriydi. Türk dalgası Mezopotamya'dan çekilince Kerkük bir Türkmen fikir vahası olarak kaldı; edipleri de, tıpkı Kuzey ve Güney Amerika'daki Arap mehcer şairleri gibi, kaynaklarından uzak kaldılar. Sonra Kemal Atatürk, yeni Türkiye için geleneksel fikir akımlarından uzak başka bir yol açtı, ülkesini Avrupa'ya ve onun maddî medeniyetine yöneltti ve çağdaş Türklerin Fuzûlî, Ahdî, Bâkî, Nef'î, Nedîm, hatta Namık Kemal, Tevfik Fikret ve Halid Ziya ile bağını kesen Latin harflerini benimsedi. Böylece Irak'taki Türkmen edebiyatı kendi içine kapalı kaldı; suyu tıkanmış ve vergisi kıtlaşmış bir kaynaktan beslendi. Öyleyse hüzün, ümitsizlik, acılık ve çok uzak geçmişin eteklerine tutunmakla nitelenmesine şaşılmaz16.

16 A'lâmü't-Türkmân, s. 86

14. Âlim Muhammed Refik el-Hac Emin (العالم محمد رفيق الحاج أمين)

“Âlim Muhammed Refik el-Hac Emin” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Âlim Muhammed Refik el-Hac Emin” bölümünden belge — eserin aslından

Peygamber seccadesinin hizmetkârı Muhammed Refik el-Hac Emin, Kerkük âlimlerindendir. Kerkük'ün tanınmış bir ailesine mensuptur ve bu aile Halife Osman bin Affan'ın oğlu Eban'a nispet edilir. Nitekim Abdulmün'im el-Gulâmî bunu el-Ensâb ve'l-Üser ("الأنساب والأسر") adlı kitabında zikretmiştir. Kastedilen şerefli seccade, Yüce Peygamber'in Medine-i Münevvere'de Osman'a hediye ettiği ve ondan soyuna intikal eden seccadedir.

Muhammed Refik, o zaman Kerkük şehrine bağlı olan Köysancak'ta 1869 yılında doğdu. Dinî ilimleri Kerkük kadısı Ali Hikmet'ten ve başka âlimlerden okudu. Osmanlı döneminde, kasabanın işgaline kadar Kerkük mahkemesine ek üye olarak tayin edildi. 1925 – 1928 yılında Kerkük'ten mebus seçildi. Arapça, Türkçe, Kürtçe ve Farsça şiir yazardı. 1936 yılında vefat etti17.

Peygamber seccadesinin hizmetkârı âlim Muhammed Refik el-Hac Emin, dinî ilimleri Kerkük kadısı âlim Ali Hikmet'in elinde okumuştur; 1869 milâdî yılında doğmuş ve 1936 milâdî yılında vefat etmiştir18.

17 A'lâmü't-Türkmân, s. 99

18 Târîhu't-Türkmân (تاريخ التركمان), s. 61

15. Şeyh Molla Rıza el-Vâiz (الشّيخ ملا رضا الواعظ)

Tereddüt etmeksizin İslam'ı ve Müslümanları İngilizlere karşı savunan büyük bir Türkmen âlimidir. Ancak hayatına dair bilgiler, Kerkük hadiselerinden naklettiklerimizle sınırlıdır. Kerkük âlimlerinin reisi Allâme Şeyh Rıza el-Vâiz, 1351 hicrî – 1932 milâdî yılında yıkıcı Kadıyânîlik inançlarına reddiye yazılmasını tavsiye etti. Çünkü bu inancın mensuplarından biri olan Molla Ahmed el-Furkânî bu fırkayı savunmada açıkça sesini yükseltmişti. Bunun üzerine o günkü Kerkük kadısı Seyyid İbrahim en-Nakîb, Molla Ahmed el-Furkânî'nin âlimlerin huzurunda (Ahmed el-Kadıyânî'nin) küfrünü ikrar etmesi için âlimlerin toplanmasında ısrar etti; nitekim fetva onun eline verildi.

Fakat o bundan sonra geri döndü ve Kadıyânî konusunda bir yazı kaleme alıp (Ferhadzade) Camii'nin kapısına astı. Halk bunu öğrenince, polis müdahale etmeseydi neredeyse onu döverek öldüreceklerdi. Hükûmet, kadının işaretiyle onları Kerkük şehrinin dışına çıkardı; o da Kerkük'e bağlı Furkan köyünde ikamet etti. Tokatlı Camii ve medresesi binası 1299 hicrî (1882 milâdî) yılında yenilenmiştir. Bugün Molla Rıza el-Vâiz Camii olarak bilinmektedir.

Kerkük'te 1338 hicrî – 1920 milâdî yılında İngiliz işgal kuvvetlerine karşı bir ayaklanma çıktı; bu, hem dinî hem siyasî bir ayaklanmaydı. Dinî sebebi, işgalci hükûmetin şehirde alenî fuhşa mahsus bir yer açmasıydı. Ayrıca şehirde içki satıcılarına bol bol ruhsat verdi. Kumarhaneler açmak gibi şehrin âdetlerinin onaylamadığı benzer başka işler de yaptı; uyuşturucu da alenen kullanılıyordu. Bu yüzden ona karşı ayaklanmak kaçınılmazdı. Siyasî sebebine gelince, Kerkük'te Türklerin şehre dönüşü için heyecan uyandıran ve Irak'ın her yanındaki vatandaşlarla birlikte işgale karşı çalışan gizli bir cemiyet kurulmuştu. (Kerkük ayaklanması)nın dinî yönden reisi Şeyh Rıza el-Vâiz, siyasî yönden reisi ise Mustafa Efendi el-Yakubî idi.

Gizli toplantılar Yakubî'nin evinde yapılırdı. Bu evin üst ve alt katları bulunduğundan, halk (cemiyet üyeleri) üst katta toplandığında İngiliz casusları binanın alt katında saklanırlardı. Böylece işgal idaresi, üyeler kayda değer bir iş yapmadan önce tehlike noktalarını keşfedebildi. Nitekim "Kifri" ayaklanmasını başlatıp Kerkük'ten yardım istemeye görsün, Şeyh Kadir es-Siyah Mansur iki şehir arasındaki ulaşımı kesmek için gerekli tedbirleri aldı. Kerkük hâkimi (Binbaşı Longrigg) de (Siyah Mansur) köyüne saldırmaktan başka bir şey yapmadı ve Şeyh Kadir'in cemaatiyle birkaç saat süren bir muharebeye tutuştu; bu muharebede halkı ezmek için uçaklar da yer aldı. Şeyh'in, güvenli köyü yıkılıp davarları telef edildikten sonra kaçmaktan başka çaresi kalmadı; nihayet 30 Mayıs 1921 tarihinde çıkan (genel af) onu da kapsadı. Cemiyetin geri kalan üyelerine gelince, Mustafa Efendi el-Yakubî dışında bir kısmını işgal idaresi yakaladı, bir kısmı da onların işlemlerinden kurtulmayı başardı19.

19 Min Havâdisi Kerkük (من حوادث كركوك), s. 57, 184

16. Molla Abdullah Ömer Lobyacı oğlu (الملا عبدالله عمر لوبياجي أوغلو)

“Molla Abdullah Ömer Lobyacı oğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“Molla Abdullah Ömer Lobyacı oğlu” bölümünden — eserin aslından

Birinci Makale

Irak makamlarının önde gelen simalarından

Sami Bayrakdar / Araştırma ve İncelemeler Bölümü sorumlusu / Irak Makam Evi / Kerkük

Kerkük şehrinin, yüksek makam sanatına hizmet etmiş ve şöhretleri Irak'ın her yanına yayılmış seçkin makam okuyucularından pek çoğunu yetiştirdiği bilinen bir husustur. Bu okuyucular arasında Molla (Abdurrahman Molla Veli Kerküklü) (1743 – 1830), (Hacı Numan Halife Rıdvan) (1850 – 1936), Molla (Sabir Abdulkadir Kerküklü) (1869 – 1940), Molla (Muhammed Halil Ağa Bayrakdar) (1875 – 1931), Molla (Taha Abdulkadir Kerküklü) (1876 – 1969), Seyyid (Zeynel Sabuncu) (1887 – 1982), (Topal Molla Muhammed Merdan Kassab) (1896 – 1978) ve Molla (Abdullah Ömer Lobyacı oğlu) (1894 – 1974) bulunmaktadır.

Bu yazıda, ömrünün büyük bölümünü bu zor sanatın hizmetinde geçiren, o dönemin en meşhur makam okuyucularından olan ve makam ile şerefli menâkıb-ı nebeviyye meclislerinde seçkin bir yeri bulunan makam ve menâkıb-ı nebeviyye okuyucusuna değineceğim: Molla Abdullah Ömer Lobyacı oğlu. Molla Abdullah, Kerkük'te (1894) yılında Sarı Kâhya mahallesinde doğdu. Küttâblarda okudu; öğreticilik makamına ehil olacak dereceye ulaşınca (Cencilar - جنجلر) mahallesindeki (Alav Ağa) Camii'ne Kur'ân-ı Kerîm'i ezberletmek ve öğretmek üzere müderris olarak tayin edildi. Bu vazifeye ömrünün son günlerine kadar devam etti; adı geçen camide resmen imamlık ve hatiplik de yaptı. Molla (Abdullah Lobyacı oğlu) bir dizi okuyucuyla arkadaşlık etti; çağdaşlarından Molla (Topal Molla Muhammed), Molla (Sabir Kerküklü) ve (Taha Kerküklü) vardır. (Molla Abdullah Lobyacı oğlu)nun sesi kanatlı ve uzun soluklu olmasıyla temayüz etti; bu, geniş sahalı gırtlaktan çıkan yüksek perde ve tonlarla süzülen, uzun nefesle nitelenen bir sesti. Rast, Beyat, Mansuri, Saba ve Çargâh gibi zor makamları icrada; Türkçe, Arapça ve Farsça olmak üzere üç dilde şöhret buldu. Makamlarını şairlerin sözleriyle icra ederdi; bunlar arasında (Mütenebbî, Kâbil, Nâbî, Nevres ve Sa'dî-i Şîrâzî) bulunur. Ayrıca Musul ve Bağdat okuyucularıyla, mesela Yusuf Ömer'le, Kerkük'teki Piryadi mahallesinde (Dayı Kadir)in evinde karşılaştığında olduğu gibi, görüşüp çağdaşlık etti. (Yusuf Ömer), yetmiş yaşındayken Molla (Abdullah Lobyacı oğlu)nun sesini çok beğendi. O güzel gecede hazır bulunanlar arasında ayrıca (Topal Molla Muhammed Merdan Kassab), (Hacı Cemil Kabkabcı), (Faik Bazirgan), (Abdulvahid Közcü), (Kerim Osman), (Ekrem Tuzlu) ve (Muhammed Rauf) gibi menâkıb-ı nebeviyye okuyucuları ve şarkıcılar da vardı. Bu menkıbenin kaydını hâlâ kendi özel arşivimde saklamaktayım. 1974 milâdî yılının 15 Temmuz'unda bu eşsiz okuyucunun kalp atışları, şerefli methiyeleri ve menâkıb-ı nebeviyyeyi okumaktan durdu; sevenlerine, öğrencilerine ve Irak makamı âşıklarına veda etti ve Kerkük şehrinde defnedildi20.

20 alturkmani.com

İkinci Makale

Molla Abdullah Ömer Lobyacı oğlu: Molla Abdullah, Kerkük'te (1894) yılında Sarı Kâhya mahallesinde doğdu. Küttâblarda okudu; öğreticilik makamına ehil olacak dereceye ulaşınca (Cencilar - جنجلر) mahallesindeki (Alav Ağa) Camii'ne Kur'ân-ı Kerîm'i ezberletmek ve öğretmek üzere müderris olarak tayin edildi. Bu vazifeye ömrünün son günlerine kadar devam etti; adı geçen camide resmen imamlık ve hatiplik de yaptı. Molla (Abdullah Lobyacı oğlu) bir dizi okuyucuyla arkadaşlık etti; çağdaşlarından Molla (Topal Molla Muhammed), Molla (Sabir Kerküklü) ve (Taha Kerküklü) vardır. (Molla Abdullah Lobyacı oğlu)nun sesi kanatlı ve uzun soluklu olmasıyla temayüz etti; bu, geniş sahalı gırtlaktan çıkan yüksek perde ve tonlarla süzülen, uzun nefesle nitelenen bir sesti. Zor makamları icrada şöhret buldu; bunlardan Rast

Beyat, Mansuri, Saba ve Çargâh'tır; Türkçe, Arapça ve Farsça olmak üzere üç dilde okurdu. Makamlarını şairlerin sözleriyle icra ederdi; bunlar arasında (Mütenebbî, Kâbil, Nâbî, Nevres ve Sa'dî-i Şîrâzî) bulunur. Ayrıca Musul ve Bağdat okuyucularıyla, mesela Yusuf Ömer'le, Kerkük'teki Piryadi mahallesinde (Dayı Kadir)in evinde karşılaştığında olduğu gibi, görüşüp çağdaşlık etti. (Yusuf Ömer), yetmiş yaşındayken Molla (Abdullah Lobyacı oğlu)nun sesini çok beğendi. O güzel gecede hazır bulunanlar arasında ayrıca (Topal Molla Muhammed Merdan Kassab), (Hacı Cemil Kabkabcı), (Faik Bazirgan), (Abdulvahid Közcü), (Kerim Osman), (Ekrem Tuzlu) ve (Muhammed Rauf) gibi menâkıb-ı nebeviyye okuyucuları ve şarkıcılar da vardı. Bu menkıbenin kaydını hâlâ kendi özel arşivimde saklamaktayım. 1974 milâdî yılının 15 Temmuz'unda bu eşsiz okuyucunun kalp atışları, şerefli methiyeleri ve menâkıb-ı nebeviyyeyi okumaktan durdu; sevenlerine, öğrencilerine ve Irak makamı âşıklarına veda etti ve Kerkük şehrinde defnedildi21.

21 alturkmani.com

17. Molla Muhammed el-Hac Kara Merdan el-Hac Zeynel el-Kassab el-Kerkükî (الملا محمد الحاج قره مردان الحاج زينل القصاب الكركوكي)

Sanatçı Visam Eyyub el-Azzâvî'nin kaleminden
Irak Müzisyenler Birliği Başkanı / Avrupa
Irak şarkıcılığı / Irak makamı icrasının önde gelen simaları

Şüphesiz Irak, bu yazının okuyucusunun tanımadığı Irak makamı icracıları bakımından zengindir. Bu yazıda, aziz okuyucuya Irak makamı okuyucusunun bir portresini, onun şarkı sanatındaki seçkin rolünü, sanatsal ve toplumsal etkilerini göstermek istedim; hayatımızda yıldız gibi parlayan o isimlerin hâlihazırda uğradığı medya karartmasına rağmen. Bunu, o önde gelen simaları tek tek aydınlatarak sunabilirim. Bugün Irak makamının en önde gelen okuyucularından birini, yani Molla Muhammed Topal'ı ele alıyorum. Kendisi Molla Muhammed el-Hac Kara Merdan el-Hac Zeynel el-Kassab'dır.

Kerkük'te Piryadi mahallesinde (Çift Tak Altı) doğdu. Kur'ân-ı Kerîm'i tecvidiyle birlikte Hafız (Büyük Molla Muhammed)in yanında, arkadaşı Seyyid Zeynel Sabuncu ile birlikte hatmetti. Sonra fıkıh, hadis, siyer, tarih ve hesap okudu. Hassan bin Sabit'in, İbnü'l-Fârız'ın şiirlerinden, Kaside-i Bürde'den, Şeyh Abdulkadir Geylânî'nin, Fuzûlî'nin, Hâfız-ı Şîrâzî'nin, Şems-i Tebrîzî'nin kasidelerinden, Kerkük şairlerinden, Yunus Emre'den ve başka şairlerden çokça ezberledi. Dayısı Hacı Bekir Kassab'dan ve sesini büyük âlim Tokatlı Camii imam ve hatibi (Molla Rıza el-Vâiz)in vasfettiği büyük ağabeyi Hıdır Hacı Merdan'dan etkilendi. Vefatından sonra mezar taşına son mısra yazılmıştır:

[نيجه دولت عظمايه إيدي سه سي حضرت داوده مائل]

[Osmanlı Türkçesiyle yazılmış bu mısraın okunuşu yaklaşık şöyledir: "Nice devlet azmâya idi sesi Hazret-i Davud'a mâil" — yani sesi Hazret-i Davud'un sesine benzerdi.]

Sonra, Molla Osman el-Mevsılî'nin meslektaşı olan usta besteci ve müellif Hacı Numan bin Halife Rıdvan ile ve onun kardeşi Molla Ömer Rıdvan ile arkadaşlık etti. Keza şerefli menâkıb-ı nebeviyyede Molla Sabir Efendi, kardeşi Molla Taha, Molla Abdullah Lobyacı oğlu, Seyyid Zeynel Sabuncu, Halid Ağa ve Hafız Molla Nevfik ile arkadaşlık etti. Büyük Talabani Tekkesi'nde ve büyük âlim Şeyh Hüsameddin el-Kâdirî'nin tekkesinde zikir merasimlerinde makam okuyanlar halkasının reisiydi. Pek çok dili gayet ustaca bilirdi (Türkçe, Arapça, Farsça ve Kürtçe). Öğrencileri arasında Molla Hasan Tekeci, Molla Nuri Şeltağ, Hafız Molla Haşim, Hafız Molla Nureddin Bakkal oğlu, Hafız Molla Abbud Bastamcı oğlu, Hafız Abdulvahid Türkelânî, Hafız Molla Kerim, Molla Ali Surânî, Molla Hakkı, Molla Hacı Nureddin Ahmed Kebapçı, Molla Hüseyin Zelkci, Usta İhsan Berber, Cevdet Muhammed, Mikdad Muhammed Ömer Basvan, Muhammed Rauf Terzi ve başkaları vardır.

Ayrıca oğulları ve kızları vardır; çocukları Irak makamlarını ve kuriyâtı ondan miras almışlardır. (Burada hatırlatayım ki kuriyât, mevval şeklinde okunan bir şarkı biçimidir ve ona yanlışlıkla "kuriyât makamı" denmektedir; önceki bölümdeki bu hatadan dolayı kerim okuyucunun beni mazur görmesini rica ederim.) Kendisinden sonra gelen oğulları arasında büyük oğlu Hacı Mustafa Kemal ile Hacı Vehbi ve hâlen Kerkük'teki Irak Makam Evi'nde Irak makamı öğretmeni olan torunu Vecdi Mustafa Topal, bir de bazı makamları ve kuriyâtı öğrenmiş, yumuşak bir sesi olan genç oğlu Enver Vecdi Topal bulunmaktadır. Ses cihazlarının Kerkük'e geç ulaşması, büyük makam okuyucularının yaşlarının ilerlemesi ve hepsinin sağlık durumunun bozulması sebebiyle; buna rağmen kerim okuyucu, onların bazı harika çalışmalarını, torunu Üstat Vecdi Mustafa Topal'ın ses kütüphanesinde bazı meslektaşlarının sesleriyle birlikte bulabilir. Sesinin harikalığı, birbirini tamamlayan karar ve cevaplar, muhteşem icra ve hazin ses bakımından fark edilir.

Okuduğu makamlar arasında Nârî, Segâh, Hakîmî, Divan, Rast, Şûrî, Mudmî, Hanâbât, İbrahîmî, Mansûrî, Acem, Saba, Muhalif, Cubûrî, Hicaz ve Mesnevî vardır. Ayrıca bir dizi kuriyât da okumuştur; mesela (Kasuk, Muhammed İskender, Kurdu, Yolcu, Abduhle, Beşîrî, Muhalif kuriyât) ve çok eski bestelerden (bestât). Dili çevikti; daima Yüce Allah'ı zikreder ve efendimiz Muhammed'e (s.a.v.) salât getirirdi. Az konuşurdu ve ancak bir hikmet yahut öğüt söylerdi; sözünün güzelliğinden ve iyi arkadaşlığından ötürü yanında oturan neredeyse ondan ayrılmak istemezdi. Torunu Vecdi Mustafa Topal onun elinde yetişti; son dönemlerde ona refakat eder, kendisini tekkeye, âlimlerin ve menâkıb-ı nebeviyyenin her türlü meclisine, edip ve şairlerin meclislerine götürürdü. Bu yüzden onda kendi kuşağının fertleri arasında nadir ve güzel izler görünür.

Ondan öğrendiği ve çokça tekrarladığı son tenzîle, Üstat Molla Sabir Efendi'nin Beyat nağmesidir:

ألف صلاة وسلام على النبي خير الأنام
هو الشفيع للأنام يحمينا في يوم القيام

Binlerce salât ve selam, insanların en hayırlısı olan Peygamber'e;
O, insanlara şefaatçidir, kıyamet gününde bizi korur.

يا ربّ بجاه المصطفى ومن به بحر الصفا
كل من يصلّي اكتفى ربنا في يوم الزحام

Ey Rabbim, Mustafa'nın ve kendisiyle safâ denizi olanın hürmetine;
Salât getiren herkese, izdiham gününde Rabbimiz yeter.

صابر يرجو منكمو بكر به ناداكمو
فارحموا بجاهكمو في الحشر والندم

Sabir sizden ümit eder, erkenden size seslendi;
Haşir ve pişmanlık gününde şerefinizin hürmetine merhamet edin.

Allah'ın rahmetine kavuşan bu zat, Kerkük'teki Musalla Mezarlığı'nda, Ebu Aluk (kuddise sirruhu) türbesine giden yolun solunda, kardeşleri, amcaları ve akrabaları arasında defnedilmiştir. Burada, bu büyük şahsiyet hakkında değerli bilgiler lütfettiği için kardeş Muhammed Koca'ya çokça teşekkür etmeyi de ihmal etmem22.

18. Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü (ملا صابر كركوكلي)

“Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü” bölümünden belge — eserin aslından
“Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü” bölümünde yer alan fotoğraf
“Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü” bölümünden — eserin aslından
“Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü” bölümünde yer alan fotoğraf
“Büyük Âlim Molla Sabir Kerküklü” bölümünden — eserin aslından

Birinci Makale

22 iraqgreen.net/vb/archive/index.php?t-5398.html

İkinci Makale

Molla Sabir Abdulkadir Efendi Kerküklü

Sami Bayrakdar — Irak Makam Evi sorumlusu / Kerkük

Irak makamları, geleneksel şarkı söyleme biçiminin bir türüne verilen özel bir addır; okuyucunun gırtlağıyla icra ettiği ses taksimlerinden ibarettir. Bu şarkı türü Irak'ta, özellikle de Irak makamlarının yurdu sayılan Kerkük şehrinde doğmuştur. Bu şehirde pek çok makam okuyucusu yetişmiştir; bunların arasında Arapça, Türkmence ve Farsça olarak makam ve menakıb-ı nebeviyye (peygamber övgüsü) okuyan, Irak makamlarının beşiği sayılan Kerkük şehrine has üslupta uzmanlaşmış Molla Sabir Abdulkadir Efendi Kerküklü de vardır.

Molla Sabir Abdulkadir Efendi Kerküklü büyük bir sanatçıydı; bugün hâlâ menakıb meclislerinde okunan pek çok dinî teşvihin (ilahinin) sözlerini yazmak ve bestelemek onun hizmetidir.

Molla Sabir Abdulkadir Kerküklü 1869 yılında Kerkük'te, makam ve hoyrat okuyucularının en seçkinlerini yetiştiren Musalla mahallesinde doğdu. İlk tahsilini faziletli ve meşhur âlim Molla Rıza el-Vaiz'in yanında yaptı; ondan tecvid ilmini aldı ve Kur'an'ı hatmetti. Ardından fıkıh, tarih, hesap ve siyer derslerini, o dönemde Kerkük ulemasının reisi olan hocası, büyük âlim (Molla Nasih Müderriszade)'nin yanında okudu; bu zat Bulak semti sakinlerindendi.

Molla Sabir Kerküklü, Nevres, Fuzuli, Naci, Sadi Şirazi, Ebü'l-Alâ el-Maarrî, İbnü'l-Fârız, Hallac ve daha başkaları gibi şairlerin divanlarından Arapça, Farsça ve Türkçe şiirleri ezberlemeyi başarmıştır. Ayrıca evliya menkıbelerini, peygamber kıssalarını ve eskiden menakıb meclislerinde okunan Ahmediye, Muhammediye ve Mahmudiye kitaplarını da ezberlemiştir. Irak makamlarını ise Molla Sabir, meşhur hocası (Hacı Numan Halife Rıdvan Kerküklü)'den öğrendi; Türkmen makamlarının büyük bir kısmını da hocası ve çağdaşı Molla (Muhammed Halil Ağa Bayrakdar)'dan aldı.

Molla Sabir, Irak makamlarının, bu arada Hüseyni, Muhayyer ve Segâh makamlarının nağmeleri üzerine pek çok dinî teşvih bestelemeye başladı; menakıb-ı nebeviyye okumaya ise on sekizinci yüzyılın sonları ile on dokuzuncu yüzyılın başlarında başladı.

Molla Sabir Abdulkadir Efendi Kerküklü'nün elinde pek çok okuyucu yetişti; bunların arasında amcasının oğlu (Hacı Ahmed Kebabçı), kardeşi (Molla Taha Kerküklü), ayrıca (Topal Molla Muhammed Merdan), Seyyid (Zeynel Sabuncu), Molla (Reşid Kaleli), Hafız (Molla Tevfik), Molla (Nuri Şaltağ), Molla (Fettah Zelbiyacı), Molla (Osman Hırban) ve Molla (Abdullah Ömer Lobiyacıoğlu) sayılabilir.

Molla Sabir, Irak makamlarının en seçkin simalarından biri sayılır. Makam ve menakıb-ı nebeviyye okuyucuları ile hoyrat okuyucuları, tasavvufun ve doğu maneviyatının kaynağından beslenirler; bu yol, Kerkük ve çevresinde on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıl uyanışı sırasında doğup öne çıkan anlık terennüm tecellisi çerçevesinde makam nağmelerinin gelişmesine dayanır. Makamlar, icra yoluyla, hatta icra anında tecelli eden canlı varlıklardır; anlık terennüm (irticâl ve iltifat) yoluyla dinleyicinin iç dünyasında hükümran olur ve nağme cümlelerinde belirir. Bu cümleler, ezgi ve ritim denklemleri bakımından, seslendiren gırtlakların kullanımı ve sessiz delaletler bakımından çok çeşitli kalıplar içinde makamın ruhuna canlı yaklaşımlardır; böylece dinleyiciye ulaşır, kalbine nüfuz eder ve onda derin bir varoluş ve coşku hâsıl olur; dünyanın güvencesinden müstağni kalıp nağmenin sessizliğinde merkezleşir.

Kerkük şehri, on sekizinci yüzyıl ile on dokuzuncu yüzyılın başlarında şarkı ve makam alanında büyük bir uyanış yaşadı; öyle ki makam nağmelerinin yolunda tefekküre dayalı yenilenme ruhu yeniden doğdu ve bir durgunluk çağının ardından, ustaca irticâlî terennüm icrasına dayanan o yaratıcı yol harekete geçti. Molla Sabir Abdulkadir Efendi Kerküklü 1940 yılında, yaklaşık 71 yaşında vefat etti; hayatının elli yılından fazlasını menakıb-ı nebeviyye okumakla geçirmişti. Kerkük şehrindeki Musalla Mezarlığı'na defnedildi23.

23 www.alturkmani.com/makalaat/03102005/3.htm

Üçüncü Makale

Molla Sabir ve Türkmen folkloru

Vahideddin Bahaeddin

İnsan hayatının karmaşıklığı, ilgiye değer bir olgu doğurdu: Kalkınan, medeniyet kervanına katılan ve hâkim değerleri geliştirmeye çalışan milletler, kendi köklü halk mirasına en büyük özeni göstermeye ve onu incelemenin, araştırmanın hak ettiği her imkânla donatmaya koyuldular; böylece bu miras, toplumsal ve manevi hayat yapısının inşasında sağlam tuğlalar hâline gelsin diye.

Halk gelenekleri, varlığın toprağında derin tarihî köklere sahiptir... Zorunlu olarak doğruluk, özgünlük ve açıklıkla temayüz eder; abartıdan, yapmacıktan ve karmaşadan uzak durur. Bunun tek sebebi, onların tertemiz bir insan vicdanından, katkısız ve tortusuz saf bir tabiattan, gelişmekte olan sade bir zihinden kaynaklanmasıdır.

İşte bu yüzden Doğu'da ve Batı'da çağdaş kültür araştırmaları bu yeni ve benzersiz yolu tuttu ve burada halk edebiyatı incelemesini buldu; bu inceleme, ilkel ve medeni halkların bugünkü gerçeğini yansıtan cilalı bir aynadır. Aynı zamanda basiretli araştırmacıyı o iç içe geçmiş, kaynaşmış dünyaya götüren geniş bir kapıdır; araştırmacı, çözümlemeleri ve karşılaştırmaları sonucunda halkın (hangi halk olursa olsun) ruhunu kavrar, âdet ve geleneklerine muttali olur, mizacını ve göreneklerini hazmeder, çıkmazlarını ve toplumunun çelişkilerini idrak eder; sonra da siyasi unsurlarının doğmasına yardım eden çevresel, zamansal ve medeni etkenleri kavrar. Anlaşılan o ki bu folklor çalışmaları, başlangıçta kendileri için varsayılan sınırlarda durmamış, bilakis işin uzmanlarını bile şaşırtacak ölçüde genişlemiş ve dallanmıştır. Öyle ki her araştırmacı belirli bir yöne yönelmiş, onun lehine ve aleyhine olanı incelemiş, gerisini kendisiyle ilgilenecek ve ona meyledecek olana bırakmıştır. Böylece dünyanın dört bir yanındaki matbaalar, halk edebiyatı sanatlarını bilinen ve bilinecek en geniş çerçevede ele alan, çözümleyen ve değerlendiren kıymetli telif ve eserler verdi, vermeye de devam ediyor; üstelik modern kütüphanedeki o korkunç, devasa boşluğu da dolduruyor.

Molla Sabir, yetişmesi ve mizacı gereği Türkmen folkloruyla ilgileniyor, onun gizli ve açık yönlerini biliyor, edebî, sanatsal ve toplumsal değeri ölçüsünde ona tam bir önem veriyor, fikirlerin ve gönüllerin akışındaki etkisini ortaya koyuyor ve bu konuda Türkmen halk edebiyatının aydınlık yüzünü gösteren kitaplar yazıyordu. Belki de şunu iddia etmeye hakkım vardır: Molla Sabir, bu alana büyük bir hayranlık uyandıran yoğun ilgisini yoğunlaştıran ilk araştırmacıdır. O, folkloru ayağa kaldıracak ve ona uzun nesiller boyunca gelişme ve verim gücü kazandıracak araştırma ve incelemelere hazırlık olsun diye ham malzeme hazırlamak uğruna uzun yıllar harcayarak çaba göstermiştir. Bakalım...?

Halk kıyafetleri de Molla Sabir'in ilgi alanındaydı; bu konuya gözünü ve basiretini yöneltti, sebeplerini, sonuçlarını ve etkilerini yorum ve açıklamayla iyice kavradı. Bununla, bazı yüksek zihinlere yerleşmiş hurafelerin kökünü kazımayı gözetiyordu. Nihayet Sarık ve Fes (العمامة والطربوش) adlı kitabı ortaya koydu. Bu kitap, delil ve hüccetlerle desteklenmiş gerçekçi bir inceleme ve doyurucu bir karşılaştırmadır; kitapta baş giysisinin hanif İslam dinine kesinlikle aykırı olmadığını açıklamış, hatta önemi ve vakarı sebebiyle başa giyilmesinin gerekliliğini vurgulamıştır.

Buna ek olarak, Kerkük'ün meşhur olduğu ve diğer şehirlerden ayrıldığı halk ayakkabılarını, yerel ve millî giysileri ve basit el sanatlarını tasvir etmeye büyük bir özen gösterdi; ayrıca, özellikle kadını öven ve yeren fıkraları, hikâyeleri ve halk deyişlerini derledi. Şu var ki emekli araştırmacı Şakir Sabir Zabit, bütün bunları Molla Sabir'in adıyla Kerkük'te Toplumsal Hayat (الحياة الاجتماعية في كركوك) adlı yeni kitabına almıştır.

Nefsin derinliklerinde kök salmış, günler geçtikçe iyice yerleşmiş, ondan vazgeçmek ve onu yeniden gözden geçirmek güçleşmiş bir âdet vardır: Kabir ziyaretlerinin caiz olması ve keramet sahiplerine (tevessül) edilmesi; onlardan yardım ve şifa dilemek, dileklere ve murada ermek için onlardan medet ummak...!

Böylesine önemli bir mesele, henüz sona ermemiş yorumlara ve ihtilaflara yol açmış ve açmaya devam etmektedir; müçtehitler bu konuda farklı görüşlere gitmiştir. Mesele, güncel bir toplumsal durumu belirlemek, psikolojik bir gerçeği yatıştırmak ve halkın çeşitli tabakalarında hakikatlerin yerine getirilmesine dair inancı derinleştirmek bakımından önemli olduğu için, Molla Sabir bu işe soyunmuş ve dört cilt hâlinde manzum olarak et-Tevessül (التوسل) adlı kitabını telif etmiştir. Kitapta kabir ziyaretini caiz görmüş, bunu ayet ve hadislerle desteklemiş; uyanık şerhlerle Vehhabilik ve benzeri bidat mezheplerinin iddialarını çürütmüştür.

Molla Sabir, basılı ve yazma kitaplarında önemli konulara değindi... Gücü yettiğince edebî ve fikrî hayatın görünümlerini inceledi, toplumsal ve dinî hâllerin bazı yönlerini ele aldı, halk sanatlarından kesitlere değindi... Hayatı boyunca azmettiği şeyi gerçekleştirmek için çalışıp durdu; bu tedirgin ve yoğun hayat onun canlılığını ve bereketini emip tüketti. Ne var ki dinî karakter, özellikle de dinî inançlara, tarikatlara ve mezheplere gösterdiği ilgi, çevrenin ve dinin etkisi ile yakınlık duyup güvendiği şahsiyet ve simaların tesiri sebebiyle genel olarak eserlerine hâkimdir. Altı cilt tutan On İki İmam (الأئمة الاثنا عشر) adlı kitabında, yüce makam ve büyük şan sahibi bu imamların menkıbelerini sayan ayrıntılı bir araştırma yer alır; kitaba Ehl-i Sünnet'ten Türk şairlerinin methiyelerini de eklemiştir.

Halk edebiyatı alanındaki çabası bütün bunlarla sınırlı kalmadı, bilakis daha ötesine geçti: İnsanların gizli düşüncelerini ve bastırılmış duygularını dile getirdikleri dinî bayramları ve mevsimleri folklor açısından ele aldı; bunların uğradığı değişim ve gelişmelere işaret etti, özelliklerini ve faziletlerini saydı, İslam tarihindeki yerini belirledi.

Bütün bunlarla sıkı bağlantısı olan bir eseri de İslam'da Nevruz (النوروز في الإسلام) adlı kitabıdır. Molla Sabir burada, bazı kavimlerin eskiden beri kutladığı bayramlardan biri olan Nevruz'u tefsir ve tahlil yoluyla ele alır; sonra onun anlamını, mahiyetini ve merhalelerini âlimlerin görüşleri, senetleri ve fetvalarıyla tartışır. Tarafsızlığa, dürüstlüğe ve nesnelliğe dayanan bu tartışmadan okuyucu, Nevruz'un haram ve temelden bâtıl olduğuna ikna olmuş şekilde çıkar.

Kadiri Tarikatının Menkıbeleri (مناقب الطريقة القادرية) adlı kitabında ise Molla Sabir, "Kadiriyye" kelimesine, kaynağına ve içeriğine ışık tutar; bunun yanında Kadirilerin hayatlarında ve toplumlarında hiç sapmadan izledikleri kendine özgü usulü açıklar, uygulamalarını ve diğer tarikatlarla ilişkisini de ele alır. Ayrıca Kerkük ve çevresindeki meşhur kutuplarından bazılarının biyografisini verir.

Tartışmasız bir allame idi; ancak çağdaşı olan âlimler arasında, babası büyük hafız Molla Muhammed'den miras kalan (Molla) lakabıyla tanındı. Babası, geniş ilmi, keskin zekâsı ve müsamahalı ahlakıyla nitelenen, Kerkük'ün en seçkin şahsiyetlerinden sayılırdı; zamanında onun elinde birçok şeyh ve kâri yetişmiştir...

Molla Sabir 1893 yılında Kerkük'ün Kale mahallesinde dünyaya geldi... Anne ve babası Türkmen idi... O günlerde öğretim ve tedris camilerin ve mescitlerin duvarları arasında sınırlıydı; bu yüzden dinî ve dünyevi ilimleri Molla Tahir Erbil'in yanında okudu. Babasından da fazilet ve ilim bakımından derin biçimde etkilendi. Böylece fıtrî kabiliyeti ortaya çıktı ve beklenen şerefe giden yol önünde açıldı... İlim tahsili, ilme duyduğu tutku, edebiyata olan tutkusu, dine olan özlemi ve hayatın pınarlarından içmesi sayesinde...

Dinî, toplumsal ve hikemî şiiri, coşkun bir duygu ve üstün bir bakışla olgunlaşmıştır; yazıları ise zihin nezaheti, malzeme zenginliği ve gaye şerefi taşır...

Nadide kitaplar edinmeye ve ender yazmaları toplamaya özen gösterirdi; öyle ki büyük ve zengin bir kütüphane oluşturdu. Vefatından önce bunun bir kısmını Irak Eski Eserler Müzesi'ne vasiyet etti. Hayat mücadelesinde Molla Sabir az olmayan sıkıntı, dert ve acı çekti; vicdanları çürümüş kimselerden hançerler, cefa ve yüz çevirmeler gördü... Ancak bütün bunlara vakar ve onurla karşı koydu, hiç kimseye başını eğmedi. 1961 yazında, hastanede yatağa düşmüş ve kırgın bir hâlde, insanın kardeşi insana yaptığı zulmü şikâyet ederek temiz ruhu Yaratıcısına yükseldi.

Şair Muhammed Sadık onun için, hüzünlerin derinliklerini deşen, hasretleri tazeleyen ve facia sahnesini hayale geri getiren uzun bir mersiye yazdı:

Zavallı... Darbeler altında gücü tükendi,
bir hasretle dünyadan çekildi, millete kurban giderek.
Halkı uğrunda mücadele etti, ta ki şehit düşene dek:
Kederle ve gürültüyle; yitip gidişi yürekleri tutuşturdu.
Ne yazık ki ömrünü, çepeçevre kuşatan engeller içinde tüketti:
Belki de şifası umulmayan bir derde av oldu.
Sunduğu onca iyiliğe rağmen hakkını alamadı;
bugün onun himmetinin yüceliğini kavrayanı hüzün bürüyor.
Edibin kıymeti ancak ölümünden sonra anılır...
Günleri gam içinde birbirini kovaladı, hak ettiği saygıyı bulamadı...
Bilgisi engindi... düşüncesi parlaktı... ahlakı ağırbaşlıydı!
Kerkük'te bir boşluk bırakıp gitti; rahmetler onu uğurluyor.

Zikrettiklerimizin dışındaki eserlerine gelince, bunları bana Şakir Sabir Zabit göstermiştir ve sayıları çoktur. Bunlardan bazıları: Tahkikteki emeği ve araştırmadaki sabrı gösteren, dört cilt hâlindeki büyük şiir kitabı Kerkük Şairleri (شعراء كركوك); yirmi bir cilt tutan şaheseri Lalezar-ı Kerbela (لاله زار كربلا) — tarihî ve edebî faydası yaygınlaşsın diye basım ve yayım imkânlarının sağlanması ümit edilmektedir. Sonra Semavi Dinlerin Karşılaştırılması (المقارنة بين الأديان السماوية), el-Mev'izetü'l-Hasene (الموعظة الحسنة) ve iki cilt hâlinde Kur'an tahliline dair kitabı. Basılmış kitapları ise Dervişlik (درويشلك), Gülşen-i Ulema (كلشن علما), Meşairi (مشاعره) ve Şehristani Kimdir (شهرستاني كيمدر)'dir.

Hoyrat, Türkmen folklorunun sanat rengi, onu dile getiren yüzü ve ona her şeyden daha yakın olanıdır... Kerkük onu öylesine sahiplenmiştir ki bu, kuşaktan kuşağa ona miras kalan o ünü kazandıran bir dava hâline gelmiştir. Bilindiği gibi hoyrat, insanın hâllerinden, şartlarından, hayatına ve varlığına sinmiş çelişkilerden türeyen çeşitli derin anlamlar içeren, dörtlük biçiminde halk şiiri ve türküsüdür. Hoyratın; Türkmenlerin iyiliklerinin, facialarının, eğilimlerinin, geleneklerinin, tecrübelerinin ve kaderle, zamanın olaylarıyla mücadelelerinin dolu dolu bir sicili hâline gelmesi de doğaldı... Molla Sabir, çocukluğundan beri hoyrata tutulan, onu söylemeye ve tekrarlamaya son derece düşkün olanlardandı; sonra büyük bir edebî projeye hazırlık olsun diye onu kaydetmeye ve derlemeye koyuldu. Nihayet elinde muazzam bir birikim toplanınca, kendi söylediklerinden bir kısmını da ekleyerek, 1951 ve 1954 yıllarında Kerkük Müntehap Hoyratları (كركوك منتخب خورياتلارى) başlığı altında, on cildin aslından üç cildi yayımlamaya muvaffak oldu:

Nerede olduğumu bilmiyorum...!
Ben talihi ters gitmiş biriyim...
Yuvasız bir baykuşa döndüm,
her gün bir başka diyarda..

Gül ile diken,
diken gülü sarar,
sevgilimin yanağından
ter yerine gül damlar.

Gül derdi,
bülbülde gül derdi,
ben sevdim, acı devşirdim;
kınayanlar ise gülleri topladı...

24 alturkmani.com

19. Allame Molla Muhammed Mahmud el-Müderris (العلامة الملا محمد محمود المدرّس)

20. Allame Molla Haşim Abdullah (العلامة ملا هاشم عبد الله)

“Allame Molla Haşim Abdullah” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Allame Molla Haşim Abdullah” bölümünden belge — eserin aslından
“Allame Molla Haşim Abdullah” bölümünde yer alan fotoğraf
“Allame Molla Haşim Abdullah” bölümünden — eserin aslından

21. Âlim ve Irak Makamları Okuyucusu Molla Muhammed Topal (1894-1978) (الملا محمد طوبال)

Birinci Makale

Vecdi Mustafa Muhammed

Kendisi Hacı Molla Muhammed, Hacı Kara Merdan, Hacı Zeynel el-Kassab'dır. Kerkük'ün Piryadi mahallesinde (Çot Tak Altı) doğdu. Kur'an-ı Kerim'i tecvidiyle birlikte, arkadaşı Seyyid Zeynel Sabuncu ile beraber Hafız (Büyük Molla Muhammed)'in yanında hatmetti. Sonra fıkıh, hadis, siyer, tarih ve hesap okudu. Hassan bin Sabit'in, İbnü'l-Fârız'ın şiirlerinden, Kaside-i Bürde'den, Şeyh Abdülkadir Geylani, Fuzuli, Hafız Şirazi, Şems Tebrizi, Kerkük şairleri, Yunus Emre ve başka şairlerin kasidelerinden pek çoğunu ezberledi.

Dayısı Hacı Bekir Kassab'dan ve büyük ağabeyi Hıdır Hacı Merdan'dan etkilendi. Ağabeyinin sesini, Tokatlı Camii'nin imam ve hatibi, büyük âlim (Molla Rıza el-Vaiz) övmüş ve onun vefatından sonra mezar taşına son mısraı yazmıştır:

نيجه دولت عظمايه خضر نائل ايدي / سه سي حضرت داوده مائل
"Hıdır nice büyük devlete nail oldu; sesi Hazret-i Davud'unkine benzerdi."

Sonra, Molla Osman Musullu'nun arkadaşı olan usta besteci ve müellif Hacı Numan bin Halife Rıdvan ile ve onun kardeşi Molla Ömer Rıdvan ile dostluk kurdu. Aynı şekilde menakıb-ı nebeviyye meclislerinde Molla Sabir Efendi, kardeşi Molla Taha, Molla Abdullah Lobiyacıoğlu, Seyyid Zeynel Sabuncu, Halid Ağa ve Hafız Molla Tevfik ile birlikte bulundu. Büyük Talabani Tekkesi'nde ve Şeyh Hüsameddin el-Kadiri Tekkesi'nde düzenlenen zikir merasimlerindeki okuyucular halkasının başkanıydı.

Birçok dili çok iyi derecede bilirdi (Türkçe, Arapça, Farsça ve Kürtçe). Talebelerinden bazıları: Molla Hasan Tekeci – Molla Nuri Şaltağ – Hafız Molla Haşim – Hafız Molla Nureddin Bakkaloğlu – Hafız Molla Abbud Bastamcıoğlu – Hafız Abdulvahid Türkelani – Hafız Molla Kerim – Molla Ali Sorani – Molla Hakkı – Molla Hacı Nureddin Ahmed Kebabçı – Molla Hüseyin Zilkeci – Usta İhsan Berber – Cevdet Muhammed – Mikdad Muhammed Ömer Basvan – Muhammed Rauf Terzi ve başkaları...

Yedi erkek, iki kız evladı vardır. Irak makamlarını ve hoyratları ondan miras alan çocukları şunlardır: Büyük oğlu Hacı Mustafa Kemal, Hacı Vehbi ve hâlen Kerkük'teki Irak Makam Evi'nde Irak makamı öğretmenliği yapan torunu Vecdi Mustafa; bir de bazı makamları ve hoyratları öğrenmiş, sesi yumuşak olan genç oğlu Enver Vecdi.

Ses cihazlarının Kerkük'e geç ulaşması, büyük makam okuyucularının yaşlarının ilerlemesi ve hepsinin sağlık durumunun bozulması sebebiyle güç olsa da, onların kimi harika icralarını elde edebildik; bunlar, bazı arkadaşlarının sesleriyle birlikte torunu Vecdi Mustafa'nın ses kütüphanesinde bulunmaktadır.

Sesinin güzelliği; karar ve cevapların bütünlüğü, harika icrası ve dokunaklı sesi bakımından fark edilir. İşte şu makamlar: Beyat – Nari – Segâh – Hakimi – Divan – Rast – Şur – Medmi – Hanağat – İbrahimi – Mansuri – Acem – Saba – Muhalif – Cuburi – Hicaz – Mesnevi; ayrıca birtakım hoyratlar: Kesük – Muhammed İskender – Kürdü – Yolcu – Abdulla – Beşiri – Muhalif; bunun yanı sıra çok eski tenziller ve ilginç besteler.

Dili daima Yüce Allah'ı zikretmekle ve efendimiz Muhammed'e (sallallahu aleyhi ve sellem) salavat getirmekle meşguldü. Az konuşurdu; ancak bir hikmet veya öğüt söylerdi. Sözünün güzelliği ve güzel sohbeti sebebiyle yanında oturan ondan neredeyse hiç ayrılmazdı.

Son yıllarında kendisine refakat eden torunu Vecdi Mustafa da onun elinde yetişti; dedesi onu tekkeye, ilim ve ulema meclislerine, menakıb-ı nebeviyye meclislerine, edip ve şairlerin meclislerine birlikte götürürdü. Bu yüzden kendi kuşağı arasında onda ender ve güzel izler görülür. Ondan öğrendiği ve çok tekrarladığı son tenzil, üstat Molla Sabir Efendi'ye ait Beyat nağmesidir:

ألف صلاة وسلام على النبي خير الأنام / هو الشفيع للأنام يحمينا في يوم القيام
"Bin salat ve selam olsun yaratılmışların en hayırlısı Peygamber'e; o, insanlığın şefaatçisidir, kıyamet gününde bizi korur."

يا رب بجاه المصطفى ومن به بحر الصفا / كل من يصلي أكتفى ربنا في يوم الزحام
"Ey Rabbimiz! Mustafa'nın ve onunla saflık denizi olanın hürmetine; ona salat getiren herkese bu yeter, o izdiham gününde."

صابر يرجوا منكموا بكربه ناداكموا / فارحموا بجاهكموا في يوم الحشر والندم
"Sabir sizden diler, sıkıntısıyla size seslenir; makamınız hürmetine merhamet edin, haşir ve pişmanlık gününde."

Kerkük'teki Musalla Mezarlığı'na, Ebu Aluk (kuddise sirruh) türbesine giden yolun solunda, kardeşlerinin, amcalarının ve akrabalarının arasına defnedildi; Allah onu cennetinin genişliğine yerleştirsin25.

Kerkük, Cuma, 18 Rebiülevvel 1425

25 alturkmani.com

İkinci Makale

Yaratıcı makam okuyucusu Topal Molla Muhammed Merdan Kassab

Sami Bayrakdar

Irak makamı; nağme, şiir ve gırtlak arasında ortak, incelmiş bir dildir. Büyüleyici bir ses alanında nağmeleri oynaşır, akılları çeler, gönülleri büyüler ve kalpleri coşku ve serbestlik dünyasında dolaştırır.

Bu makalede, Kerkük'e has bir üsluba sahip bir makam okuyucusunu ele alacağız: Şefkatle dolu, sıcak sesiyle büyük bir iştiyakla kalbe yol bulan yaratıcı okuyucu (Topal Molla Muhammed Merdan Kassab).

Merhum (Topal Molla Muhammed Merdan Kassab), Kerkük şehrindeki meşhur makam okuyucularından biri sayılır; çünkü o, sesinin güzelliğini, Irak makamının bölümleri ve geçkileri hakkındaki geniş bilgisiyle ve Kerkük şehrine has olan hoyrat okumakla birleştirmişti.

1892 yılında Piryadi mahallesinde doğdu. İlk tahsilini büyük âlim (Büyük Hafız Molla Muhammed İsmail) (1845-1946) yanında yaptı ve Kur'an-ı Kerim'i hatmetti. Ayrıca fıkıh ilimleri, tarih ve Hz. Muhammed'in (s.a.v.) siyeri üzerine tahsil gördü.

Çoğu makam âşığı olan bir ailede doğup büyüdü; makamların çoğunu, özellikle amcası (Hıdır Zeynel)'den, dayısı Hacı (Bekir Kassab)'dan ve ağabeyi (Halil Merdan)'dan aldı. (Molla Osman Musullu)'dan ve Hacı (Numan Rıdvan Kerküklü)'den etkilendi; bu ikisinin, Kerkük şehrinde menakıb-ı nebeviyye meclislerinde hâlâ okunan pek çok eski dinî tenzilin ezberlenmesinde büyük etkisi olmuştur.

İki kardeş (Molla Sabir ve Molla Taha Abdulkadir Kerküklü), (Molla Abdullah Lobiyacı) ve (Seyyid Zeynel Sabuncu) gibi birçok okuyucuyla çağdaş oldu ve onlara arkadaşlık etti.

Yarım asırdan fazla bir süre, Mecidiye Camii'nde, yani Talabani Tekkesi'nde ve Kevser Camii'nde (Şeyh Hüsameddin Camii) makam, dinî tenzil ve na't okumalarına katıldı; salı geceleri ve cuma namazından sonra düzenlenen meclisin ve zikir halkasının başkanıydı. Pek çok makam okuyucusuyla bir araya geldi; bunların arasında meşhur Irak makamı okuyucusu (Muhammed el-Kubbancı) da vardır. Bu buluşma, Bulak mahallesindeki (Kadir Çaycı)'nın evinde, menakıb-ı nebeviyye meclisinde gerçekleşti; orada gecenin geç saatlerine kadar makam okumayı sürdürdü.

Kerkük'te birçok okuyucu onun elinde yetişti; bunların arasında oğulları Hacı (Kemal) ve Hacı (Vehbi) ile Kerkük'teki Irak Makam Evi'nde Irak makamları öğretmenliği yapan ve (Molla Muhammed Merdan Kassab)'dan etkilenen torunu (Vecdi Mustafa) vardır. Ayrıca (Molla Hasan Tekeci), (Hafız Haşim Kassaboğlu), (Hafız Abdulvahid Türkelani), (İhsan Berber), (Mikdad Muhammed Ömer Basvan) ve sanatçı makam okuyucusu (Muhammed Rauf) gibi okuyucular da onun elinde yetişti.

Son günlerinde kasetlere pek çok makam ve dinî tenzil ile birtakım hoyrat kaydetti. Bunlardan bazıları: Saba, Açık Hicaz, Muhalif, Cuburi, Divan, Mansuri, İbrahimi, Beyat, Segâh Hakimi, Nari, Medi, Mukabil, Şur, Hadidi, Hanabat, Deşt ve Hüseyni. Hoyrat icrasıyla da tanındı; bunlardan bazıları: İskenderi, Kesük, Muhalif, Beşiri, Kürdü, Nöbetçi.

Son kez gözlerini yumdu ve 1978 yılında, yaklaşık 86 yaşında son durağına göçtü; Kerkük şehrinde, Seyyid (Yusuf) türbesinin arkasındaki Musalla Mezarlığı'na defnedildi.

22. Molla Zeynelabidin el-Kadiri (ملا زين العابدين القادري)

Gavurbağı katliamı sırasında İngilizler tarafından komünistlik suçlamasıyla hapsedildi; ancak asıl sebep, onun İngilizlere karşı çıkması ve halka yaptıkları zulme razı olmamasıydı.

23. Alim Bekir Efendi bin İsmail (العالم بكر أفندي بن إسماعيل)

Kerkük'te müftülük yaptı; Vali Davud Paşa döneminde Bağdat'a gelerek orada kadı vekili oldu. 1831 yılında vebadan vefat etti26.

Kerküklü alim ve şair Müftü Bekir Efendi, Bağdat valisi Vezir Davud Paşa tarafından Bağdat müftülüğü görevine atanması üzerine 1819 yılında Kerkük şehrinden ayrıldı ve Bağdat'taki yeni görevine başladı. Kendisi çağının önde gelen büyük alimlerindendir. Kerkük'ün Bilava köyündendir.

Alim İsmail Efendi'nin oğludur; dini mürşit olmasının yanı sıra ünlü bir şairdi ve basılmamış, yazma hâlinde bir divanı vardır27.

24. Büyük Alim ve Edip Hacı Muhammed Gavs Efendi (العالم الجليل الأديب الحاج محمد غوث أفندي)

Kendisi çağının önde gelen büyük alimlerindendir. Kerkük'ün Bilava köyündendir. Alim İsmail Efendi'nin oğludur. Dini mürşit olmasının yanı sıra ünlü bir şairdi ve basılmamış, yazma hâlinde bir divanı vardır. Kerkük'te (Helva Çiler) mahallesinde 1759 yılında Gavsiyye Medresesi'ni yaptırdı; bu yapı bugün (Kadı oğlu) Camii olarak bilinmekte ve binası hâlâ ayakta ve mamur durumdadır.

Bağdat valisi Vezir Davud Paşa tarafından Bağdat müftülüğü görevine atanması üzerine Kerkük şehrinden ayrıldı ve Bağdat'taki yeni görevine başladı28.

25. Alim ve Muhaddis Yezid bin Harun et-Türkmani (العالم والمحدث يزيد بن هارون التركماني)

Bağdat'ta yaşamış bir alimdir. / Yezid bin Harun'un hayat hikâyesi için bakınız (vefatı 206), Zehebi – Siyer, cilt 9, s. 358–362.

(Yezid b. Harun (Ö. 206) / Zehebi, Siyer, 9/358–362)

"Yezid bin Harun, Yezid bin Harun (a.) bin Zazi; imam, önder, şeyhülislam, Ebu Halid es-Sülemi (velası yoluyla) el-Vasıti, el-Hafız. Doğumu yüz on sekiz yılındadır. Şu kişilerden hadis dinledi: Asım el-Ahvel, Kadı Yahya b. Said el-Ensari, Süleyman et-Teymi, Said el-Cüreyri, Humeyd et-Tavil, Davud b. Ebi Hind, Behz b. Hakim, Muhammed b. Amr b. Alkame, Abdullah b. Avn, Hariz b. Osman, Ebü'l-Eşheb Cafer b. el-Haris, Salim b. Ubeyd, Şeyban en-Nahvi, Şube b. el-Haccac, Mübarek, Asım b. Muhammed el-Ömeri, Abdülmelik b. Ebi Süleyman, Said b. Ebi Arube, Muhammed b. İshak, Fudayl b. Merzuk, Süfyan b. Hüseyin, Cüveybir b. Said, Şerik b. Abdullah, İsmail b. Ayyaş, Kays b. er-Rebi ve daha pek çok kişi.

İlimde ve amelde başta gelen biriydi; güvenilir, delil sayılan, büyük şanlı bir kişiydi. Kendisinden şunlar hadis rivayet etti: kendisinden önce gelmiş olmasına rağmen Bakıyye b. el-Velid, Ali b. el-Medini, Ahmed b. Hanbel, Ebu Bekir b. Ebi Şeybe, Züheyr b. Harb, Muhammed b. Abdullah b. Nümeyr, el-Hasan b. Arefe, Ebu İshak el-Cüzcani, Ahmed b. Ubeydullah en-Nersi, Ahmed b. Ubeyd b. Nasih, Ahmed b. el-Velid el-Fehham, İshak el-Küsec, el-Hasan b. Ali el-Hallal, ez-Zaferani, Seleme b. Şebib, Süleyman b. Seyf el-Harrani, Abbas ed-Duri, Abdullah b. Münir, Muhammed b. Ahmed b. Ebi'l-Avvam, Abd b. Humeyd, Abdullah ed-Darimi, Ahmed b. el-Ferra, Ahmed b. Sinan, Ahmed b. Süleyman er-Ruhavi, Ebu Kılabe er-Rakaşi, Muhammed b. Abdülmelik ed-Dakiki, Yakub ed-Devraki, el-Hasan b. Mükerrem, el-Haris b. Ebi Üsame, Muhammed b. Mesleme el-Vasıti, Muhammed b. Rabh el-Bezzaz, İdris b. Cafer el-Attar ve kendisinden rivayet edenlerin sonuncusu olan Ahmed b. Abdurrahman es-Sekati.

Aslının Buhara'dan olduğu söylenir. Ali b. el-Medini şöyle demiştir: Yezid bin Harun'dan daha hafız (ezber sahibi) birini görmedim......"29

26. Kerküklü Şair Kamil Vehbi Ali Arslanzade (الشاعر الكركوكلي كامل وهبي علي أرسلان زاده)

1334 hicri – 1915 miladi

Kamil Vehbi, Kerkük'ün Şaturlu mahallesinde Cemaziyelahir 1285 hicri / 1887 miladi tarihinde doğdu. Ailesi (Arslanzade) adıyla tanınırdı; dedesi Ali Paşa Arslan, Sultan Dördüncü Murad'ın alayı ile birlikte Erzurum'dan Kerkük'e gelmiş ve Kerkük'ün Şaturlu mahallesine yerleşmişti. Bu aileden mülki ve askeri kadroda büyük memurlar çıktığı gibi, pek çok edip, alim ve tanınmış şahsiyet de yetişmiştir; şairimiz Kamil Vehbi de bunlardandır. Öğrenimini, 1333 hicri yılında vefat eden din alimi Molla Hüseyin bin Hasan'ın yanında tamamladı.

Ayrıca o dönemin tanınmış alimlerinden Molla Mahmud el-Meznavi'nin ve Ali Hikmet Efendi'nin yanında da okudu.

Bugünkü Havice kazasına bağlı Melha nahiyesine kadı olarak atandı. Birinci Dünya Savaşı patlak verince görevinden ayrılarak Kerkük'e döndü ve Recep 1334 hicri / 1915 miladi tarihinde vefat etti30.

27. Sufi Şeyh Mustafa es-Seyyid Hüseyin bin Mustafa Abdullah el-Biyuti (الشّيخ الصوفي مصطفى السّيد حسين بن مصطفى عبدالله البيوتي)

Kerkük'e bağlı Bayat köylerinde yaşadı. Şunu da belirtelim ki Şeyh'in torunlarına ait tekkeler bulunmamaktaydı.

28. Dil Alimi ve Şair, (Bedri) diye meşhur Mustafa Bedreddin Efendi bin Ali Efendi el-Kerküki (عالم في اللغّة والشّاعر مصطفى بدر الدّين أفندي المشهور بـ(بدري) ابن علي أفندي الكركوكي)

Şairdi; Arap ilimlerinde bilgi sahibiydi ve Farsçaya düşkündü. Vefatı: 1821 yılında, yaklaşık 80 yaşındayken31.

Asıl adı Mustafa veya Mustafa Bedreddin'dir; babasının adı Ali Efendi'dir. Kerkük'te 1156 hicri / 1743 miladi yılında doğdu32.

Yazma hâlinde birçok eseri vardır: Divan-ı Bedri, Resail-i Edebiyye (رسائل ادبية), Edebi Risale ve Manzur (ادبي رسالة ومنشور), Aşk ve Muhtelif Hâllerin İncelenmesine Dair Risale (رسالة في بحث العشق وأحوال المختلفات) – mensur, ve Miracname (معراج نبي) – manzum. Bunların hepsi Türkçe olarak kaleme alınmıştır33.

29. Alim Molla Abdullah bin Hacı Mahmud (العالم ملا عبدالله بن حاج محمود)

Kerküklü alim ve şair, (Tabip oğlu) diye meşhur Molla Abdullah bin Hacı Mahmud bin Hacı Mustafa bin Molla Mahmud Efendi: (1252 hicri – 1836 miladi) yılında doğdu ve Kerkük'te icazetli alimlerdendi. Kerkük mutasarrıfı Takiyeddin Paşa'nın görevlendirmesiyle Antere (عنترة) kitabını Arapçadan Türkçeye nazım ve nesir olarak tercüme etti34. Bunun yanında birçok eseri vardır; ayrıca basılmamış, yazma hâlinde bir divanı bulunmaktadır. 1322 hicri – 1904 miladi yılında vefat etti.

30. Muhaddis Şureyh bin Hani (المحدث شُريح بن هاني)

Bağdat'ta yaşamış bir alimdir. / Şureyh'in hayat hikâyesi için bakınız: Halid bin Şatr / İbn Markuli, s. 270.

Şureyh - Halit b. Şatr (İbn markuli) 270. (Türk Kaynaklarında da bulunur)

(Alimin kökeni hakkında farklı görüşler vardır: kimi Türk olduğunu, kimi Arap olduğunu, kimi de Horasanlı olduğunu, annesinin Fars veya Türk olduğunu söylemiştir. Daha önce de söylediğimiz gibi bu ihtilaflar, iyi araştırma yapılmamasından ya da başka sebeplerden kaynaklanmaktadır.)

31. Arap Dili Allamesi Üstad Mustafa Cevad (العلامة في اللغّة العربية الأستاذ مصطفى جواد) (1905–1965)

“Arap Dili Allamesi Üstad Mustafa Cevad (العلامة في اللغّة العربية الأستاذ مصطفى جواد) (1905–1965)” bölümünde yer alan fotoğraf
“Arap Dili Allamesi Üstad Mustafa Cevad (العلامة في اللغّة العربية الأستاذ مصطفى جواد) (1905–1965)” bölümünden — eserin aslından

Allame Mustafa Cevad

Bağdat'ın Kışla mahallesinde doğdu. Kerkük şehrine bağlı (Karatepe) bölgesinde yaşayan Türkmen (Saraylı) ailesine mensuptur. Irak'ın ve Arap dünyasının kültür ve edebiyat semasında herkesçe bilinen büyük bir şöhrete sahiptir35.

Birinci Makale

Allame Mustafa Cevad, Arapçaya hizmet etmiş bir Türkmen

Ümid Köprülü

Türkmenler, yeryüzünün en eski insanlık medeniyetlerinin, yani İki Nehir Vadisi (Mezopotamya) medeniyetinin sahibi olan köklü Irak halkının kültürlü ve bilinçli bir kesimidir. Irak'a hayatın bütün alanlarında, özellikle de dil ilimleri, fıkıh, felsefe, kültür ve sanat alanlarında büyük hizmetler sunmuşlardır. Türkmenlerin, Farabi ve Biruni gibi alimleri, filozofları ve dâhileri olduğu; ayrıca kahraman Ömer Ali, Mustafa Ragıp Paşa, Gazi Dağıstani, Abdullah Abdurrahman, Yalçın Ömer Adil ve İsmet Sabır gibi, aziz Irak vatanının sınırlarını savunan büyük komutanları bulunduğu gibi, Türkmenlerin, kültürel ve yaratıcı ürünleriyle, telif ve dil çalışmalarıyla Arapçaya hizmet etmiş pek çok edibi, yazarı ve dilcisi de olmuştur. Türkmenlerin, ana dilleri Türkmencenin yanı sıra şiirlerini ve hikâyelerini, yazılarını Arapça olarak da kaleme alan çok sayıda şairi ve yazarı; Arap hat sanatında uzmanlaşıp bu alanda Arap hattatların kendilerinden bile daha çok eser veren büyük sanatçıları; ünlü Irak makam okuyucuları ve müzisyenleri vardır. Bunlardan yüzlercesi mevcuttur:

İmadeddin Nesimi Bağdadi, Fuzuli, Hicri Dede, Hıdır Lütfi, Mehmed Sadık, Şakir Sabir Zabit, Molla Taha Kerküklü, Reşid Küle Rıza, İzzeddin Nimet ve hattat Mehmed İzzet gibi.

Mustafa Cevad da işte o köklü aydınlardan biridir. O, Irak'ta Arapçaya hizmet eden ve onun kurallarını tesis eden seçkin Arap dili devlerindendir. Merhum Mustafa Cevad, hayatı boyunca Irak'a ve halkına hizmet etmiş ölümsüz bir Türkmen sembolüydü ve öyle olmaya devam etmektedir. O bir öğretmen, bir eğitimci, bir öncü, bir edip, bir sanatçı, bir filozof ve bir dâhiydi; kelimenin tam anlamıyla bir adamdı ve Türkmenlerin onunla övünmeye hakkı vardır. Türkmen olmasına rağmen Araplara kendi dillerini öğretti ve şu meşhur sözünü söyledi: "Araplara kendi dillerini öğretmeye geldim." Allah ona rahmet eylesin; o bizim iftihar ve gurur kaynağımızdı. Gelecek Türkmen nesilleri için de öyle kalacaktır.

Merhum Mustafa Cevad'ı, onunla aynı dönemde yaşayan Iraklılar, meşhur radyo programı (قل ولا تقل) "Şunu söyle, bunu söyleme" aracılığıyla tanıdılar. Küçüğün de büyüğün de takip ettiği o keyifli dil programı; merhumun, hem sıradan dinleyiciye hem de dil uzmanına Arapçayı yazı ustalığıyla birlikte, aynı anda sadeleştirerek anlattığı programdı. O, yirminci yüzyılın en önde gelen Arap dili simalarındandı. Dil kurumlarında ve kültür meclislerinde faal bir üyeydi; Arapçanın ve tarihinin çeşitli alanlarındaki ürünlerinde ve araştırmalarında güvenilir bir dil araştırmacısı ve tarihçiydi. Aynı zamanda edebî uyanışın meşalesini taşıyanlardan ve dil ile belagat alanında bir bilgi ansiklopedisiydi.

Merhum Mustafa Cevad, 1904 yılında Bağdat'ın doğu yakasındaki halktan bir mahallede, Türkmen bir anne ve babadan doğdu. Çocukluğu Bağdat ile Diyala vilayetine bağlı Halis kazası arasında geçti. Önce küttablarda (mahalle mekteplerinde), sonra okullarda okudu; Kur'an-ı Kerim'i okudu ve ezberledi. İngilizler Irak'ı işgalci olarak girdikten sonra Caferiyye Medresesi'nde ve Babüşşeyh Medresesi'nde öğrenim gördü. 1924 yılında Darü'l-Muallimin'den (Öğretmen Okulu) mezun olduktan sonra Nasıriye okuluna, ardından Basra'ya ve daha sonra Bağdat'taki Kazımiye okuluna öğretmen olarak atandı. Sonra yüksek lisans öğrenimini tamamlamak üzere Fransa'ya gitti ve 1939 yılında doktora derecesini aldıktan sonra döndü; mezun olduğu enstitüde öğretim görevlisi oldu, orada ve Bağdat Üniversitesi'nin kurulmasından sonra enstitünün yerini alan Eğitim Fakültesi'nde ders verdi. 1962 yılında Yüksek İslami Araştırmalar Enstitüsü'nde ders vermek üzere görevlendirildi ve bir yıl sonra söz konusu enstitüye dekan olarak atandı. Uzun süredir çektiği kalp hastalığının ağrıları şiddetlenmesine rağmen o yıllarda yayın, yazı ve araştırma faaliyetlerini sürdürdü. Doğduğu şehir olan Bağdat'ta vefat etti; ardında bilginin çeşitli alanlarındaki eserlerinden ve muhtelif kitaplarından oluşan değerli bir hazine bıraktı. Bunların toplamı 46 eseri buldu; yarısı basılmış, diğer yarısı hâlâ yazma hâlindedir. Bunun yanı sıra merhumun birçok ortak telifi ile henüz derlenmemiş yayımlanmış makale ve araştırmaları da vardır.

Arap dilinin dâhilerinden olmasının ve belagat, siyer, haberler ve eserler alanında bir bilgi ansiklopedisi olmasının yanında, Allah rahmet eylesin, tanınmış bir tarihçiydi; tarih konularıyla ilgilenen araştırmacıların ve meraklıların başvurduğu güvenilir tarihî kaynakları vardır. Kültürel hayatı, araştırma, inceleme ve dil ile tarihinde uzmanlaşma alanındaki yaratıcılıklarla doluydu; onu zenginleştiren, bilgisini derinleştiren ve üzerinde düşünmeyi sağlayan eserler telif etti ve tahkik etti; kırk beş yıldan fazla bir süre boyunca onu kavramak ve öğretmek için bütün gayretini sarf etti.

Altmışlı yıllarda Mustafa Cevad'ın sunduğu meşhur (قل ولا تقل) "Şunu söyle, bunu söyleme" radyo programını hatırlatan kitap.

Merhum Üstad Allame Mustafa Cevad'ın kitaplarından biri de Şam'daki el-Meda Yayınevi'nin yeniden yayımladığı Edipler Sözlüğünde Kaybolanlar (الضائع في معجم الأدباء) adlı eserdir; vefalı öğrencisi Dr. İnad Gazvan'ın takdimiyle basılmıştır. Doktor, merhum Mustafa Cevad hakkında şöyle yazmıştır: "Mustafa Cevad, kültürümüzde, medeniyetimizde, düşüncemizde ve insanlık tarihimizde Arap uyanışının seçkin bir siması olarak durmaktadır. Allah rahmet eylesin, o hakikatin doğal bir âşığıydı, ona sadıktı, ona olan sadakatini gözetirdi, onun içinde ve onun lezzetiyle yüzerdi. O hakikat, medeniyetin ve insan düşüncesinin dili olan Arapçaya duyduğu derin sevgiydi. Nahivde, şehir planlarında, beldelerde ve eserlerde bir bilgi ansiklopedisiydi. (Bunda kendisine güçlü bir hafıza, keskin bir bellek ve sürekli takip yardımcı oldu; öyle ki bu alanda soranların ve fetva isteyenlerin başvuru kaynağı hâline geldi ve güç sahibi bir topluluğun kaldıramayacağı yükü kaldırdı. Bir adamda eksiksiz bir ümmetti. Bir âlem içinde bir âlimdi ve kendi başına eksiksiz bir okuldu.) Arapçaya, ana dili Türkmenceden daha fazla hizmet etti; ömrünü Arapçanın doğru kurallarını yazmaya ve Irak ile Arap tarihini kaleme almaya adadı. Araştırmacıların, yazarların ve fikir sahiplerinin dayandığı önemli ve güvenilir kitaplar ile kaynaklar telif etti. O bir alim, bir dâhi, bir dilci, bir yazar, bir şair ve büyük bir tarihçiydi; Arap kardeşlerimiz arasında başımızı dik tuttu, onunla büyük bir iftihar ve gurur duymayı hak etti. Allah ona rahmet eylesin ve onu geniş cennetlerine yerleştirsin."36

Dr. Gazvan, vefat eden hocasının bu ilmî emeğini, haberi tetkik etmedeki, gerçekleri sabitlemedeki, rivayeti aktarmadaki, vefat tarihlerini tespit etmedeki, telif edilen eserleri zikretmedeki ve haberlerin ile nesep bilgilerinin doğruluğunu teyit etmedeki titizliği açıkça ortaya koyan sağlam bir ilmî çaba olarak değerlendirmiştir. Bu açıklama, Mustafa Cevad'ı; ustaca ve zekice yaptığı okumalar ve incelemeler sırasında ulaştığı yeni biyografiler ışığında, sağlam bir alim, emin bir edip-tarihçi ve dürüst bir muhakkik olarak gösterir. Böylece kendisinde bu araştırma oluşmuştur; bu araştırmada Mustafa Cevad'ın ediplere olan ilgisini, ilim ve talep sevgisini, onların haberlerine duyduğu tutkuyu, hayatlarına, hâllerine, eserlerine, sözlerine ve şiirlerine olan merakını görüyoruz. Bütün bunlar, titiz alimin, insaflı ve emin muhakkikin ruhuyla yapılmıştır..

Üstad Gazvan takdimi üstlenmeden önce, yazma kitaba yaptığı kendi takdiminde Üstad Mustafa Cevad, çalışmasının ve kaynağının bir tasvirini; yaptığı işi tanıtan, takdir eden ve içinde üstlendiği rolü açıklayan bir yazı kaleme aldı. Burada, Mu'cemü'l-Üdeba adıyla da bilinen İrşadü'l-Erib ila Ma'rifeti'l-Edib'in (ارشاد الأريب إلى معرفة الأديب) basımına, ünlü müsteşrik (D. S. Margoliouth) tarafından bulunan nüshadan hareketle 1907 yılında başlandığını; o sırada Margoliouth'un İngiltere'deki Oxford Üniversitesi'nde Arap edebiyatı profesörü olduğunu belirtti. Baskı, Kahire'nin Ezbekiye semtindeki Mehdi Caddesi'nde bulunan Hindiyye Matbaası'nda yapılmıştı. Birinci cildi yine 1907 yılında çıkardı, ardından 1910 yılında ikinci cildi çıkardı ancak bu cilt eksikti. Mustafa Cevad, üzerinde yaptığı araştırmada eserin eksikliğini ve muhakkik ya da naşirin tamamlamadığı yerleri keşfetti; ona daha doğru ve hakikate daha yakın olanı ekledi. Bunu, miras ve dil kitaplarına dair çok sayıdaki dikkatli okuması ve mütalaası sırasında bulduğunu açıkladı ve takdiminde ortaya koyduğu yöntemine göre eseri tamamlayacak, ona daha uygun olan bilgileri ekledi:

Yakut, bir grup edibi zikretmeyi atlamıştır. Bunların kimilerinin biyografilerinden haberi olmamıştır; nitekim Suyuti'nin Buğyetü'l-Vuât (بغية الوعاة) adlı kitabı buna delalet etmektedir. Kimilerini ise sözlüğünde anılmaya lâyık görmemiştir; oysa Mu'cemü'l-Büldan'da, beldelerinin bulunduğu yerlere göre onların edebiyatına işaret etmiştir. Onun ihmalinden ya da onlardan gafletinden dolayı atlananlar, bu araştırmayı zikretmek için kaleme aldığım kişiler arasında değildir. Ben bu araştırmayı yalnızca Mu'cemü'l-Üdeba'dan kaybolan biyografiler için yaptım; onları okumalarım ve incelemelerim sırasında buldum ve faydalı olması için başka şeyler de ekledim. Bu, Yakut el-Hamevi'nin atladığı (kırk altı) yeni sima için yazılmış biyografilerdir. Yakut, hicri altıncı ve yedinci yüzyıllar arasında, kendi çağının en büyük Müslüman Arap coğrafyacılarındandı; o çağ, Arap ve İslam malzemesinin, peş peşe gelen fitnelerin ve ardı ardına gelen musibetlerin tufanında neredeyse kaybolmaya yüz tuttuğu bir çağdı. O, biyografilerinde ve seyahatnamelerinde ansiklopedik bir edipti; kendi ifadesiyle ansiklopedik teliflerinde, îcâzın nihayetinde kısaltmayı ve i'câzı tercih etmiştir.

Mustafa Cevad, bu esere Mu'cemü'l-Üdeba'dan kaybolmuş saydığı kısımları, yeni nesillere rehberlik olsun ve kendisiyle bağ kurulması, ümmeti zenginleştiren ve görevi sürdüren şeyin devam etmesi gereken değerli bir mirasın korunması için ekledi. Arap edebiyatının duayeni Dr. Taha Hüseyin, Dr. Mustafa Cevad'ın vefatı sırasında Kahire'deki Arap Dil Kurumu'nun başkanlığı görevinde bulunuyordu ve onun hakkında şöyle dedi: (Onda aziz, muktedir bir meslektaşı ve eşsiz bir edibi yitirdiğimizi ilan ediyorum). Şam'daki Arap Dil Kurumu başkanı Prof. Dr. Hüsni Sebh ise şöyle dedi: (Onun vefatı, telafisi mümkün olmayan büyük bir kayıptır).

Prof. Dr. İmad Abdüsselam Rauf ise onun hakkında, Bağdat'taki Beytülhikme kurumunun 2000 yılında çıkardığı Mevsuatü A'lami'l-Arab (موسوعة أعلام العرب) adlı ansiklopedide bir makale yazdı; orada şöyle demektedir: (Dr. Mustafa Cevad, dil, tarih ve edebiyat konularında bir alimdir; şiiri de vardır.. Aralıksız ilmî faaliyetiyle ve araştırma ile tahkikteki dikkat çekici sabrıyla tanınmıştır).

İkinci Makale

Bakınız: Irak Türkmenleri Ansiklopedisi

http://www.alturkmani.com/makalaat/2008/22112008/1.htm

Dipnotlar

26 A'lamü't-Türkman (أعلام التركمان), s. 99.

27 Min Havadisi't-Türkman (من حوادث التركمان), s. 22.

28 Min Havadisi't-Türkman, s. 3, 7.

29 islamweb.net/ver2/library/showalam.php?ids=17376

30 Min Havadisi't-Türkman, s. 82.

31 A'lamü't-Türkman, s. 99.

32 Ata Terzibaşı, Kerkük Şairleri, 1. cilt, Bağdat, 1963, s. 43–67. Alıntı: kerkukname.com/article.php?id=67&panorama=panorama2

33 Min Havadisi Kerkük (من حوادث كركوك), s. 46.

34 Min Havadisi Kerkük, s. 152, s. 25.

35 alturkmani.com

36 http://www.mesopotamia4374.com/adad7/4.htm

32. Hukukçu Profesör Dr. Ekrem Neş'et İbrahim (الأستاذ الحقوقي الدّكتور أكرم نشأت إبراهيم)37

Ahmed Kuşçuoğlu

Profesör Dr. Ekrem Neş'et İbrahim, Irak'ın en önde gelen hukukçularından biri; kıdemli bir araştırmacı ve edip, faziletli bir âlim ve hukuk çevrelerinde tanınmış bir isimdir. İlim, fikir, edebiyat ve sanat müddeîleriyle dolup taşan bu kirlenmiş toplumda benzeri az bulunan seçkin aydınlardandır. Basın, hukuk ve psikoloji alanlarında yazan bir kalem sahibidir; ilmî ve fikrî değeri haiz, basılmış pek çok kitabın da yazarıdır. Polis ve Edebiyat fakültelerinde, güvenlik subaylarına mahsus Etütler Enstitüsü'nde ve Bağdat'ın çeşitli üniversitelerinde görev yapmış, kökü sağlam bir üniversite hocasıdır.

Dr. Ekrem, Kerkük'ün önde gelen milletvekillerinden merhum Üstat İbrahim'in oğludur. Babası, 1925 - 1926 yıllarında ve 1928 yılına kadar Irak Millet Meclisi'nde asıl memleketini temsil etmiş, Osmanlı Devleti'nin yıkılışının ardından modern Irak tarihinin o döneminde meclis başkan yardımcılığı yapmıştır. Ekrem Bey, canlılığı ve ilmî-akademik faaliyetiyle, hizmet ve emeklilik kanunlarının dayandığı emeklilik teorisini yerle bir etmektedir; seksenli yaşlarında olmasına rağmen -Allah ömrünü uzun eylesin- özelde Türkmenlerin, genelde Irak'ın iftihar kaynağıdır.

Profesör Dr. Ekrem Neş'et İbrahim, babası merhum Üstat Neş'et İbrahim'in görevi gereği 1920 yılında Bağdat'ta doğdu; babası o günlerde uzun yıllar boyunca Bağdat Posta ve Telefon Müdürlüğü görevini yürütüyordu. Bu sebeple bu muhterem aile, Bağdat'taki yüzlerce, hatta binlerce Türkmen evladı gibi Bağdat'a yerleşti.

İlkokul, ortaokul ve lise olmak üzere üç öğrenim kademesini tamamladıktan sonra Harp Okulu'na girdi ve 1939 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu. Şehit Salahaddin es-Sabbağ ve arkadaşlarının önderliğindeki Hür Subaylar liderliğinde gerçekleşen 1941 Mayıs kurtuluş hareketine etkin biçimde katkıda bulunduğu için 1944 yılı başında emekliye sevk edildi. 1947 yılında Hukuk Fakültesi'ne girdi ve 1950 yılında pekiyi derece ile hukuk lisans diplomasını alarak mezun oldu; mezunlar arasında üçüncü sırada yer aldı. Mezuniyetinden sonra avukatlık mesleğini icra etmeye ve basın alanında çalışmaya yöneldi.

1955 yılında Kahire Üniversitesi'nden pekiyi derece ile ceza bilimleri alanında yüksek lisans diploması aldı ve Polis Koleji'ne öğretim görevlisi olarak atandı. Ayrıca ders vermek üzere Hukuk Fakültesi'ne (daha sonraki adıyla Kanun Fakültesi) görevlendirildi ve burada profesörlük unvanını aldı; "Ceza Kanunu ve Kriminoloji" profesörü olarak görev yapıyordu.

1966 yılında hukuk doktorası yapmak üzere Mısır'ın Kahire şehrine gitti ve Kahire Üniversitesi'nden birincilik şeref derecesiyle doktorasını aldı. Ardından Irak'a döndü; öğretim görevine yeniden devam etti ve Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Gazetecilik Bölümü'nde "Basın Mevzuatı ve Yayın Suçları" dersini, ayrıca Güvenlik Subayları Özel Etütler Enstitüsü'nde dersler verdi. Zikre değer ki Üstat Ekrem, birincilik şeref derecesiyle aldığı doktora diplomasını İlim Bayramı münasebetiyle Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdunnasır'ın (Allah rahmet eylesin) elinden, eski Irak Cumhurbaşkanı Korgeneral Abdurrahman Muhammed Arif'in huzurunda teslim aldı. Profesör Dr. Ekrem Neş'et, 1966 yılında Kahire'de düzenlenen İlim Bayramı kutlamalarında ödüllendirilen üstün âlimlerin ön saflarında yer almaktadır.

Profesör Dr. Ekrem Neş'et, meslek hayatı boyunca aşağıdaki görevlerde bulunmuştur:

  1. Polis Koleji Ceza Hukuku profesörü - Bağdat.
  2. Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Gazetecilik Bölümü'nde Basın Mevzuatı ve Yayın Suçları profesörü.
  3. 1970 yılında, Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı bünyesinde kurulduğunda, Millî Sosyal ve Adlî Araştırmalar Merkezi'ne genel müdür olarak atandı.
  4. 1974 yılında Kahire'deki Arap Birliği'ne geçti ve üç yıl süreyle burada Sosyal İşler Dairesi başkanlığına atandı.
  5. 1977 yılında Millî Sosyal ve Adlî Araştırmalar Merkezi'ndeki görevine yeniden devam etmek üzere Bağdat'a döndü.
  6. 1980 yılında, Arap İçişleri Bakanları Konseyi kurulurken Arap Çalışma Örgütü genel sekreter yardımcılığına seçildi.
  7. 1982 yılında Arap İçişleri Bakanları Konseyi genel sekreterliğine seçildi.

1992 yılında üniversitedeki görevini sürdürmek üzere Bağdat'a döndü ve dersleri hâlâ devam etmektedir.

Gazeteci ve yazar olarak Ekrem Neş'et

Profesör Dr. Ekrem Neş'et İbrahim, iftihar ve gururla, Irak'taki basının öncülerinden sayılır. İlk sayısı 1952 yılının mart ayında çıkan siyasî günlük el-Husûn (الحصون) gazetesini çıkarmış ve genel yayın yönetmenliğini üstlenmiştir. Aynı şekilde Sosyal ve Adlî Araştırmalar (مجلة البحوث الاجتماعية والجنائية) dergisinin de genel yayın yönetmenliğini üstlenmiştir: Bu dergi, Arapça yayımlanan on beş günlük ilmî ve içtimaî bir dergiydi; sahibi Çalışma ve Sosyal İşler Bakanlığı - Millî Adlî Araştırmalar Merkezi idi. İlk sayısı mart 1972'de çıkmıştır; söz konusu derginin ikinci sayısı bu satırların yazarının kütüphanesinde bulunmaktadır. Ayrıca araştırma ve makalelerini pek çok Arap ve Irak gazetesinde, bir de Türkmen Kardeşlik Ocağı - Genel Merkez - Bağdat tarafından Arapça ve Türkçe olarak çıkarılan ve yayımı hâlâ süren el-İhâ - Kardaşlık (الإخاء ـ قارداشلق) dergisinde yayımlamaya başlamıştır. Basın, hukuk ve psikoloji alanlarında yazan bir kalem sahibidir. Ana dili Türkçenin yanı sıra iyi bildiği diller ise Arapça, İngilizce ve Fransızcadır.

Sosyal faaliyetleri

Profesör Dr. Ekrem Neş'et İbrahim, kuruluşundan bu yana Türkmen Kardeşlik Ocağı'nın önde gelen üyesi, Hukukçular Derneği üyesi ve Arap Hukukçular Birliği üyesidir.

Kendisine verilen nişan ve madalyalar ise şunlardır:

  1. Mısır Arap Cumhuriyeti'nde İlim Bayramı ödülünü altın madalyayla birlikte aldı.
  2. Tunus Cumhurbaşkanı Zeynelabidin bin Ali tarafından birinci sınıf Cumhuriyet Nişanı'na layık görüldü.
  3. Bağdat'taki Beytü'l-Hikme ödülünü kazandı; bu ödül (mine kakmalı Beytü'l-Hikme kalkanı) olup ayrıntısı şöyledir:

- Takdir kararı -

Beytü'l-Hikme Sosyal Araştırmalar Bölümü, Dr. Ekrem Neş'et İbrahim'i "mübdi" (yaratıcı bilim insanı) olarak anmayı ve 2001 yılındaki törende Beytü'l-Hikme'nin kendisini onurlandırmasını, sosyal bilimcilerin sosyal araştırmalar dalında 2001 yılı Beytü'l-Hikme ödülünü kazanma yolundaki gayretlerinin takdiri saymayı kutladı. Beytü'l-Hikme Mütevelli Heyeti, onun büyük rolünü ve seçkin ilmî katkısını kabul etmek, Arap kültürünü zenginleştirme, ümmetin medeniyetinin özünü ve mirasını ilham alma ve kültürel başarılarını ümmetin ve geleceğinin yararına kullanma yolundaki sürekli çabalarını takdir etmek üzere anılan ödülün verilmesine dair kararını çıkardı. Ödülün verilmesine dair karar belgesini Beytü'l-Hikme'den teslim aldı; bu belge, Beytü'l-Hikme'nin kalkanıdır ve evin kapısının geleneksel üslup ve mimarisiyle yapılmış, mine ile kakılmış, üzerinde bu yaratıcı toplumsal zihne -hukuk ve sosyoloji üstadına, ilimde şeyh, vermekte genç olan kişiye- takdir ibaresini taşıyan bir kaideye oturtulmuştur. Beytü'l-Hikme adına kendisini ziyaret eden heyet şu kişilerden oluşuyordu:

  1. Sosyal Araştırmalar Bölümü Başkanı Dr. Adnan Yasin Mustafa.
  2. Dr. Kâmil el-Marayatî (كامل المراياتي).

Ekrem Neş'et ve eserleri

Değerli Üstat Ekrem Neş'et'in basılmış pek çok kitabı vardır; en önde gelenleri şunlardır:

  1. Adlî Psikoloji (علم النفس الجنائي) - üç baskı - 1956 - 1960 - 1966.
  2. Adlî Arama Yetkisi (سلطة التفتيش الجنائي), 1960.
  3. Irak'ta Çocuk Suçluluğu (جنوح الأحداث في العراق), 1960.
  4. Hakikat ve Tarih İçin (للحقيقة والتاريخ), 1962.
  5. Irak Ceza Kanunu'nda Genel Hükümler (الأحكام العامة في قانون العقوبات العراقي) / üç baskı / birinci baskı 1962, ikinci baskı 1963 / üçüncü baskı 1964.
  6. Ceza Tayininde Ceza Hâkiminin Yetkisinin Hukukî Sınırları (الحدود القانونية لسلطة القاضي الجنائي في تقدير العقوبة), 1965.

Kahire Üniversitesi'nde dünya ceza hukuku fakihlerinin duayeni ve o günkü jüri başkanı Profesör Dr. Mahmud Mahmud Mustafa, kendisine 1966 yılında verilen doktora tezinin savunması sırasında onun hakkında şunları söylemiştir:

"Tezin Irak için bir iftihar vesilesi, Bağdat Üniversitesi için bir iftihar vesilesidir; aynı şekilde Kahire Üniversitesi için de bir iftihar vesilesidir. Her türlü gayreti aşan, olağanüstü bir ilmî çaba ortaya koyduğun için seni tebrik ediyorum."

Dipnotlar ve kaynaklar

37 alturkmani.com/makalaat/03102005/3.htm

Neş'et İbrahim, Profesör Dr. Ekrem Neş'et'in babasıdır. 1864 yılında Kerkük'te doğdu, orada büyüyüp okudu ve 1883 yılında Musul'daki posta ve telgraf dairesine atandı. Posta ve telgraf dairelerinde sırasıyla 1886'da Kerkük'te, 1887'de Süleymaniye'de, 1888'de yeniden Musul'da, 1890'da Basra'da, 1891'de Kut'ta, 1892'de Erbil'de, 1895'te Kerkük'te ve 1907'de Bağdat'ta görev yaptı; Bağdat posta ve telgraf müfettişi olduktan sonra orada yerleşti. 1909 yılında Türkiye'deki Van vilayetine posta ve telgraf müdürü olarak atandı; bu görevi 1910 yılından 1914 yılına kadar sürdü ve 1920 yılında yeniden Bağdat'a döndürüldü.

1920 yılında Irak Millet Meclisi'ne Kerkük mebusu olarak seçildi ve 1925 yılından itibaren sonraki dönemlerde de seçimi yenilendi.

Bkz. Üstat Mir Basri, Modern Irak'ta Türkmen Şahsiyetleri ve Türk Edebiyatı (أعلام التركمان والأدب التركي في العراق الحديث), Londra / 1997.

Bkz. Dirâsât İctimâiyye (دراسات اجتماعية) dergisi - Beytü'l-Hikme Sosyal Araştırmalar Bölümü tarafından çıkarılan üç aylık bir dergidir - sayı 15, 2001 yılı. Kerkük.

33. Hukukçu Profesör Dr. İsmet Abdulmecid Bekir (الأستاذ الحقوقي الدّكتور عصمت عبد المجيد بكر)

Özgeçmişi

Dört isimli adı: Dr. İsmet Abdulmecid Bekir Hüseyin Abdulgafur.

Doğum yeri ve tarihi: Kerkük şehri (Irak), 24/8/1945 (anne ve babası Türkmendir). Öğrenim kademelerini (ilkokul, ortaokul ve lise) Kerkük'te tamamladı.

Diplomayı aldığı ülke ve üniversitenin adı: Hukuk Fakültesi - Bağdat Üniversitesi.

Diploma tarihleri: 1967 yılında hukuk lisansı, 1973 yılında hukuk yüksek lisansı ve 1979 yılında hukuk doktorası. Genel uzmanlık alanı: hukuk. Özel uzmanlık alanı: özel hukuk - medenî hukuk.

Son resmî görevi: Devlet Şûrası müsteşarı (1992), meclis başkan yardımcısı (2006) ve Devlet Şûrası başkanı (2007).

Hayatı boyunca üstlendiği idarî ve ilmî görevler: Hukuk Fakültesi'nden mezun olduktan sonra meslek hayatının başında (1968 yılında) Kültür ve Enformasyon Bakanlığı'na atandı, birkaç ay sonra istifa etti ve (1969'da) Maliye Bakanlığı'na müşahit yardımcısı olarak atandı; ardından müşahit, sonra müşahitler şefi oldu. Hukuk alanında yüksek lisansını aldı ve hukuk doktorası için yüksek öğrenimine devam etmek üzere Maliye Bakanlığı'ndan öğrenim izni aldı. Hizmetleri Adalet Bakanlığı'na nakledildi ve 1978 yılında burada göreve başladı; bakanlık merkezindeki Hukuk Dairesi ile Adlî İlişkiler Dairesi'nde memur, ardından Adalet Bakanlığı merkezinde Dış Adlî İlişkiler Bölümü müdürü oldu.

Üstlendiği en önemli görevler şunlardır:

  1. Başsavcılıkta savcı yardımcısı, ardından savcı.
  2. Hukukî Araştırmalar Merkezi'nde araştırmacı.
  3. Adalet Bakanlığı'nın çeşitli dairelerinde (İdarî Daire, Hukuk Dairesi, Adlî İlişkiler Dairesi ve Adlî Enstitü) 1985 - 1992 döneminde genel müdürlük.
  4. 25/5/1992 tarihinden itibaren Devlet Şûrası müsteşarı (özel derece).
  5. Devlet Şûrası başkan yardımcısı.
  6. Devlet Şûrası başkanı.
  7. 1992 yılından itibaren, idarî ve adlî yargı arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözmek üzere mercii belirleme kurulunun üyeliği.
  8. Adalet Bakanlığı'ndaki, ardından Devlet Şûrası'ndaki görevi boyunca önemli kanunlar hazırladı; pek çok mevzuatın hazırlanmasına ve kaleme alınmasına katkıda bulundu; bu özgeçmişte belirtildiği üzere konferanslar verdi. Ayrıca hukuk konferanslarında ve ilmî tartışma oturumlarında Adalet Bakanlığı'nı ve Devlet Şûrası'nı temsil etti; Genel Disiplin Kurulu ile Devlet Şûrası Genel Kurulu'nun başkanlığı veya üyeliği yoluyla idarî yargı görevini üstlendi. Nihayet, kendi talebi üzerine 1/4/2007 tarihinde emekliye ayrıldı.

Hâlen, Ankara'daki Orta Doğu Stratejik Araştırmalar Merkezi tarafından çıkarılan aylık Ortadoğu Analiz (تحليلات الشرق الأوسط) dergisinin danışma kurulu üyesidir.

Yayımlanmış araştırma ve incelemeleri

  1. İslam Şeriatında Bireysel Hürriyet, 1967.
  2. Irak'ta Mîrî Arazilerin Çözülmesi Üzerine Bir İnceleme, 1972.
  3. 1973 Yılı (67) Sayılı Gayrimenkul Kirasının Düzenlenmesi Kanununa Bir Bakış, 1973.
  4. Irak'ta Kira Sözleşmesinin Gelişiminde Toplumsal Eğilimin Etkisi, 1975.
  5. Sonradan Ortaya Çıkan Gabin ve Irak Medenî Kanunu'nun Buna Yaklaşımı, 1978.
  6. Kira Bedelinin Ödenmesi İçin İhtar Yükümlülüğünün Kapsamı, 1978.
  7. Irak Medenî Kanunu'nda Beklenmeyen Hâller Teorisinin Uygulama Alanı, 1979.
  8. Irak Medenî Kanunu ile İslam Fıkhı Arasında Aşırı Gabin, 1980.
  9. İslam Fıkhında ve Irak Medenî Kanunu'nda Beklenmeyen Mazeret İlkesi, 1980.
  10. Sözleşme Yapmaya Hukukî Zorunluluk Fikri ve Irak Hukukunda Uygulanışı, 1981.
  11. Ticarî ve Sınaî Gayrimenkullerin Kirasına Dair Düşünce ve Görüşler, 1997.
  12. Yasama Tekniğinin Kusurları, 1977.
  13. Mevzuatın Kaleme Alınmasında Dilin Rolü, 1999.
  14. Boşanmış Kadının Konut Hakkı, 1999.
  15. İspat Yükünün Kamu Düzeniyle İlgisinin Sınırı, 2000.
  16. Irak Mevzuatında Çevrenin Korunması, 2001.
  17. Kira Sözleşmesinin İspatı, 2001.
  18. Bilimsel Teknik Araçlarla İspat Sorunu, 2002.
  19. Para Değerindeki Değişimin Sözleşmeden Doğan Borçlara Etkisi, 2002.
  20. Medenî Hukukun Geleceği, 2004.
  21. Kanun Yorumu Sorunlarından (Hüküm Bulunmaması Hâlinde Yorum), 2005.
  22. Devlet Şûrası (Geçmiş, Bugün, Gelecek) - المجلة العربية للفقه والقضاء (Arap Fıkıh ve Yargı Dergisi, Arap Birliği) tarafından 2009 yılında çıkacak sayısında yayımlanmak üzere kabul edilen inceleme.
  23. Türk Hukuk Dilinde Arapçanın Etkisi, Mukayeseli Hukuk Dergisi, 2009.

Uzmanlık alanlarında yayımlanmış makale ve raporları

  1. 1979 Yılı (87) Sayılı Gayrimenkul Kirası Kanunu'nun En Önemli Hükümleri, 1979.
  2. Adlî Basına Bir Bakış, 1981.
  3. Zorlayıcı Zaruretin Anlamı, 1981.
  4. Zorlayıcı Zaruret Hâllerinden (Yargı Uygulamaları), 1981.
  5. Ne Zaman Okuruz - Olaylar ve Düşünceler, 1981.
  6. Hukukî Araştırma Konusunun Seçimi, 1982.
  7. Hukukî Araştırma Malzemesinin Toplanması, 1982.
  8. Hukuk Kitabı Üzerine - Olaylar ve Düşünceler, 1982.
  9. Yeni Malikin Tahliye Davası Açma Hakkı, 1981.
  10. Hukuk Dergileri Sempozyumu, 1981.

Kitapları

  1. 1973 Yılı (67) Sayılı Gayrimenkul Kirasının Düzenlenmesi Kanunu Şerhi.
  2. 1967 Yılı (17) Sayılı Devlet Gayrimenkullerinin Satış ve Kirası Kanunu Şerhi.
  3. Fıkıh ve Yargı Arasında, Değişik 1970 Yılı (54) Sayılı Kamulaştırma Kanunu.
  4. 1979 Yılı (87) Sayılı Kira Kanunu Şerhi.
  5. Konut İçin Zorlayıcı Zaruret (Mahkeme Kararları Işığında Bir İnceleme), 1982.
  6. Hukukî Araştırma Usulleri, 1. baskı 1982, 2. baskı 1999.
  7. Kiralananın Tahliyesine Dair Hükümler (Gayrimenkul Kirası Kanunu Uygulamaları Üzerine Bir İnceleme), 1988.
  8. Küçüklerin Korunmasına Dair Hukukî Hükümler.
  9. Beklenmeyen Hâller Teorisi ve Uygulanmasında Hâkimin Rolü, 1993.
  10. İspat Kanunu Şerhinde Özet, 1. baskı 1997, 2. baskı 2006, 3. baskı 2007.
  11. Ticarî ve Sınaî Gayrimenkullerin Kirasına Dair Hükümler (1996 Yılı (25) Sayılı Kanun Işığında Bir İnceleme).
  12. Irak Hukukunda Kira Sözleşmesinin İspat Vasıtaları (broşür), 1997.
  13. Yasama Usulleri (Mevzuatın Hazırlanması ve Kaleme Alınması Üzerine Bir İnceleme), 1999.
  14. Devlet Mallarının Satış ve Kirasına Dair Hükümler, 2009.
  15. Bilimsel Araştırmaya Giriş, 2001.
  16. Fikrî Mülkiyetin Hukukî Korunması (ortak çalışma), 2001.
  17. 2000 Yılı (56) Sayılı Kanunla Getirilen Yeni Hükümler (1979 Yılı (87) Sayılı Gayrimenkul Kirası Kanunu'nda Değişiklik).
  18. Yargı Uygulamaları Işığında 1979 Yılı (87) Sayılı Gayrimenkul Kirası Kanunu ve Değişikliklerinin Şerhi.
  19. Kira Sözleşmesi Hükümlerinin Şerhi, 2002.
  20. Kanun Yorumu Usulleri, 2004.
  21. Borcun Kaynakları - Mukayeseli Bir İnceleme, 2007.
  22. Bilimsel İlerlemenin Sözleşmeye Etkisi (Sözleşmenin Kurulması, Sözleşmenin İspatı).
  23. Telif Haklarının Hukukî Korunması, Hukukî Bir İnceleme.
  24. İslam Fıkhında Sözleşme Teorisi (Hukuk Doktrini ve Çağdaş Kanunlarla Mukayeseli Bir İnceleme).
  25. Hukukî Düşünce ve Görüşler.
  26. İslam Fıkhının Özgünlüğü (İslam Fıkhı ile Eski Kanunlar Arasındaki İlişki ve İslam Fıkhının Düzen ve İlkelerdeki Özgünlüğü Üzerine Bir İnceleme).

Arap ve uluslararası konferans, seminer ve sempozyumlara katılımı

  1. İkinci Arap Adalet Bakanları Konferansı. Irak, Arap Adalet Bakanları Konseyi Genel Sekreterliği, 16 - 18/4/1984.
  2. Üçüncü Arap Adalet Bakanları Konferansı. Fas, Arap Adalet Bakanları Konseyi Genel Sekreterliği, 22 - 25/4/1985.
  3. Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi Konferansı. Avusturya (Viyana), Birleşmiş Milletler. Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarının temsilcilerinden oluşan Irak heyetinin başkanıydı, 13 - 24/1/2003.
  4. Arap Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi'nin yeniden kaleme alınması için ortak uzmanlar toplantısı. Tunus, Arap İçişleri Bakanları Konseyi, 11 - 12/12/2003.
  5. Yeni Irak Anayasası hakkında uluslararası sempozyum. Ankara, Dış Politika Enstitüsü, 22 - 23/3/2004.
  6. İnsan organ nakli ve insan klonlamaya dair iki model kanun tasarısı hazırlamakla görevli uzmanlar komisyonu toplantısı. Kahire, Arap Birliği; komisyonun başkanıydı, 30/5 - 3/6/2004.
  7. Irak'ta insan hakları ve mevzuatın geliştirilmesi hakkında toplantı. Ürdün, Birleşmiş Milletler, 26 - 27/7/2004.
  8. Irak yargı buluşması. Ürdün, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, 2 - 4/10/2004.
  9. Zorla kaybetme konusunda uzmanlar toplantısı. Ürdün, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Bürosu, 8 - 9/11/2004.
  10. Irak'ta insan hakları faaliyetlerinin belirlenmesi. Cenevre, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, 13 - 14/12/2005.
  11. İnsan organ nakli ve insan klonlamaya dair iki model kanun hazırlamakla görevli uzmanlar komisyonu toplantısı. Kahire, Arap Birliği; komisyonun başkanıydı, 19 - 25/3/2005.
  12. Anayasa hakkında uluslararası sempozyum. Ankara, Irak Kalkınma ve Demokrasi Vakfı ile Orta Doğu ve Balkan İncelemeleri Vakfı, 12 - 14/7/2005.
  13. Ceza adaleti için stratejik planlama uzmanları toplantısı. İtalya, Uluslararası Yüksek Ceza Bilimleri Enstitüsü, 19 - 25/9/2006.
  14. Irak'ta ceza adaleti için stratejik planlama uzmanları toplantısı. İtalya, Uluslararası Enstitü, 27/11 - 3/12/2006.
  15. 2007 yılında Irak'ın geleceği sempozyumu. Washington, Türk ve Amerikan kuruluş ve üniversiteleri, nisan 2007.

Arap ve uluslararası konferans, seminer ve sempozyumlara katılımı

  1. İkinci Arap Adalet Bakanları Konferansı. Irak, Arap Adalet Bakanları Konseyi Genel Sekreterliği, 1984.
  2. Üçüncü Arap Adalet Bakanları Konferansı. Fas, Arap Adalet Bakanları Konseyi Genel Sekreterliği, 1985.
  3. Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi Konferansı. Avusturya (Viyana), Birleşmiş Milletler. Dışişleri ve İçişleri bakanlıklarının temsilcilerinden oluşan Irak heyetinin başkanıydı, 13 - 24/1/2003.
  4. Arap Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi'nin yeniden kaleme alınması için ortak uzmanlar toplantısı. Tunus, Arap İçişleri Bakanları Konseyi, 11 - 12/12/2003.
  5. Yeni Irak Anayasası hakkında uluslararası sempozyum. Ankara, Dış Politika Enstitüsü, 22 - 23/3/2004.
  6. İnsan organ nakli ve insan klonlamaya dair iki model kanun tasarısı hazırlamakla görevli uzmanlar komisyonu toplantısı. Kahire, Arap Birliği; komisyonun başkanıydı, 30/5 - 3/6/2004.
  7. Irak'ta insan hakları ve mevzuatın geliştirilmesi hakkında toplantı. Ürdün, Birleşmiş Milletler, 26 - 27/7/2004.
  8. Irak yargı buluşması. Ürdün, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, 2 - 4/10/2004.
  9. Zorla kaybetme konusunda uzmanlar toplantısı. Ürdün, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Bürosu, 8 - 9/11/2004.
  10. Irak'ta insan hakları faaliyetlerinin belirlenmesi. Cenevre, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, 13 - 14/12/2005.
  11. İnsan organ nakli ve insan klonlamaya dair iki model kanun hazırlamakla görevli uzmanlar komisyonu toplantısı. Kahire, Arap Birliği; komisyonun başkanıydı, 19 - 25/3/2005.
  12. Anayasa hakkında uluslararası sempozyum. Ankara, Irak Kalkınma ve Demokrasi Vakfı ile Orta Doğu ve Balkan İncelemeleri Vakfı.

… 12 – 14/7/2005.

13. Cezaî Adalet İçin Stratejik Planlama Uzmanları Toplantısı, İtalya, Ceza Bilimlerinde Uluslararası Yüksek Lisansüstü Araştırmalar Enstitüsü, 19 – 25/9/2006.

14. Irak'ta Cezaî Stratejik Planlama Uzmanları Toplantısı, İtalya, Uluslararası Enstitü, 27/11 – 3/12/2006.

15. 2007 Yılında Irak'ın Geleceği Sempozyumu, Washington, Türk ve Amerikan kuruluş ve üniversiteleri, Nisan 2007.

Yerel Kongre, Seminer ve Sempozyumlara Katılım:

Kongreler:

  1. Bilimsel himaye yöntemlerine dair özel bilimsel kongre, Bilimsel Himaye Dairesi, Gençlik Bakanlığı, 17 – 20/10/1981.
  2. Teknik Enstitünün Üçüncü Bilimsel Kongresi, Teknik Eğitim Kurumu, 21/7/1987.
  3. Tapu Sicil Dairesinin 1990 yılı genel performans değerlendirme sonuçları kongresi, Mali Denetim Divanı, 28/9/1991.
  4. 1989 yılından 2000 yılına kadar Adalet Bakanlığının düzenlediği hukuk kongrelerinde üyelik; hazırlık komisyonlarında veya kongreden doğan teknik komisyonlarda görev almış, müzakere, değerlendirme ve araştırma sunumuyla katkıda bulunmuştur.
  5. Musul Üniversitesi Hukuk Fakültesinin Bilimsel Kongresi, 7/5/1997.
  6. Kerkük'te Hukuk Fakültesinin Birinci Bilimsel Kongresi, 24 – 25/4/2002.

Sempozyumlar:

  1. Gayrimenkul kiralamasına ilişkin sorunların çözümü, Adalet Bakanlığı, 30/5/1979.
  2. Irak Medeni Kanunu tasarısının müzakeresi, Adalet Bakanlığı, 6/10 – 29/12/1985.
  3. İnsan hakları ve kadın, Bağdat Uluslararası Sempozyumu, 9/6/1994.
  4. Teknik Eğitim Kurumu enstitülerinin hukuk idaresi bölümlerinde müfredat geliştirme, Teknik Eğitim Kurumu, 8/3/1994.
  5. 1996 tarihli (25) sayılı Kanunun hükümleri hakkında, Adalet Bakanlığı, 18/2/1997.
  6. 1996 tarihli (25) sayılı Kanunun hükümleri hakkında (televizyon programı), Bağdat Televizyonu (Birinci Kanal), Pazartesi akşamı saat 8:30, 17/2/1997.
  7. 1996 tarihli (25) sayılı Kanunun hükümleri hakkında (televizyon programı), Bağdat Televizyonu (Birinci Kanal), 3/3/1997 Pazartesi günü ikindi vakti saat (3) – (5); yayın 7/3/1997 Cuma günü ikindi vakti saat (üç)'te tekrarlandı.
  8. Bilimsel süreç ve ders müfredatının maddeleri, 16/9/1998.
  9. İdari yargı ve mezalim yargısı, 23/9/1998.
  10. İnsan klonlama, 1999.
  11. Hukuk ve çevre, 2000.
  12. Dünya Ticaret Örgütü ve Arap ekonomisinin geleceği; dünya ticareti kapsamında fikrî mülkiyet anlaşmasına dair bir araştırmayla katıldı, 19/3/2002.
  13. Küreselleşme ve Arap ekonomisine etkisi üzerine Bağdat sempozyumu; (Fikrî Mülkiyetin Korunması ve Dünya Ticaret Örgütü – TRIPS Anlaşması Işığında Hukuki Bir İnceleme) başlıklı bir araştırmayla katıldı, 14 – 16/4/2002.

Tartışma Halkaları:

  1. Çocuğun hukuki durumu; (Irak kanun koyucusunun küçüklerin çalıştırılmasına bakışı) başlıklı çalışmayı sundu, Kadınlar Birliği, 26/3/1979.
  2. Arap mevzuatının birleştirilmesi, 4/11/1998.
  3. Yapay hafıza ve iradenin beyanına etkisi, 25/3/2002.

Dizinler ve Fihristler:

  1. Bağdat Üniversitesi Hukuk ve Siyaset Fakültesine sunulan tezlerin dizini, üçüncü sayı, 1977.
  2. Irak hukuku alanında yazılanların dizini, üçüncü sayıdan itibaren, 1978.
  3. el-Vekāiu'l-Adliyye dizini, sayı 34/1981.
  4. el-Adâle dergisinin analitik dizini 1975-1979, (1-3) sayıları, 1981.
  5. Ümmü'l-Kurâ kitabındaki hukuk metinleri, 1999.

Bilimsel Konferanslar:

  1. Bilimsel araştırmada gençlik rehberi, Bağdat Üniversitesi Tıp Fakültesi salonu, 4/8/1982.
  2. Gayrimenkul kira kanununa ışık tutmak, 1981.
  3. Ticari ve sınai gayrimenkullerin kiralanmasına ilişkin hükümler, 7/5/1997.
  4. 1996 tarihli (25) sayılı Kanunun hükümleri hakkında, Irak Hukukçular Birliği Genel Merkezi – Bağdat, 18/6/1997.
  5. Boşanmış eşin oturma hakkı, 22/4/1998.
  6. Devlet mallarının satış ve kiralanması kanununun hükümleri, Yüksek İdari Gelişim Enstitüsü – İçişleri Bakanlığı (valiler ve yardımcıları), 25/7/1997.
  7. Yaratıcıları teşvik kanununa ışık tutmak, Planlama Kurumu, 16/12/1998.
  8. Devlet mallarının satış ve kiralanması kanununun hükümleri, Adlî Enstitü (bakanlıklardaki ve bakanlığa bağlı olmayan kurumlardaki hukuk kadroları), 2/8/1998.
  9. Yaratıcıları teşvik kanunu hakkında, Merkezî Standardizasyon ve Kalite Kontrol Kurumu, 9/8/1998.
  10. Medeni Kanun ile Gayrimenkul Kira Kanunu arasında emsal ücret ve belirlenmiş ücret, Kerkük'teki mahkemeler salonu, 7/3/2000.
  11. Andlaşmaların akdi kanununun hükümlerine ışık tutmak, 1/3 – 6/3 – 27/3 – 8/5/2002.
  12. Fikrî mülkiyetin korunması ve Dünya Ticaret Örgütü, 21/4/2002.

Verdiği Dersler:

  1. İş hukuku, 1981 – 1982.
  2. Hukuk tarihi, isimli akitler, küçüklerin korunması kanunu, uygulamalı dersler, 1984 – 1988.
  3. Araştırma yöntemleri, ispat hukuku, 1988 – 1998.
  4. Araştırma yöntemleri, 1990 yılından itibaren.
  5. Adlî mevzuat (gayrimenkul kira kanunu), 1987 – 1988.
  6. Medeni hukuk (borçlar teorisi), 1998 – 1999.

Bilimsel Dergi Yayın Kurulları:

  1. el-Adâle – 1979 yılında derginin yazı işleri müdürü, dergi meclisi üyesi, ardından yayın kurulu üyesi, Adalet Bakanlığı, 1975 – 1981.
  2. el-Vekāiu'l-Adliyye (derginin yazı işleri müdürü), Adalet Bakanlığı, 1979 – 1982.
  3. Dirâsât Kanûniyye (Hukuk Araştırmaları) dergisi, Beytü'l-Hikme, 2001 yılına kadar yayın kurulu üyesi.
  4. el-Hukûkî dergisi, Irak Hukukçular Birliği.
  5. Mukayeseli Hukuk dergisi, Irak Mukayeseli Hukuk Derneği.
  6. Irak Hukuk Yıllığı, 2001.

Hâkimler ve Savcılar İçin Terfi Araştırmalarının Hazırlanmasına Danışmanlık:

  1. Kira akdinin feshi, Hâkim Abdullah Aziz Ahmed, 1987.
  2. Zorlayıcı zaruretin takdirinde hâkimin rolü, Hâkim Muhyi Cabir Azab, 1992.
  3. Gayrimenkul kira kanununda zorlayıcı zaruret, Zeyneb İbrahim Hıdır (savcılık üyesi), 1992.
  4. Kiraya verenin, kiracının kiralanandan yararlanmasına yönelik müdahaleye karşı teminat yükümlülüğü, Hâkim Esad Cebbar İbrahim, 1995.
  5. Kiralananın geri alınmasında kiraya verenin rolü, Hâkim Süleyman Abdullah Abdüssamed, 1995.
  6. Gayrimenkul kira kanununda kira akdinin kanuni uzaması, Hâkim Abbas Hasan Casım, 1995.
  7. Medeni Kanunda ve Gayrimenkul Kira Kanununda kiracının yükümlülükleri, Hâkim Muvaffak Hamid Mecid el-Beyatî, 1998.
  8. Irak mevzuatında kira akdinin sona ermesi, Hâkim Sami Hüseyin Nasır el-Ma'mûrî, 1998.
  9. Kira akdinin iki tarafı arasındaki denge, Hâkim Musa Kazım Hasan, 1998.
  10. Kiracının kiralanana ağır zarar vermesi, Hâkim İsmail Halil Emin ez-Zehâvî, 2000.
  11. Irak Medeni Kanununda satış akdinin butlanı, Hâkim Haydar Hamid Şa'lan, 2001.
  12. Kiracının kiralanana verdiği zarardan doğan sorumluluğu, Hâkim Kays Haşim Muhammed, 2001.

Önemli Komisyonlar:

  1. İnsan Hakları Daimî Komisyonu, Adalet Bakanlığı, 1979.
  2. Dernekler Daimî Danışma Komisyonu, 1979.
  3. Hukukî ve adlî iş birliği alanlarının belirlenmesi için Fransız heyetiyle görüşmelerde bulunan Irak heyetinde üyelik, 1981.
  4. Adlî İş Birliğine Dair Birleşik Arap Sözleşmesi tasarısını inceleme komisyonu, 1982.
  5. Adalet Bakanlığı ile diğer devletlerin yetkili makamları arasındaki teknik ve kültürel iş birliği alanlarını araştırmak üzere kurulan Adalet Bakanlığı teknik ve kültürel iş birliği komisyonu, 1982.
  6. Uluslararası terör konusunu inceleme komisyonu, 1982.
  7. Irak ile İtalya arasında hukukî ve adlî iş birliği anlaşması tasarısını hazırlama komisyonu, 1982.
  8. Irak ile Bulgaristan arasında adlî ve hukukî iş birliği anlaşması tasarısını hazırlama komisyonu, Adalet Bakanlığı, 1982.
  9. Hukukî ve adlî iş birliği anlaşmasına dair Polonya tasarısını inceleme komisyonu, Adalet Bakanlığı, 1984.
  10. Teknik Eğitim Kurumundaki adlî (hukukî) idare bölümlerinin müfredat komisyonu, Adalet Bakanlığı, 1987.
  11. Bakanlıkların ve bakanlığa bağlı olmayan kurumların, kamu görevi mevzuatının değiştirilmesi veya kaldırılmasına ilişkin önerilerini incelemek üzere kurulan kamu görevi komisyonu, Adalet Bakanlığı, 1987.
  12. Adlî mevzuatı inceleme ve değerlendirme adlî komisyonu, Adalet Bakanlığı, 1987.
  13. Irak'ta kadının çalışmasına ilişkin sadeleştirilmiş rehberi hazırlama komisyonu, Adalet Bakanlığı / Irak Kadınlar Birliği, 1988.
  14. Irak ile Bulgaristan arasındaki hukukî ve adlî iş birliği anlaşması hakkında müzakerede bulunan Irak heyetinin üyeliği, Adalet Bakanlığı, 1990.
  15. Kadın Hakları Ulusal Komisyonu, Adalet Bakanlığı / Irak Kadınlar Birliği, 1996.
  16. Danışma Komisyonu, Vakıflar ve Din İşleri Bakanlığı, 1999 yılından itibaren.

Doktora Tezlerinin ve Bilimsel Araştırmaların Değerlendirilmesi:

  1. Bilimsel terfi amacıyla bir bilimsel araştırmanın ve iki kitabın değerlendirilmesi, 1993.
  2. Hukuk davasında ispat yükü (mukayeseli inceleme), doktora, 1998.
  3. Özel hastanelerin hukukî sorumluluğu (mukayeseli inceleme), doktora, 1999.
  4. Spor faaliyetlerinin düzenlenmesine katkıda bulunanların hukukî sorumluluğu (doktora), 2000.
  5. İdari davada ispat kuralları (mukayeseli inceleme), doktora, 2001.
  6. Seyahat ve turizm müteahhidinin hukukî konumu (mukayeseli inceleme), doktora.
  7. Devletin millîleştirme ve özelleştirme yönelimleri karşısında mülkiyet hakkı (Irak ve Fransız kanunları arasında mukayeseli inceleme), doktora, 2001.
  8. Akdin yorumlanmasında hâkimin yetkisi (mukayeseli inceleme), doktora, 2002.
  9. Sebeplerin çokluğu ve bunun hukukî sorumluluğa etkisi – doktora, 2002.
  10. Tek taraflı irade ile borcun doğması (mukayeseli inceleme), doktora, 2003.
  11. Meslekî danışmanlık sözleşmesi – doktora, 2004.
  12. Haksız iktisabın iadesi yükümlülüğü teorisi – doktora, 2005.
  13. Ticari ilişkiler kapsamında ticari itibara zarar vermeme yükümlülüğü / doktora, 2005.
  14. Genetik mühendisliğinin hukukî düzeni – doktora, 2006.
  15. Yatırım sözleşmesinin hukukî düzeni – doktora, 2006.
  16. Sorumluların çokluğu ve bunun zarar görenin hakkının teminatına etkisi (mukayeseli inceleme), 2006.
  17. Akit meclisi (İslam fıkhı ile pozitif hukuk arasında mukayeseli inceleme), 2006.

Türkmen Meselesine Dair İnceleme ve Makaleler:

  1. Irak anayasalarında Türkmenlerin hakları, Evrâk-ı Türkmâniyye (أوراق تركمانية) dergisi, Baba Gurgur Merkezi, Bağdat, birinci sayı, birinci yıl, Aralık 2005.
  2. Yeni Irak Anayasasında Türkmenlerin hakları, Kardaşlık (قارداشلق) dergisi, Kerkük Vakfı, İstanbul, sayı (27), yıl (7), Temmuz – Eylül 2005.
  3. Anayasada yapılması gereken değişiklikler üzerine düşünceler ve görüşler, Evrâk-ı Türkmâniyye dergisi, Baba Gurgur Merkezi, Bağdat, üçüncü sayı, Temmuz 2006.
  4. Irak'ta Türkmenlerin haklarının tespitine doğru, Evrâk-ı Türkmâniyye dergisi, Baba Gurgur Merkezi, Bağdat, üçüncü sayı, Temmuz 2006.
  5. Türkmen Araştırmaları Merkezinin tüzüğü, Evrâk-ı Türkmâniyye dergisi, dördüncü sayı, Baba Gurgur Merkezi, Bağdat, Ocak 2008.
  6. Türkmen Araştırmaları Merkezi üzerine düşünceler ve görüşler, Kardaşlık dergisi, Kerkük Vakfı, İstanbul, sayı (38), yıl (10), Nisan – Haziran 2008. Bu makale ayrıca Evrâk-ı Türkmâniyye dergisinde, Bağdat, Baba Gurgur Araştırmalar ve İncelemeler Merkezi, sayı (5), 2009 yılında yeniden yayımlandı.
  7. Çağdaş Türkmen basınına dair bir bakış açısı, Kardaşlık dergisi, Kerkük Vakfı, İstanbul, sayı (40), yıl 10, Ekim – Aralık 2008.
  8. Türkmenler hakkındaki haksız mevzuattan, Kardaşlık dergisi, Kerkük Vakfı, İstanbul, sayı (39), yıl (10), Temmuz – Eylül 2008.
  9. Irak'ta Türkmenlerin ana dilde eğitim hakkı (uluslararası sözleşmeler, anayasalar ve Irak kanunları ışığında), Kardaşlık dergisi, Kerkük Vakfı, İstanbul, sayı (41), yıl 11, Ocak – Mart 2009.
  10. Irak'ta Türkmen meselesinin hukukî yönleri, Global dergisi (Global Stratejik Araştırmalar Merkezi, Ankara), sayı (13), yıl (4) 2008. Yazı ayrıca Kerkük'te çıkan Türkmeneli dergisinin on sekizinci sayısında Temmuz 2009'da yeniden yayımlandı.
  11. Irak'ta kanunların anayasaya uygunluğu (1925 – 2005), Global dergisi, Global Stratejik Araştırmalar Merkezi, Ankara, sayı (14), yıl (4) 2008. Yazı ayrıca Evrâk-ı Türkmâniyye dergisinde, Baba Gurgur Araştırmalar ve İncelemeler Merkezi, Bağdat, sayı (5), 2009 yılında yeniden yayımlandı.
  12. Türkmen kütüphanesi, Kardaşlık dergisinde yayımlanan makale, İstanbul, Kerkük Vakfı, sayı (42), yıl (11) 2009.
  13. Türkmenlerin anayasal hakları üzerine düşünceler (kültürel haklar), Kardaşlık dergisi, İstanbul, Kerkük Vakfı, sayı (43), yıl (11) 2009.
  14. Türkmen meselesi (dün, bugün, yarın), Evrâk-ı Türkmâniyye dergisinin gelecek sayısında yayımlanacak makale, Baba Gurgur Araştırmalar ve İncelemeler Merkezi, Bağdat.
  15. Türkmen meselesi üzerine (inceleme, araştırma ve makale derlemesi), yayıma hazırlanmış kitap.

Çeşitli Makale ve İncelemeler:

  • Bağdat'taki Türkmen Kardaşlık Ocağı tarafından çıkarılan Kardaşlık dergisi, kendisinin (Dışarıda Türkmen Basınının Tarihinden) başlıklı yazı dizisini yayımlamaya başladı.
  • Türkmen Kardaşlık Ocağı tarafından çıkarılan Kardaşlık dergisinde yayımlanmış birçok makalesi vardır; ayrıca 2004 yılında çıkan ve sonra yayını duran Bağdat gazetesi el-Beşîr'de de makaleleri yayımlanmıştır.
  • Yirminci yüzyılın altmışlı yıllarında Türkmen Kardaşlık Ocağı tarafından çıkarılan Kardaşlık dergisinde ve geçen yüzyılın altmışlı yıllarında Kerkük Belediyesi tarafından çıkarılan yerel gazetelerden Kerkük'te, ayrıca Bağdat'taki el-Ahbâr'da birçok edebî makalesi ve hikâyesi yayımlanmıştır. Aynı şekilde 2003 yılından sonra Bağdat'ta çıkan Kardaşlık dergisinde ve Kerkük'te hâlen yayımlanan Türkmeneli dergisinde de birçok makalesi çıkmıştır.
  • Mevsûatü A'lâmi'l-Irâk (Irak Meşhurları Ansiklopedisi) ile Mu'cemü'l-Müellifîn ve'l-Küttâbi'l-Irâkiyyîn (Iraklı Müellifler ve Yazarlar Sözlüğü), Dr. İsmet Abdulmecid Bekir'in hal tercümesini yayımlamıştır. Kendisi ayrıca Irak'ta çok sayıda öğrencinin lisansüstü tezlerine (yüksek lisans ve doktora) danışmanlık yapmıştır.

34. Molla Taha Abdulkadir Kerküklü (ملا طه عبد القادر كركوكلي)

Iraklı makam okuyucusu Molla Taha Abdulkadir Kerküklü, Baidaphon Company (بيضافون كومباني) firması için çeşitli Irak makamlarından kırk üç plak doldurmuştur. Molla Taha, (Kabancı) dışında (Irak'ın bülbülü) diye anılmıştır; zira çalan müzisyenler ile kayıt idaresini yürüten sorumlular, söyleyiş sırasında zaman zaman ona bu adla seslenirlerdi.38

(Molla Taha Kerküklü), "Irak'ın bülbülü" diye meşhurdur.

Sami Bayrakdar, Irak Makam Evi görevlisi / Kerkük

Molla Taha 1876 yılında Kerkük'ün Musalla mahallesinde doğdu. Fertlerinin çoğu makam ve Nebevî menkıbe okuyucusu olan bir ailede yetişti. Kardeşi Molla (Sabir) makamı iyi bilenlerdendi; Molla, kardeşinin yanından ayrılmayarak ondan etkilendi. Buna ek olarak ticaretle uğraşması sebebiyle ülkenin birçok vilayetine yaptığı yolculuklar, onun Bağdat ve Musul'daki makam okuyucularıyla sıkı bir bağ kurmasını sağladı. Ayrıca hocası Molla (Muhammed Halil Ağa Bayrakdar)'dan başlıca makamların birçoğunu, Kazzaz makamını ise Hacı (Ahmed Kassab)'dan aldı.

Molla Taha'dan bir ölçüde etkilenen ustalar arasında (Topal Molla Muhammed) ile Molla (Abdullah Lobyacı) vardır. Günümüzde horyat makamlarını okuyanlardan hiçbiri Molla Taha'dan etkilenmemiştir; yalnızca şarkıcı (Abdulvahid Közecioğlu) bundan müstesnadır, özellikle de (Ömer Gele) horyatlarında. Molla Taha Kerküklü, 1925 yılında Bağdat'a gidişinde, plak kaydı yapan Alman şirketlerinden biri olan (Baidaphon Company) için birçok Irak makamı doldurmuştur; şirketin kataloğunun bir nüshasını kendi özel arşivimde saklamaktayım. Molla Taha Kerküklü bir günde (43) plak doldurmuş, bunlar kırk Irak makamını, birkaç mahallî bestayı ve çeşitli atabe türlerini kapsamıştır; böylece o yıl makam okuyucularının doldurduğu plak sayısında bir rekor kırmıştır. O sırada üstat (Muhammed Kabancı) (24) plak, (Necm Şeyhli) (13) plak, (Reşid Kunderci) ise yalnızca (10) plak doldurmuştu. Söyleyiş sırasında Molla'ya (Irak'ın bülbülü) diye seslenirlerdi. Yüce Allah bütün incelik ve şefkati Molla (Taha Kerküklü)'nün gırtlağında toplamıştı; öyle ki Irak makamı okuyuculuğu yolculuğu boyunca kendisine has birçok özellikle makam sesleri arasında temayüz etmiştir. 13/9/1969 tarihinde 93 yaşını aşkın bir ömrün ardından vefat etmiş ve Kerkük şehrindeki Musalla mezarlığına defnedilmiştir. Bu büyük sanatçının adını yaşatmak için, Kerkük şehrindeki Kışla binasında bulunan Irak Makam Evi'nin salonlarından birine onun adı verilmiştir.39

38 Türkmen Olaylarından (من حوادث التركمان), s. 176.

39 alturkmani.com/makalaat/29032007/5.htm

35. Şeyh Abdulbaki Efendi (الشّيخ عبد الباقي أفندي)

Caminin imamı ve ona bağlı tekkenin şeyhiydi. Şaterlu semtindeki Şeyh Baki Medresesinin sahibidir; Muhammed Efendi'ye burada ders veriyordu. Medresenin öğrenci sayısı 6 idi ve medreseyi Şeyh Abdulbaki Efendi kurmuştu. 1886 yılında vefat etti.

(Bkz. Necat Kevseroğlu'nun Türkmen Olaylarından adlı eseri)

36. İmam Bekir Bey İbrahim (الإمام بكر بك إبراهيم)

Osmanlı ordusunda imamdı. Cumhuriyet döneminde vefat etmiştir.

37. Şair ve Edip Muhammed bin Nevruz Ağa (الشّاعر والأديب محمد بن نوروز أغا)

(Muhammed Nevruzî) adıyla tanınan şair ve edip Muhammed bin Nevruz Ağa Kerkük'te doğmuş ve … hicrî / 1795 miladî yılında vefat etmiştir. Türkçe olarak manzum biçimde yazılmış (Yusuf ile Züleyha) kitabının sahibidir. Bu kitap, Kerkük'teki kahvehanelerde akşamları eğlence ve hoşça vakit geçirme amacıyla müdavimlerin kulağına açık seçik okunurdu. (Son zamanlarda duyduğumuza göre) Bağdat'taki dil fakültelerinin hocası Dr. Çoban Beşirli, bu değerli eseri yayına hazırlamıştır; kendisine başarılar dileriz.

Halk onu dinlemeyi pek çok arzu ederdi. Kerkük'te bu eserin birçok yazma nüshası bulunmakla birlikte, ne yazık ki bugüne kadar basılmamıştır.

Kendisi, Kerkük'ün Piryadi mahallesi sakinlerinden Nevruz Ağa'nın oğludur; zamanının aydınlarındandı ve tefsir ilimleriyle ilgilenirdi.40

38. Allame Kadı Ali Hikmet Efendi (العّلامة القاضي علي حكمت أفندي)

“Allame Kadı Ali Hikmet Efendi” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Allame Kadı Ali Hikmet Efendi” bölümünden belge — eserin aslından

Kerkük şehrinin kadısı ve meşhur bir âlimdi. Çağının birçok âlimine İslamî ilimleri okutmuştur; bunlar arasında Molla Süleyman Sami bin Ali ile âlim Muhammed Refik Hacı Emin ve başkaları vardır.41

40 Kerkük Olaylarından (من حوادث كركوك), s. 61.

41 Kerkük Olaylarından, s. 67.

39. Molla Ahmed bin Mevlud Kuryalı (الملا أحمد بن مولود قوريالي)

40. Büyük Âlim İsmail Efendi (العالم الجليل إسماعيل أفندي)

Kerkük'te doğdu. Birçok çocuğu oldu ve bunların çoğu tanınmış âlimler oldu; Muhammed Gavs ile Bekir Efendi ve başkaları gibi.

41. Molla Said Tahir (ملا سعيد طاهر)

Molla Said adıyla bilinen cami, Cirit Meydanı semtine yakın Korya'da inşa edilip kurulmuştur. Camiyi, Kerküklü İzzet Paşa'nın kayınpederi, Sarı Kâhya ailesinden Hacı Abdi Bey 1302 hicrî / 1884 miladî yılında yaptırmıştır.

Molla Said adının verilmesine gelince, bu ad, camide uzun bir süre imam ve hatip olarak hizmet eden ve Kerkük'ün meşhur makam okuyucularından olan Molla Said'in adından alınmıştır. Caminin son onarımı ise 14 Mart 1994 miladî tarihine denk gelen Şevval 1414 ayında yapılmıştır. Kerküklü şair Kabil, buna güzel bir tarih manzumesiyle tarih düşürmüştür; ondan bir bölüm şöyledir:

معنوى توفيق واحسان الهيدر بوكيم
مظهر اولدى لطف حقه حاجى عبدى بينا
باء بسم الله قابل ديدى تاريخنى
يابدى بيت الله حقا حاجى بك حق عشقنه 1304

Manevî tevfik ve ihsan-ı İlâhîdir bu kim
Hakk'ın lütfuna mazhar oldu bânî Hacı Abdi
Kabil, tarihini "Bismillah"ın "bâ"sı ile söyledi
Hacı Bey, Hak aşkına hakikaten bir beytullah yaptı — 1304

Aynı yıl caminin içinde, Şafiî cemaati için güzel bir kubbenin altında özel bir mekân yapılmıştır. Buna da Kerküklü şair Abdullah Kudsizade tarih düşürmüştür; manzumenin son beyti şöyledir:

چـار تكبير ايله قدسى سويلدى تاريخنى
شافعيلر مسجدى ياپديردى حاجى مصطفى 1302 هـ
42

Kudsî, tarihini dört tekbir ile söyledi
Şafiîler mescidini Hacı Mustafa yaptırdı — 1302 h.

42. Ebu Abdullah el-Hakan es-Sufi el-Bağdadi el-Kerküki (أبو عبد الله الخاقان الصّوفي البغدادي الكركوكي) (vefatı 270 h.)

Türkçeden Arapçaya çeviren: Nizameddin İbrahimoğlu – Hitit Üniversitesi öğretim görevlisi43

Bağdat şehrinin büyük velilerindendir. Adından Türk asıllı olduğu anlaşılmaktadır. Bağdat şehrinde ikamet etmiş ve devrinin büyük âlimlerinden ders almıştır. Ebu Abdullah b. Hafif ile sohbet arkadaşlığı yapmıştır. Cafer Huzâî eş-Şirazi onun hakkında, keramet sahibi bir insan olduğunu söylemiştir.

Hayatı boyunca Allah Teâlâ'nın kullarının hayatını cehennem ateşinden kurtarmak için gayret etmiş ve pek çok talebe yetiştirmiştir. Nefehâtü'l-Üns (نفحات الأنس) adlı kitapta, 892 milâdî (279 hicrî) yılında vefat ettiği zikredilmiştir.

Dünya işlerine asla önem vermez, kazandığını fakirlere dağıtırdı. İşi, Allah Teâlâ'ya ibadet etmek ve Allah'ın kullarının kalplerini fesattan arındırmaktı. İnsanlardan bir şey istemez, ihtiyaçlarının görülmesini Allah Teâlâ'dan beklerdi. Talebelerinden biri olan İbn Fadl er-Razi şöyle anlatırdı:

"Babamın Bağdat'ta bir dükkânı vardı, ben de dükkânda ona yardım ederdim. Bir gün dükkândayken Hazret-i Ebu Abdullah es-Sufi'nin geçtiğini gördüm; onu tanımıyordum, Bağdat'ın fakirlerinden biri sandım. O gittikten sonra yerimde duramadım, arkasından koştum ve selam verdim, cebimdeki tek dinarı eline koydum. Sustu, bana bir şey söylemedi ve benden uzaklaştı. Ben de arkasından gittim; Şunuziyye Mescidi'ne girdi. Onu gözetliyordum: kendisine verdiğim parayı, mescidin avlusunda bulunan fakirlerden birinin eline koydu, sonra namaza durdu. Parayı alan fakir mescitten çıkıp çarşıya gitti, bazı ihtiyaç maddeleri alıp arkadaşlarına getirdi ve birlikte yediler. Hazret-i Ebu Abdullah namazına devam ediyordu. Onlar yemeklerini bitirdikten sonra yanlarına yaklaştı ve onlara: Size verdiğim dinarı nereden elde ettiğimi biliyor musunuz? dedi. Onlar: Bilmiyoruz, söyleyin de bilelim, dediler. Dedi ki: Bu dinarı bana bir genç verdi; ben de şu ana kadar Allah Teâlâ'ya, onu dünyaya boyun eğmekten korumasını dua ediyordum ve Allah Teâlâ onu korudu. Bundan sonra irademin dışında ona gittim, elini tuttum ve ona: Doğru söyledin ey kerim üstadım, dedim. Ardından onun talebelerinden biri oldum."

Kaynaklar

  1. Tarihu Bağdad, cilt 8, s. 344.
  2. Hilyetü'l-Evliya, cilt 10, s. 331.
  3. Vefeyâtü'l-A'yân, cilt 2, s. 124.
  4. Nefehâtü'l-Üns, s. 163.
  5. Mevsûatü Ulemâi'l-Müslimîn, cilt 3, s. 131.

42 Min Havâdisi't-Türkmân (من حوادث التركمان), s. 32.
43 Alıntı: http://www.ravzayadamla.com/forum/eb-abdullah-el-h-kan-es-s-f-t1691.html

43. Şair ve Makam Okuyucusu Yusuf Nuri Kerkuklu (الشّاعر وقارئ المقامات يوسف نوري الكركوكي)

Kerkük'te Musalla mahallesinde doğdu; öğrenimini özel medreselerde tamamladı. Ayrıca makam okuma usullerini, zamanının makam üstadı Seyyid Santuri Süleyman'dan öğrendi ve şiirlerini o çeşitli makamlarla besteleyip okumaya başladı. Şair Yusuf Nuri Kerkuklu bin Mehmed Muhyiddin Ağazade, 1215 hicrî – 1800 milâdî yılında vefat etti44.

44 Min Havâdisi't-Türkmân, s. 38.

44. Büyük Şeyh Mur Baba Ali (الشّيخ الكبير مور بابا علي – Mur "Mor" Ali Baba)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Şair Şeyh Muhammed bin Ahmed el-Kerküki. Türkmen asıllıdır; Türkiye'nin Sivas şehrine gitmiş ve 1301 hicrî / 1804 milâdî yılında vefat etmiştir. Allah rahmet eylesin, Sivas'ta bulunan camisinin yakınındaki bir yere defnedilmiştir. Tenbîhü's-Sâlikîn (تنبيه السالكين) adlı yazma bir kitabı vardır45.

"Mur Baba Ali" diye meşhur olan Kerkuklu şair, şair oğlu "Gulami" ile birlikte 1287 hicrî – 1870 milâdî yılında, Kerkük'ten yürüyerek gittiği Sivas şehrinden gelerek Kerkük'ü ziyaret etmiştir. Orada Kadiriyye tarikatını yaymaya çalışmış; tarikatın merasimlerini sürekli olarak icra etmek üzere Sivas'ta bir tekke inşa etmiştir. Kerkük şehrini ziyaret sebebi, mürşidi Şeyh Abdurrahman Halis'i ziyaret etmekti; şeyhin vefatını öğrenince irşad makamının boşluğunu dolduran Şeyh Ali Talabani'ye yöneldi. Şeyh Ali'nin yanında üç ay misafir olarak kaldı, sonra Kerkük'ten ayrıldı. Şunu da belirtelim ki 1805 milâdî yılında Kerkük'te doğmuştur; adı Muhammed bin Ahmed Paşa'dır ve Kerkük'ün meşhur şairlerindendir. 1229 hicrî / 1882 milâdî yılında, Mart ayında bir cuma günü Sivas'ta vefat etmiştir. Kadiriyye tarikatını açıkladığı Tenbîhü's-Sâlikîn adlı bir kitabı vardır.

Şair oğlu Gulami'ye gelince, 1854 milâdî yılında doğmuştur. Kendisi Abdulkadir Gulami Efendi'dir; Şeyh Abdurrahman Halis'in şeyhleri arasında yer alır ve Kadiriyye tarikatının halifelerindendir. 1886 milâdî yılında vefat etmiş ve Türkiye'de Sivas'a defnedilmiştir. Osmanlı müelliflerinden olup basılmış bir divanı vardır46. Şeyh Mur Baba'nın vefatı konusunda iki rivayet arasında ihtilaf bulunduğunu görüyoruz.

45 kenthaber.com/Arsiv/IzBirakanlar/Sivas/IzBirakan_2556.aspx/ Kenthaber Kültür Kurulu Yayın Tarihi: 27 Haziran 2004 Pazar
46 Min Havâdisi't-Türkmân, s. 57.

45. Molla Süleyman Sami bin Ali (ملا سليمان سامي بن علي)

(Bazirgan) diye meşhur olan şair Molla Süleyman Sami bin Ali Ağa'nın vefatı. 1295 hicrî – 1878 milâdî yılında Kerkük'te doğdu. İlmî öğrenimini merhum üstat Ali Hikmet Efendi'nin yanında tamamladı; dinî öğrenimini ise Nakşî yolu üzere Şeyh Ömer Efendi Biyara'nın yanında tamamladı. Ticaretle uğraştı. Akıllı, dürüst, edip ve mutasavvıf bir kimseydi; değerli şiir eserleri vardır.

Medresede talebelere tefsir ve hadis ilimlerini okuturdu. 1946 milâdî yılında vefat etti47.

47 Yukarıdaki kaynağın aynısı.

46. Hafız Molla Nureddin Bakkaloğlu (الحافظ الملا نور الدين بقال اوغلو)

“Hafız Molla Nureddin Bakkaloğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“Hafız Molla Nureddin Bakkaloğlu” bölümünden — eserin aslından

Felah Yazaroğlu

Merhum Hafız Molla Nureddin Bakkaloğlu, amansız bir hastalık sonucu Rabbinin rahmetine kavuştu. Yüce ve Kadir olan Allah'tan, geniş rahmetiyle ona rahmet etmesini, onu cennetinin genişliğine yerleştirmesini, bize, yakınlarına ve ailesine sabır ve teselli ilham etmesini niyaz ediyoruz. İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn (Biz Allah'a aidiz ve O'na döneceğiz)...

Satırlarda merhum: Hafız Nureddin bin Hurşid, (Bakkaloğlu) lakabıyla anılırdı. 1932 milâdî yılında Musalla mahallesinde doğdu; köklü bir Türkmen ailesindendi. Kale'deki (Hasan Mekki) Camii'nde mahfil okuyucusu olarak görevlendirildi, sonra 1994 milâdî yılında emekliye ayrılıncaya kadar Molla İlyas Camii'ne nakledildi. (Kırdar) Camii'ndeki Kur'an-ı Kerim hıfz okulunda öğretmenlik yaptı; ayrıca hastalık onu öğretim görevlerini yerine getirmekten alıkoyuncaya dek aynı camide imamlık yaptı. Hafız Nureddin Bakkaloğlu'nun, 1959 milâdî yılında Türkmen Radyosu'nu bir Kur'an tilavetiyle ilk açan kişi olduğu bilinir; adı geçen radyonun arşivinde ses kayıtları vardır. Bunun yanında şerefli mevlit ve na'tları da ihya ederdi; zira Irak makamının önde gelen okuyucularındandı ve makam icrasında seçkin bir özelliğe sahipti. Kerkük'te pek çok okuyucu ve icracı yetiştiren tanınmış bir makam ekolünün sahibi ve Kerkük'teki Irak Makam Evi'nin kurucu üyelerinden biriydi.

12/3/2007 milâdî tarihine denk gelen pazartesi günü Rabbinin çağrısına icabet etti ve 75 yaşında Allah Teâlâ'nın rahmetine kavuştu48.

48 bizturkmeniz.com/ar/index.htm

47. Büyük Şeyh Mehmed Esad Efendi Erbilli (الشّيخ الكبير محمد أسعد أفندي أربيللي) (1847–1931 m.)

Hazırlayan ve çeviren: Nizameddin İbrahimoğlu

1847 milâdî yılında Erbil şehrinde doğdu; hem baba hem anne tarafından seyyiddir. Dedesi Şeyh Hidayetullah Efendi, halife Mevlana Halid el-Bağdadi'ye mensuptu ve aynı zamanda Erbil şehrinin halifesiydi. Kayınpederi Seyyid Mehmed Said Efendi ise, Nakşibendiyye tarikatının kollarından biri olan Halidiyye tarikatının şeyhiydi. İlkokulu Erbil'de bitirdi; gençliğini binicilikle geçirdi, bu onun hobilerindendi ve bunu yazdıklarından biliyoruz. Manevî ve ilmî seyr ü sülûkunu babasının hankahında (tekkesinde) tamamladı. Ardından 1870 milâdî yılında, 23 yaşındayken Taha el-Hariri'ye intisap etti ve beş yıl içinde tarikatın sülûkunu tamamladı, sonra hilafet aldı ve ardından hacca gitti. Hacdan dönüşünde şeyhinin vefatını duyunca İstanbul'a gitti; Sultan Fatih Camii'ne tayin edildi ve orada Divan-ı Hafız (ديوان الحافظ) ile Molla Cami'nin Lüccetü'l-Esrar (لجة الأسرار) adlı kitabını okuttu. Kısa bir süre içinde ülkenin her yanında ünü yayıldı.

Sultan Abdülhamid'in damadı Halid Paşa onu hilafet sarayına çağırır ve derslerinden istifade ederdi. Şeyhler Meclisi'ne üye olarak tayin edildi. İstanbul'da Fındıkzade'de kendisi için bir tekke açıldı. Sultan Abdülhamid onu bilinmeyen sebeplerle Erbil'e sürgün etti; yıllar sonra İstanbul'a döndü ve 1931 milâdî yılında orada vefat etti. Mehmed Esad Efendi, Nakşibendiyye-Halvetiyye tarikatının halifesidir; Erbil'de doğmuş, ilimlerini orada almış, sonra defalarca Türkiye'ye gitmiştir. Son yolculuğu 1908 milâdî yılında İstanbul'adır. İlmiyle ve çok sayıdaki eseriyle şöhret bulmuştur49. Bazı kaynaklarda aslının Türk olduğu zikredilir; kimi tarihçiler de annesinin Türkmen, babasının ise Arap olduğunu söylemiştir.

(Daha fazla bilgi için Türkçe kaynaklara bakınız.)

49 cevaplar.org/index.php?khide=visible&sec=12&sec1=48&yazi_id=4556. Salih Okur

48. Allame Molla Abdulmecid el-Kutub (العلامّة ملاّ عبد المجيد القطب)

“Allame Molla Abdulmecid el-Kutub” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Allame Molla Abdulmecid el-Kutub” bölümünden belge — eserin aslından

Birinci Makale

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Altmışlı yıllarda Kerkük âlimlerinin başıydı ve Kerkük'teki Demirciler Çarşısı Camii'nin imamıydı; Kerkük'ün büyük âlimlerindendi. Dört mezhebe göre fıkıhta, tecvitte ve kıraatlerde geniş bir bilgi birikimine sahipti. Allame Molla Haşim Abdullah onun yanında okumuş, kendisine kıraatlerde icazetname vermiştir. Bunun yanında hat sanatını ve şiir sanatını da bilirdi.

1951 milâdî yılında, Kral II. Faysal'ın annesi Kraliçe Aliye'nin vefatı münasebetiyle Kerkük ortaokulu öğrencileri tarafından, Kevkeb Davud el-Haşşab'ın gözetiminde özel bir bülten çıkarılmış ve Bağdat matbaalarında basılmıştır. Bültende, Öğretmenler Derneği adına üstat Musa Zeki Mustafa'nın, değerli din âlimi Molla Abdulmecid el-Kutub'un, Arapça öğretmeni Hafiye Nakib'in ve Nezahet el-Bakubi ile Menal Uçı adlı iki öğrencinin yazıları yer almaktadır.

"Kerkuklu şair ve edip Ömer Ağa bin Namık Ağa, 1954 milâdî yılının 21 Teşrin-i Evvel (Ekim) günü Kerkük'te vefat etti. Şiirdeki mahlası (lakabı) "Fevzi" idi. 1888 milâdî yılında Kerkük'te doğdu, ilköğrenimini Kerkük'teki Mülkî Rüşdiye Mektebi'nde tamamladı. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak verdiği günlerde babasının vefatı sebebiyle okulu bıraktı ve tarımla uğraştı. Şimdiye kadar edebî mirasından hiçbir şey basılmamıştır. Merhumun kırkıncı günü münasebetiyle üstat allame Şeyh Abdulmecid el-Kutub tarihî bir manzume yazmış ve şairin vefat tarihini ebced harfleriyle belirtmiştir.

شوكت وشأننه لايق بو "مجوهر" تاريخ
كه بناه ايتدى عمر دركه خير البشره 1374هـ."50

(Osmanlı Türkçesiyle yazılmış tarih manzumesi: "Şevket ve şanına layık bu 'mücevher' tarih / Ki bina etti Ömer, dergâh-ı Hayrü'l-Beşer'e – 1374 h.")

50 Min Havâdisi't-Türkmân.

İkinci Makale

Üçüncü Makale

Kerkük'te Arap Hattının Meşhurlarından
Sanatsal yaratıcılıklarıyla şehrin simgelerini süsleyen hattatlar

(Şeyh Abdulmecid el-Kutub'dan söz etmektedir.)

Arap hattı köklü mirastan sayılır; zira dünyanın en büyük kitabı, yani (Kur'an-ı Kerim) onunla yazılmıştır. İnsan harfin suretini icat etti, ondan yazı doğdu ve medeniyete ulaşıldı. Yazıcılar eskiden, kalem çeşitlerine dair yaratıcılıkları yoluyla yazıyı inceltmeye ve geliştirmeye önem verdiler; öyle ki her yazı türünün bir kalemi vardır. Kalemlerin pek çok adı ve şekli vardır: tomar kalemi, sülüs ve sülüseyn kalemi, uhûd kalemi, harem kalemi, büyük ve küçük müdevver, nercisî ve reyhan; hasen, mısrî, mail ve farisî gibi başkaları da vardır.

Yazı türleri (hatlar) arasında sülüs, nesih, talik, rik'a, divanî, celî divanî ve çeşitli türleriyle kûfî hattı vardır... vb. Burada bizim için önemli olan, Kerkük'te Arap hattının meşhurlarını kısaca tanıtmaktır.

Hattat, muhterem şeyh merhum Molla Mecid el-Kutub, Kerkük'ün önde gelen din adamlarındandı. Allah rahmet eylesin, Arap hattının türlerinde ustaydı; bu türün (Kur'an-ı Kerim) yazımı için en ideal örnek olması sebebiyle nesih hattında uzmanlaştı. Kendi el yazısıyla yazma eserleri ve telifleri vardır. En göze çarpan eserlerinden biri, sülüs hattıyla Hallan taşı üzerine yazılmış (Hadîkatü'l-Mecîdiyye) adlı yazmadır.

Merhum hattat Mehmed İzzet, Kerkük'te hattın ve hattatların üstadıydı. Merhumun Arap hattı ve İslam tezyinatı alanında pek çok telifi vardır; hat türlerinde ustaydı ve elinde birçok hattat yetişti. Tek derdi, harfi bütün sureti ve kaideleriyle ortaya çıkarmaktı. Camilerin avlularında, minarelerinde ve kubbelerinde göze çarpan eserleri vardır. Merhum, hattat olmasının yanı sıra şair ve edipti.

Merhum hattat (Melik Hattat), merhum hattat Mehmed İzzet'in yanında yetişti ve bütün işlerinde ona refakat etti. Camilerin ve hüseyniyelerin duvar yazılarını yazmakla ün kazandı, hat türlerinde ustaydı. Ardında, bugün Kerkük'te mahir birer hattat olan iki oğlu İhsan ile Mehmed'i bıraktı.

Merhum hattat Sadun et-Tikriti, Allah rahmet eylesin, yaratıcı bir hattattı; hat türlerinde ustaydı, sülüs ve talikte temayüz etti. Rik'a hattında kendine özgü bir kaidesi vardı ve elinde birçok hattat yetişti.

Merhum hattat Abdulhalik et-Tikriti, Arap hattını bakır üzerine yazmakla ün kazandı; levhayı balmumuyla kapladıktan sonra bakırı oymak için asitler kullanırdı.

Merhum hattat Feridun, yaratıcı bir hattat olmasının yanı sıra Allah rahmet eylesin şair, edip ve İngilizceye mütercimdi.

Hattat Avni en-Nakkaş, merhum hattat Sadun'un yanında yetişti ve Arap hattı ile İslam tezyinatının üstadı oldu. Bütün hat türlerinde ustaydı; göze çarpan eserleri ve Irak içinde ve dışında kişisel sergileri vardır. Türkiye, Mısır, Ürdün, Tunus ve başka ülkelerden pek çok takdirname aldı. Bu yaratıcı hattat ve nakkaşı tarif etmekte dil âcizdir; kendisi Kerkük'te hat üstatlarının üstadıdır.

Hattat Abdurrahman, büyük hattatların talebelerindendir; birçok eseri vardır, birçok sergi açmış ve takdirnameler almıştır.

Hattat Muzaffer, yaratıcı hattatlardandır; hat ve tezyinat kaidelerini iyi bilir, camilerin duvar yazılarında eserleri vardır, elinde birçok hattat yetişmiş ve Irak içinden ve dışından takdirnameler almıştır.

Hattat Eyüp'ün Irak içinde sergisi vardır, takdirnameler almış ve sülüs hattıyla ün kazanmıştır. Camilerin kubbeleri ve duvarları üzerinde sanatsal işler gerçekleştirmiştir.

Hattat Mükerrem, ud çalmayı ve Irak makamlarını okumayı iyi bilir. Hattat Lutfi el-Azzavi ise mahir bir hattat olmasının yanı sıra büyük ressamlardandır. Hattat Aydan, Huveyce kazasındadır. Hattat Firas ile hattat Metin, hattatlar Avni, Muzaffer ve Eyüp'ün talebelerindendir ve Irak dışından takdirnameleri vardır. Bunlara ek olarak, hat, plastik sanatlar ve heykel alanında üstat olan iki büyük yaratıcı hoca Nureddin ve Fikret vardır. Ayrıca Azad, Cebbari, Emmanuel, Yunan, Kerim, Nazım ve Tahsin gibi yaratıcı hattatlar vardır; Allah işlerinde onlara hayırlar versin... Diğerlerinin adını anamadığım için özür diler, Irak'taki bütün hattatlara bin selam gönderirim51.

51 baghdad-newspaper.com/ar/06/m10/9/p12.html

49. Makam Okuyucusu Seyyid Zeynel (قارئ المقام السيد زينل)

(Sabuncu) lakabıyla anılır

Sami Bayrakdar – Irak Makam Evi sorumlusu / Kerkük

(Sabuncu) lakabı, babasından öğrendiği sabun imalatı mesleğine nispetle verilmiştir; kendisi Irak makamının öncülerindendir. 1887 milâdî yılında Kerkük'ün Çukur mahallesinde doğdu. Hayatının başlangıcında, faziletli şeyh Molla (Rıza el-Vaiz)'in yanında mahalle mekteplerinde okudu ve ondan Kur'an-ı Kerim tilavetini ve tecvit sanatını öğrendi. İlk dönem makam okuyucularıyla arkadaşlık etti ve onlardan Irak makamlarının usullerini öğrendi; Molla (Sabir Abdulkadir Kerkuklu), Molla (Taha Abdulkadir Kerkuklu), Molla (Topal Mehmed Merdan el-Kassab) ve Molla (Hasan Ahmed Maruf Tekeci) bunlardandır. Şerefli mevlit ve na't gecelerinde ve dinî münasebetlerde onlara refakat etti. Mahir okuyuculardan biriydi ve Mısır usulü eserlerin icrasında ender bir özelliğe sahipti; Irak makamlarının başlıca nağmelerinden Rast, Hicaz ve Beyat'ı okurdu.

Tarihî Kayseriye Çarşısı'nın arka tarafında, eski Sabuncular Çarşısı'nın (Yüncüler Pazarı) girişindeki Al-i Ferhad Camii'ne (Nakışlı Minare Camii) gittiği zamanlarda, her hafta cuma namazından önce onun sesinden Kur'an-ı Kerim ayetlerini dinlerdik. Molla (Zeynel Sabuncu)'nun sesi gür olmasıyla temayüz etmişti; sesi burundan çıkar ve hafif, belirgin bir genizden söyleyişle birlikte olurdu.

Şunu da belirtmek gerekir ki yaratıcı okuyucu Seyyid (Zeynel Sabuncu) geleneksel Türkmen halk kıyafetini giyerdi ve akranları arasında (yemeni) diye bilinen kırmızı renkli halk ayakkabısını giyen tek kişiydi. Ayrıca cebinde, (çevre / جورة) diye bilinen büyük bir el mendili taşırdı. Bugün artık bu giysiyi giyen kimseyi görmüyoruz; çünkü bunlar yalnızca hafıza deposunda kalmıştır.

Molla Zeynel'in özelliklerinden biri de sinirli mizaçlı olmasıydı. (Molla Zeynel Sabuncu)'nun katıldığı ve 1978 yılında Musalla semtinde (Tevfik Pencerci)'nin evinin önünde düzenlenen bir mevlit merasiminde ben de hazır bulunanlardandım. Menkıbeyi okurken hazır bulunanlardan bir kısmının seslerinin yükselmeye başladığını duydu; bu onu rahatsız etti, menkıbeyi okumayı ve icrayı kesti ve onlara aynen şöyle dedi: Susmazsanız bırakıp bu yeri terk edeceğim. Bunun üzerine hazır bulunanlar sustu ve onu dinlediler.

Molla (Zeynel Sabuncu)'dan, okuyucular Molla (Nureddin Bakkaloğlu) ile Molla (Cuma) etkilenmiştir. 1982 milâdî yılında eceli gelip sesinin hayranlarından ayrıldı ve 95 yaşını bulmuş bir ömürle Allah Teâlâ'nın rahmetine kavuştu; Kerkük şehrinde Musalla Mezarlığı'na defnedildi.

50. Dinî Tenzîllerin Yazarı ve Bestekârı Hacı Numan Rıdvan Kerküklü (الحاج نعمان رضوان كركوكلي)

Sami Bayraktar — Irak Makam Evi sorumlusu / Kerkük.

Irak makamı; minarelerde temcid okunmasında, mevlitlerde, zikirlerde, tehlillerde ve dinî tenzîllerde büyük bir rol üstlenir. Onlardan pek çoğu, insanın içine huşû ve tasavvufî bir coşku halesi bırakan tenzîl şiirlerini yazmakla temayüz etmiştir; çünkü bunları bestelerken makam nağmelerine dayanmışlardır. Usta okuyucularımızdan biri de Hacı Numan Halife Rıdvan Kerküklü'dür. Hacı Numan 1850 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Hayatının başlangıcında, yaratıcı mûsikî üstadı Molla Osman Musulî'nin hocası olan Molla Abdullah Kerküklü'den etkilendi ve ondan şiirin usullerini ve aruzunu öğrendi.

Araştırmacı Ata Terzibaşı, "Kerkük, Irak Makamlarının Vatanı" başlığını taşıyan yazılarından birinde şöyle der: Hacı Numan Rıdvan Kerküklü, aslen Beyatlı, doğum yeri itibarıyla Bağdatlı olan yaratıcı Irak makamı okuyucusu (Ahmed Zeydan) seviyesindeydi. Bu, 1836 yılında doğup 1906 yılında vefat eden Kerküklü Türkmen şair (Tabiboğlu)'nun, Hacı Numan Kerküklü'yü övmek için kaleme aldığı kasidedeki tanıklığıyla sabittir. Şiirinde şöyle demiştir:

هله أي دار السلام جنبشه كه نغمه ايجون
اولسه تحسينه مقابل مگر ابن زيدان

Yani şu anlamdadır:

Ey Bağdat, Numan'ın ezgileriyle coşup raksa gel; belki de İbn Zeydan, değerlendirme ve takdir bakımından sana denk olabilecek olandır.

Hacı Numan, makamların sonunda okunan çok sayıda dinî tenzîlin hem yazarı hem de bestekârıdır. Bu bestekâr ve tenzîl yazarı hakkındaki yeterli bilgilerin bir kısmını, Hacı Numan Kerküklü ile çağdaş olan merhum yaratıcı okuyucu (Topal Molla Muhammed)'in oğlu Hacı Mustafa Kemal'den, babasından naklen aldım. Onun elinde yetişip kendisinden makamlar ve dinî tenzîller konusunda ders alanlardan bazıları şunlardır: Hacı Bekir Kassab; iki kardeş Molla Sabir ve Molla Taha Abdulkadir Kerküklü; Topal Molla Muhammed Merdan Kassab; Molla Abdullah Lubyacı; Seyyid Zeynel Sabuncu; Molla Hakim Kal'alı; Hacı Ahmed Kebabçı; Halid Ağa; Hıdır Merdan; Molla Ali Sabuncu; bunlara ilaveten Molla Necm ve diğerleri.

Bugüne kadar okunagelen, yaygın ve meşhur eserlerinin en önemlilerinden biri, Hz. Peygamber'in menkıbelerine dair olup Beyat nağmesindendir. Sözlerini, hac farizasını yerine getirmek üzere Mekke-i Mükerreme'yi ziyarete giderken yazmıştır:

اللهم صلِّ على محمد يا رب صلِّ عليه وسلِّم
وآله والأصحاب جمعًا بحب قمري ترنّم
نعمان يرجو منك النجاة في يوم لا ينفع فيه الندم

Allah'ım, Muhammed'e salât eyle; ey Rabbim, ona salât ve selam eyle.
Âline ve ashabının tümüne de; kumrunun sevgisiyle terennüm et.
Numan, pişmanlığın fayda vermeyeceği günde senden kurtuluş diler.

Hacı Numan Kerküklü'nün, pek çok Türkmen bestesini tenzîle dönüştüren Molla Osman Musulî ile sağlam bir dostluğu vardı. Yukarıda zikrettiğimiz, Beyat'tan nazmedilmiş tenzîli işittiğinde, aynı şiir vezninde ve Beyat nağmesinde şu şiirleri yazdı:

قلبي سعاني الى المدينة ازور بدر هذا نبينا
أقول عند لقاء قلبي يا قلب فاصبر هذا نبينا
واختم الهي لنا بخير عثمان يدعو للمسلمينا

Kalbim beni Medine'ye yürüttü; şu bizim Peygamberimiz olan dolunayı ziyarete.
Kalbimle buluştuğumda derim ki: Ey kalp, sabret; işte bu bizim Peygamberimizdir.
İlâhî, bizim için sonu hayırla mühürle; Osman Müslümanlar için dua ediyor.

Onun, Irak'ın bütün nağme ve makamlarından yaklaşık 150-200 tenzîli vardır. Ne yazık ki zamana bağlı sebeplerle bunlar hakkında fazla bir şey bilmiyoruz; çünkü yalnızca sözleri yazıya geçirilmiş, sesler ve besteler kaydedilmemiştir. Bunun sebebi, o dönemde kayıt cihazlarının henüz Irak'a ulaşmamış olmasıdır.

Tenzîllerinin birçoğu, başlıca makam nağmelerinden bestelenmiştir: Rast, Segâh, Hicaz, Nevâ, Acem, Hüseynî, Beyat. Bugüne kadar okunagelen en önemli meşhur eserlerinden biri de Nevâ nağmesindendir:

بحب المصطفى الكامل وأيقظ كل من غافل
واعدل كل من مائل مجدد للمسلمين
بجاه ليلة القدر وبالشفع وبالوتر
وتبصرة قره بكر مجدد للمسلمين
وعصمت باشا في لوزان وقابل كل مبعوثان
برأي كلهم حيران مجدد للمسلمين.

Kâmil Mustafa'nın sevgisiyle; her gafil olanı uyandırdı,
Her eğri olanı doğrulttu; Müslümanların müceddididir.
Kadir gecesinin hürmetine, şef' ve vitr hakkı için,
Ve Diyarbakır'ın basireti; Müslümanların müceddididir.
Ve İsmet Paşa Lozan'da; bütün murahhasları karşıladı,
Hepsinin kanaatince hayran kaldılar; Müslümanların müceddididir.

Şiirde, bestede ve icrada son derece mahirdi. 1936 yılında eceli geldi ve Kerkük şehrindeki Musalla Mezarlığı'na defnedildi.52

51. Şeyh Muhammed Ali Hüsameddin Nakşibendî Kerkükî (الشّيخ محمد علي حسام الدين النّقشبندي الكركوكي)

“Şeyh Muhammed Ali Hüsameddin Nakşibendî Kerkükî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Muhammed Ali Hüsameddin Nakşibendî Kerkükî” bölümünden belge — eserin aslından

Kerkük'te, Hâlidiyye kolundan Nakşibendî tarikatının şeyhi Şeyh Muhammed Ali Hüsameddin'in menkıbelerine dair Sirâcü't-Tâlibîn (سراج الطالبين) adlı kitap yayımlandı. Eser, Ali Nakşibendî Hâlidî Hüsâmî tarafından telif edilmiştir. (286) sayfadan oluşur (birinci cilt) ve Kerkük'te Sanayi Kütüphanesi Matbaası'nda basılmıştır. Kitabı, müellifin oğlu Şeyh Muhammed Cemil Erbilî Farsça olarak neşretmiştir.53

52. Hacı Salih Mevlevî (الحاج صالح المولوي)

Mevlevî tarikatının şeyhi Kerkük'te 1290 hicri / 1873 miladi yılında vefat etti. Kerküklü şair Rauf Tisinli, manzum bir şiirde vefat tarihini düşürmüş ve onun saygın bir şahsiyet, ilim ve yüksek ahlak sahibi olduğunu belirtmiştir. Kıtanın son beyitleri şunlardır:

رحلتى عشر محرمده خلوصك عرض ايدر
خاص اليركن رؤف طبع فقيره بيردى
مصرع تاريخنى بولمق ايجون بو وزنده
مرد كامل حاجى صالح تاج بوش مولوى

Arapça tercümesi:

Onun Muharrem'in onunda göçüşü, ihlasının delilidir.
Hele ki o, selim tabiatlı Rauf için kendisine uyulan imamdır.
Ölüm tarihini şiir vezninde bulmak maksadıyla:
"Kâmil kişi Hacı Salih, Mevlevî tacıyla taçlanmış."54

53. Meşhur İmam ve Hatip Ömer Naci Bey (الإمام والخطيب المشهور عمر ناجي بك)

1880 yılında doğdu. Coşkulu hitabeleri ve duygulu vatanî şiirleriyle tanınan bir şahsiyettir. Vatanseverliğiyle ve aynı şekilde hürriyet sevgisiyle şöhret buldu. Harp Okulu'ndan mezun oldu ve (Rumeli) Erzurum'da subay olarak tayin edildi. O dönemden itibaren Servet-i Fünûn dergisinde şiirler yazmakla tanındı; Çocuk Bahçesi dergisinde ise sert eleştiri yazıları kaleme aldı. Yazılarından biri yüzünden derginin çıkışı yasaklandı ve Paris'e kaçmak zorunda kaldı. Mustafa Kemal Paşa'nın yakın dostlarındandır; Harp Okulu'nda birlikte bulunmuşlardı. Orada, yani Paris'te, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kurucularıyla birlikte çalıştı; Paris'ten İran'a geçti ve zorlu bir duruşla karşılaştı. İran'da siyasî sebeplerle hakkında idam hükmü verildi. 1908 ihtilalinden sonra, İstanbul hükümetinin hapisten çıkarılması için araya girmesiyle memleketine döndü.

Trablusgarp ve Balkan savaşlarına katıldı. Birinci Dünya Savaşı'nda İran bölgesinde görev almak üzere gönüllü oldu. Ardından Kerkük'e geldi ve Kerkük'te tifo hastalığına yakalandı; bunun üzerine Kerkük Hastanesi'ne yattı ve orada vefat etti.

O, mahir bir edipti; nesri şiirini aşardı. Aynı zamanda mahir bir hatipti ve vatanî ile özgürlükçü fikirlerin savunulmasında çalışanlardandı.

Kerkük'te vefat etti ve Kale'deki Nebi Danyal Camii Mezarlığı'na defnedildi. Kendisi İttihat ve Terakki Partisi'nin sözcüsü olan hatiptir.55

54. Âlim Şair İbrahim Arzî (العالم الشّاعر إبراهيم ارزى)

Kerküklü şair ve âlim İbrahim Arzî, 1219 hicri / 1804 miladi yılında Kerkük'te doğdu. Kadıoğlu Camii'nde müezzinlik yapıyordu.

Kerküklülerin ilk şairi, (Arzî) mahlasıyla meşhur İbrahim Edhem'dir. Helvacılar (el-Helluciyye) mahallesinde bulunan ve Seyyid Muhammed Gavs Efendi'nin yaptırdığı Kadıoğlu Camii'nde okuyucu ve müezzindi. İbrahim Arzî'nin 1873 yılında vefat ettiği söylenmiştir; bir diğer rivayete göre ise 1876 yılında vefat etmiştir.56

55. Molla Mahmud Ahmed Kuryalı (ملا محمود أحمد قوريالي)

Kerkük'te ulemanın reisi Molla Mahmud doğdu; o, meşhur Kerküklü âlim Molla Ahmed Kuryalı'nın oğludur. Kendisi de Kerkük âlimlerindendir; Kerkük'ün birçok âlimi, edibi ve şairi ondan dinî ilimler, fıkıh ve tasavvuf tahsil etmiştir. Bunlardan biri de Seyyid Cevad Necipoğlu'dur. 1921 yılında vefat etti.

56. Molla Ahmed bin Molla Rebî (ملاّ أحمد بن الملاّ ربيع)

Molla Ahmed bin Molla Rebî, Kerkük'te 1276 hicri / 1859 miladi yılında doğdu ve 1941 yılında vefat etti. Kerkük'te Büyük Tekke'nin yanındaki mezarlığa defnedildi. Dinî ilimlerini tekkede Şeyh Ali Efendi'nin elinde okudu. Büyük Tekke'deki Mecidiye Camii'nde müezzin ve şiir okuyucusuydu; sonra caminin imam ve hatibi oldu.57

57. Büyük Hafız Molla Muhammedoğlu Sabir (بيوك حافظ ملا محمد أوغلو صابر)

Kerkük'te 1264 hicri / 1847 miladi yılında doğdu. Sofu İsmail bin Sofu İbrahim bin Aşur'un oğludur. (Çiçek) hastalığına yakalanması sebebiyle hayatı boyunca gözlerini kaybetti. Kültürü ve dinî ilimlerine ilaveten, Kerkük'ün tarihine ve oradaki edebî faaliyete ilişkin olayların râvisiydi. 1946 yılında vefat etti; vasiyeti gereği — Kerkük'te kurrânın şeyhi Hafız Molla Muhammed Efendi el-Kebîr'in vefatı — Kerkük'teki Hacı Mustafa Kırdar Camii'ne defnedildi.

Kerküklü şair Molla Süleyman Sâmî bin Ali Ağa, uzun bir kasideyle onun vefat tarihine mersiye düşürdü:

صاحب قرآن انى حفظ ايلسون
شاد وخندان ايليه يوم القاء
حضرت ملا محمد بو ذات
شمع جمع اهل دين وداليا
ساميا تاريخ وفاتك سويلدى
حامل الفرقان في العرش اولسن 1365هـ

Anlamı:

Kur'an sahibi onu himayesiyle kuşatsın,
Buluşma gününde onu sevinçli ve mesrur kılsın.
O, hazret-i Molla Muhammed'dir, bu zat,
Din ve diyanet ehlinin topluluğuna mum olmuştu.
Sâmî, onun göçüş tarihini böyle düşürdü.

Büyük Hafız Molla Muhammedoğlu Sabir. Hayat hikâyesi için bakınız: (Kardaşlık, sayı 196, yıl 29, Kerkük Şairleri); el-İhâ (Kardaşlık), yıl 5, sayı 1-2, Bağdat, Kerkük Şairleri; Kardaşlık, yıl 5, sayı 10, 1960, Bağdat, Kerkük Şairleri; Kardaşlık, yılbaşı, sayı 3, Temmuz, Bağdat 1965.58

58. Kadı Seyyid Derviş Efendi (القاضي السّيد درويش أفندي)

O, Kerküklü müftü ve kadı Seyyid Derviş Efendi'dir. Kerkük'te müderrislik yaptı, sonra Kerkük'e müftü oldu. 1325 hicri yılında Hama'da kadıydı. Kerkük'te 21 Ocak 1972 tarihinde vefat eden meşhur Kerküklü şair Sadullah Müftü'nün babasıdır; aynı şekilde şair Abdullah Safi ile âlim ve edip Seyyid Süleyman Müftü'nün de babasıdır.

Kadı Seyyid Süleyman, Kerkük'te 1328 hicri / 1910 miladi yılında vefat etti.59

59. Mutasavvıf ve Büyük Şair Abdullah Kudsî (المتصّوف والشّاعر الكبير عبد الله قدسي)

O, Ahmed Medenî Kudsîzade'nin babasıdır. Kerkük'te 1914 yılında doğdu. Vefatına gelince, elimizde bilgi yoktur; ancak Birinci Dünya Savaşı'ndan yıllar önce vefat ettiği söylenmektedir. Babası demirciydi, annesi ise Kırdar ailesindendir. Şair, mutasavvıf ve hattat olarak şöhret buldu; Kur'an-ı Kerim'i yazdı, son beş cüzünü tamamlamadan önce vefat etti. Eserlerinden bazıları:

  • Sebîl-i Hüsnî (سبيلي حسني), Kerkük, 1913.
  • Pend-i Peder (بندي بدر) — "Babanın öğüdü".
  • Marifet (معرفة), 1/6 — 10 Temmuz 1329, s. 43.60

60. Şerefli Âlim Molla Hüseyin bin Hasan (العالم الجليل ملاّ حسين بن حسن)

Kerkük şehrinde doğmuş büyük bir din âlimidir. Öğrencileri arasında şair Kâmil Vehbi de vardı. 1333 hicri yılında vefat etti.

61. Şeyh Burhan bin Şeyh Hüsameddin (الشّيخ بُرهان بن الشّيخ حسام الدين)

Ezher Üniversitesi'nden mezun oldu; Darülfünun Fakültesi'nden Arap dili ve İslamî ilimler diplomasını aldı. Kur'an-ı Kerim'in iyi okuyucularındandır. Babası Şeyh Muhammed Hüsameddin'e ait Kadirî Tekkesi'nin idaresine kendini adadı.

62. Şeyh Abdülkerim bin Şeyh Hüsameddin (الشّيخ عبدالكريم بن الشّيخ حسام الدين)

“Şeyh Abdülkerim bin Şeyh Hüsameddin” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Abdülkerim bin Şeyh Hüsameddin” bölümünden belge — eserin aslından

İlköğretmen Okulu (Dârülmuallimîn-i İbtidâiyye) mezunudur; Kerkük şehrinde öğretmen olarak tayin edildi. Sonra babası Şeyh Muhammed Hüsameddin'in vefatının ardından Kadirî Tekkesi'nin idaresine kendini adadı.

63. Şeyh Molla Hasib, Davud Camii İmamı (الشيخ الملا حسيب إمام جامع داود)

“Şeyh Molla Hasib, Davud Camii İmamı” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Molla Hasib, Davud Camii İmamı” bölümünden belge — eserin aslından

64. Âlim ve Davetçi Üstat İhsan Kasım Salihî (عالم وداعية الأستاذ إحسان قاسم الصّالحي)

Kerkük şehrinde doğdu. Meşhur bir öğretmen ve şerefli bir âlimdi; bütün hayatını Kerkük'te geçirdi, Irak-İran Savaşı'ndan sonra Türkiye'ye göç etti. Bediüzzaman lakabıyla meşhur âlim Said Nursî'nin Risale-i Nur külliyatını tercüme etmesiyle şöhret buldu. Bunlardan bazıları: Muhammedî Zatın Ufuklarından (salla'llâhu aleyhi ve sellem), Saykalü'l-İslâm, Muhakemat, Sözler, Mektubat, Bediüzzaman Said Nursî ve Kastamonu Lâhikası, Sözler, Lem'alar ve Şualar. Ayrıca el-Mesnevî el-Arabî en-Nûrî ve İşârâtü'l-İ'câz fî Mezânni'l-Îcâz gibi tahkik kitapları da vardır.

65. Şeyh Abdurrahman Askerî Kerkükî (الشّيخ عبد الرحمن العسكري الكركوكي)

“Şeyh Abdurrahman Askerî Kerkükî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Abdurrahman Askerî Kerkükî” bölümünden belge — eserin aslından

66. Âlim Şeyh Musullu Fethullah Efendi (العالم الشّيخ فتح الله موصللي أفندي)

O, Hanefî, önce Kadirî sonra Nakşibendî olan şerefli âlimdir. Türkistan'dan yola çıkıp Musul'a yerleşti; Musul ve Bağdat medreselerinde ilmî, içtimaî ve dinî dersler aldı. On dokuzuncu yüzyılın sonunda vefat etti.61 (Daha fazla bilgi için Türkçe dipnot kaynağına bakınız.)

67. Molla Abdullah Ziyaî (ملا عبد الله الضّيائي)

68. Molla Enver Ali Ziyaî (ملا أنور علي الضّيائي)

69. Hasan Beyoğlu (حسن بك أوغلو)

70. Hacı Bekir Kassab (الحاج بكر قصاب)

71. Molla Hakim Kal'alı (ملا حكيم قلعة لي)

72. Şeyh Seyyid Tarık Nakib (الشّيخ سيّد طارق النّقيب)

Adl Camii'nin imam ve hatibi; Numan bin Sabit İslam Lisesi'nin müdürü.

73. Şeyh Seyyid Muhammed Necip (الشيخ السيد محمد نجيب)

Necipoğlu Tekkesi'nin şeyhi Şeyh Seyyid Muhammed Necip, Kerkük şehrinde Kale mahallesinde doğdu. 1921 yılında vefat etti.

74. Molla Muhammed Enver (ملاّ محمد أنور)

75. Hacı Ahmed Kebabçı (الحاج أحمد كبابجي)

76. Şair Şeyh Rıza Hüseyin (الشّاعر الشّيخ رضا حسين)

77. Hafız Nureddin Bakkaloğlu (الحافظ نورالدين بقال أوغلو)

78. Hafız Molla Hasan Pamukçu (الحافظ ملا حسن باموقجى)

79. Hafız Molla Hassun Hürmüzlü (الحافظ ملا حسون هرمزلي)

80. Hafız Nureddin bin Abdulvahid (الحافظ نور الدين بن عبدالواحد)

81. Hafız Molla Vehb (الحافظ ملا وهب)

82. Hafız Molla Sıddık (الحافظ ملا صدّيق)

83. Şeyh İbrahim Ferhan Halil (الشّيخ إبراهيم فرحان خليل)

84. Şeyh Abdulhak bin Şeyh Molla Hakkı (الشّيخ عبدالحق بن الشّيخ ملاّ حقي)

85. Hacı Muhammed Camcı (حجي محمد جامجى)

86. Hafız Hacı Molla Mahmud Ahmed Bakkalbaşı (الحافظ الحاج ملا محمود أحمد بقال باشي)

Yetmişli yıllarda vefat etti. Mustafa Ahmed Kulu adında bir kardeşi ile Abbas Salih ve Celal Salih adında iki kardeşi vardır.

87. Molla Ahmed Salihî (ملا أحمد صالحي)

88. Hafız Molla Tevfik (الحافظ ملا توفيق)

89. Molla Samuncuoğlu (ملا صمونجو أوغلو)

90. Molla Necip Efendi (ملاّ نجيب أفندي)

Özel okullarda öğretmenlik yapıyordu.

91. Molla Abdulvahid Tirkilanlı (ملا عبد الواحد تركلاني)

92. Hacı Mustafa Kemal (الحاج مصطفى كمال)

93. Molla Ali Sabuncu (ملا علي صابونجي)

94. Molla Aziz (ملا عزيز)

95. Molla Necm (ملا نجم)

“Molla Necm” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Molla Necm” bölümünden belge — eserin aslından

96. Molla Cafer (ملا جعفر)

97. Molla Osman (ملا عثمان)

98. Molla Müftüoğlu (ملاّ مفتى أوغلو)

99. Molla Abdulgani bin Abdulhamid (ملاّ عبد الغني بن عبد الحميد)

100. Kadı Allame Seyyid Abdussettar Kerküklü (القاضي العلامة سيد عبد الستار كركوكلي)

101. Türkmenlerin Astronomi Âlimlerinden .. Molla Hurşid Kelmezzade (من علماء التركمان في الفلك .. الملا خورشيد كلمززاده)

“Türkmenlerin Astronomi Âlimlerinden .. Molla Hurşid Kelmezzade” bölümünde yer alan fotoğraf
“Türkmenlerin Astronomi Âlimlerinden .. Molla Hurşid Kelmezzade” bölümünden — eserin aslından
“Türkmenlerin Astronomi Âlimlerinden .. Molla Hurşid Kelmezzade” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Türkmenlerin Astronomi Âlimlerinden .. Molla Hurşid Kelmezzade” bölümünden belge — eserin aslından

Fellah Yazaroğlu / Kerkük

Şerefli şeyh, astronomi âlimi ve fıtrî hekim merhum Molla Muhammed Hurşid Muhyiddin Kelmezzade, Kerkük'ün ve Irak'ın astronomi âlimlerinden biriydi. Kerkük'teki âlimlerden biri olmasını sağlayan âlimlik icazetini almıştı. Merhum âlim, 1901 yılında Kerkük şehrinde Musalla bölgesinde, İmam Ahmed (aleyhisselam) mahallesinde doğdu; adı mürekkep bir addır. Kerkük'te yaşayıp büyüdü ve şehrine ilmiyle, fıtratıyla ve tecrübesiyle hizmet etti. Çocukluğundan itibaren Kur'an-ı Kerim'i öğrenip ezberledi, tilavet usullerini öğrendi; çağının şeyhlerinden kevnî ilimleri ve nahvi okudu, ana dili dışında birçok dili iyi derecede öğrendi. Merhum, geçimini ıtriyat (aktarlık) malzemeleri ticaretiyle sağlamakla meşgul olmasına rağmen astronomi ilimlerine tutkundu; dükkânı Büyük Çarşı'da, eski Şifa Hamamı'nın karşısındaydı. Dostu Kur'an-ı Kerim'di ve vaktinin çoğunu Kerkük'te Hurma Hanı yakınındaki Molla İlyas Camii'nde namazla geçirirdi. Çocuklarına ve ailesine, kendilerine ihsan edilen sayısız nimetler için Allah'a şükretmelerini tavsiye ederdi; ayrıca insanlara iyilik etmeyi, fakirlere ve muhtaçlara yardımı da tavsiye ederdi.

Astronomi, nahiv, Kur'an tilaveti usulleri ve dil bilgisine ilaveten hat çeşitlerini de iyi bilirdi; kamış ve mürekkep kullanarak birçok şiiri, dinî ve felekî meseleyi kaydederdi. Kendisini ziyaret eden ve kendisinin de ziyaret ettiği dostları arasında merhum Hacı Tahir, Seyyid Muhammed Subhi ve onlarca yıl Kerkük'te din âlimlerinin reisliğini yapan Şeyh Abdulmecid Kutub vardı. Merhum Şeyh Abdulmecid ile Molla Hurşid çocukluk arkadaşıydılar; birlikte mollaların yanında fıkıh usulü ve Kur'an-ı Kerim tilaveti okuyorlardı. Müderrislerin, öğretmenlerin ve din adamlarının çoğu, astronomi, matematik ve miras hukuku derslerini almak için kendisine gelip giderdi. Bunların en meşhurlarından biri, o dönemde Kerkük Merkez Ortaokulu'nda matematik ve cebir öğretmeni olan faziletli üstat merhum Saki Baki'dir.

Âlim Molla Hurşid, yıldızları ve gezegenleri gözlemekte kullanılan, pusula ve usturlapla birlikte yararlanılan ahşap bir astronomi aleti yaptı. Alet, cilalanmış ahşaptan yapılır ve ahşap yüzeylerinde, feleklerin yönlerini ve yıldızların hareketini hassas ilmî bir yöntemle belirleyen son derece ince geometrik taksimatlar görünürdü. Mirasçılarından elde edilen, kullanıma elverişli astronomi aletlerinin sayısı beşe ulaşmıştır; bunları, sonuçlarını bugüne kadar yayımlanmamış vesika ve el yazmalarına kaydettiği astronomi çalışmalarında kullanıyordu. Şerefli âlimin yaptığı en önemli işlerden biri, üzerini semavî felekleri temsil eden çizgilerin kapladığı ahşaptan bir gök küresidir; bu küre, araştırmacının ailesinin diğer aletlerine katmak üzere bulmaya çalıştığı birkaç küreden biridir.

Bu astronomi âliminin ailesinin Irak Müzesi'ne sunduğu koleksiyon parçaları arasında, büyük dolabında bulduğu el yazmaları vardır; bunların bir kısmı kendi telifidir: Miftâhu'l-Esrâr (مفتاح الأسرار) ve eş-Şecere ve's-Semere (الشجرة والثمرة). Bunlarla birlikte eski vesika ve fermanlardan, mescitlerden ve eskiden yazıda ve felekî çizimlerde kullanılan aletlerden oluşan derlemeler de vardır. Irak Müzesi'nin hazinesine, mülkiyeti merhum Kerküklü astronomi âlimimiz Molla Muhammed Hurşid Kelmezzade'ye ait el yazmalarından, ilmî ve kültürel aletlerden ve vesikalardan oluşan bir koleksiyon eklenmiştir.

Bu astronomi âliminin ailesi, eserlerini, aletlerini, çalışmalarını ve el yazmalarını Irak Müzesi'ndeki el yazmaları bölümünün hazinesine sunma girişiminde bulundu; bu da kamu hazinelerinin mirası koruma, muhafaza etme ve insanlara gösterme rolüne dair derin bir anlayışa işaret eder. Astronomi âlimimiz Molla Hurşid Kelmezzade, 1981 yılında son istirahatgâhına göçtü; Bağdat'ın 9/4/2003 tarihinde düşüşü sırasında hainlerin ve ajanların ellerinin yağma, talan, yakma ve tahrip eylemlerine maruz kalmasının ardından, Irak Müzesi'nin salonlarında ve Bağdat'taki Vesikalar ve El Yazmaları Evi'nde yer tutan ilmî koleksiyon parçaları da onunla birlikte göçtü.

Merhuma, Kerkük'te Müderriszade Molla Muhammed Tahir tarafından, 1355 hicri yılının Rebiülevvel ayında — 22 Mayıs 1936 miladi tarihine denk gelir — âlimlik icazeti verildi; bu icazeti Kerkük Evkaf Müdürlüğü'ndeki ulema heyeti 14/11/1938 tarihinde onayladı. Bu icazet, tecrübe, ilim ve edeple merhum Molla Muhammed Hurşid Muhyiddin Kelmezzade, Kerkük'ün ve Irak'ın âlimlerinden biri sayılmıştır.

Değerli evlatlarından, babalarının yolunu, ilmini ve marifetini aşmalarını ve ona sımsıkı sarılmalarını; ilme, edebiyata, astronomiye ve kültürel mirasa hizmet etmelerini; merhum araştırmacı, âlim ve astronom babalarının eserlerini ve mirasını korumalarını temenni ederiz.

Bu vesileyle resmî ve halk kuruluşlarından, Büyük Çarşı içinde bir caddeyi merhum araştırmacı ve astronomi âlimi Molla Muhammed Hurşid Muhyiddin Kelmezzade'nin adına tescil etmelerini talep ediyoruz; kendisine, ilmî derecesine ve astronomiye, astronomlara ve bütün Iraklılara hizmetine bir ikram olarak. Yüce ve Kadir olan Allah'tan ona rahmet etmesini ve onu cennetinin genişliğine yerleştirmesini niyaz ederiz.

Dipnotlar

52 alturkumani.com

53 Kerkük Olaylarından (من حوادث كركوك).

54 Kerkük Olaylarından, s. 136.

55 Kerkük Olaylarından, s. 163.

56 Aynı önceki kaynak.

57 Yukarıdaki aynı kaynak, s. 123.

58 Kardaşlık'ta yayımlanan makale, sayı 196, yıl 29, Bağdat, 198. Yazarı Şakir Sabir Zabit.

59 Yukarıdaki aynı kaynak.

60 kerkukname.com/article.php?id=72&panorama=panorama2

61 http://www.fikiryolu.com/2007/04/12/musullu-fethullah-efendi-2/

102. Âlim ve Eğitimci Burhaneddin ez-Zernûcî (العالم والمربي برهان الدين الزرنوجي)

103. Allame Molla Ahmed Molla Hakim (العلامة ملا أحمد ملا حكيم)

104. Şeyhülislam Hayri Efendi ve Selim Kerkuklu (شيخ الإسلام خيري أفندي وسليم الكركوكلي)

“Şeyhülislam Hayri Efendi ve Selim Kerkuklu” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyhülislam Hayri Efendi ve Selim Kerkuklu” bölümünden belge — eserin aslından

Avukat Ata Terzibaşı
Çeviren: Gazi Nakib

İnsanın araştırma yaptığı eserler arasında kimi zaman bir yazı hoşuna gider ve başkalarının da bu yazıdan zevk almasını temenni eder. İşte bunun gibi, Birinci Dünya Savaşı'nda Türk komutan Enver Paşa'nın mutemedi (Eşref Sencer), belge ve hatıralar içeren (Benden Tarihe Haberler) başlıklı kırk cilt kaleme almıştı. Yazar (Cemal Kutay) bu belge ve hatıralardan yararlanarak (Malta, Siyasi Mahkûmlar Adası) adlı kitabı yazdı.

Bu kitapta, aziz okuyucunun da görmesini arzu ettiğim bir bölüm okudum.

Osmanlı Devleti'nin son şeyhülislamlarından (Hayri Efendi) ile sağlık memuru (Selim Kerkuklu), İngilizlerin Malta'daki esir kampında yan yana bulunuyorlardı. Orada, okuyuculara aktarmak istediğim ilgi çekici, tarihî bir hadise yaşandı.

Bu olay, Kerküklülerin dostluğa ve kardeşliğe değer verdiklerini, sevgilerinin geçici bir sevgi olmadığını ortaya koymakta; yüksek ahlaka kıymet veren bir örnek teşkil etmektedir. Birinci Dünya Savaşı'nda Malta'ya esirler getirildi; bunların arasında kalbinden şikâyetçi olan Şeyhülislam Hayri Efendi de vardı.

İngilizler Malta'da esirler için bir kamp kurmuşlardı. İlan ettikleri talimatlar, savaş esirlerinden yalnızca subayları kapsıyordu ve onlara özel muamele ediliyordu. Geri kalan esirlere ise erler gibi muamele ediliyordu.

Yolun ve seyahatin meşakkati Hayri Efendi'yi yormuş, bunun ardından hastalanmıştı. Hayri Efendi'nin payına, elli kişiyi barındıran bir koğuşta tedavi görmek düşmüştü.

Esirlerle dolup taşan bu koğuşta Hayri Efendi ile Selim tesadüfen karşılaştı ve yan yana kaldılar; Selim bu hasta kişinin kim olduğunu bilmiyordu. Ancak bu yaşlı zatın heybetli olduğunu, saygıya layık bir mevkii bulunduğunu hissetti ve sağlık memuru olduğu için ona hürmet etmeye, isteklerini yerine getirmeye başladı. Esirler arasında, Osmanlı İmparatorluğu'nun Teşkilât-ı Mahsusa reisi Eşref Bey de vardı ve şeyhin durumundan haberdar olmuştu.

Ertesi günün sabahı kamp sorumlusu Lord (Metifen) ile görüşerek şeyhin durumunu ona anlattı; birlikte erler koğuşundaki şeyhi ziyaret ettiler. Eşref Bey, bu zatın böyle bir koğuşta bulunmasının yakışık almadığını söyledi ve Selim Kerkuklu'ya bu zatla ilgilenmesi için talimat verdi. Ardından Albay (Storn) ile görüşüp şeyhin Osmanlı İmparatorluğu'ndaki konumunu açıkladı ve bu zata özel muamele edilmesini istedi. Albay ise: "Askerî rütbesi olmayan kişiye, diğer asker olmayan esirler gibi sivil muamelesi yapılır." diye cevap verdi. Eşref Bey ise görünür bir öfkeyle şöyle karşılık verdi: "Size ne diyeyim albay! Papa'nın Hıristiyanlar nezdindeki mevkiini bilirsiniz; bu şeyh de Müslümanlar bakımından dört yüz milyon Müslümanın manevi reisidir. Bu zatı buraya getirenlere Allah'ın laneti olsun! Fakat olan olmuş, kaçınılmazdır; bu yüzden meselenin çözülmesi gerekir."

Albay Storn ona şöyle cevap verdi: "Tek çare validen ve başkomutandan randevu alıp şeyhin durumunu ona anlatmaktır." Eşref Bey valiyi ziyaret etmeye karar verdi ve şeyhin durumunu ikinci kez, görünür bir öfkeyle anlattı; sözüne şunu da ekledi: "Ah şu İngilizlerin soğukkanlılığından!" Gerçekte asil, saygıdeğer ve vakur bir adam olan Lord (Metifen) ona şöyle karşılık verdi: "Eşref Bey Efendi, (Malta) adasına ait esir talimatları hazırlanırken, bütün Müslümanların dinî reisinin esirler arasında bulunacağı hesaba katılmamıştı. Bu sebeple şeyhe mahsus bir karar çıkaramayız; çünkü bu bizim yetkimizde değil, yeni talimat çıkarmak (Londra)'nın yetkisindedir. Size durumu olduğu gibi, dürüstçe arz ediyorum ve ilgili makamlarla temasa geçme girişiminde bulunacağım."

Eşref Bey karşısındaki adamın kişiliğini tanımasaydı, muhatabının bunları şaka olsun diye söylediğini sanacaktı. Önceki hükmün değiştirilmesi için Londra'ya yazılacak talimat, incelemeden sonra tebliğ edilip şeyhülislam hakkında uygulanacaktı! Derken Eşref Bey birden, Batı Trakya muharebelerinde dört şarapnel parçasıyla yaralandığını ve Malta'nın tek hastanesinde, Madam (Viyolet)'in cerrahi servisinde tedavi gördüğünü hatırladı ve şöyle dedi:

"Bu durumda muhterem Lord, her türlü saygıya ve takdire layık, mevkii paha biçilmez olan bu vakur şeyhin Madam Mözel Viyolet'in cerrahi servisinde tedavi görmesine izin vermenizi rica ve niyaz ediyoruz. Sizi temin ederim ki bu hususta gösterdiğiniz gayretleri (Kanterbury) başpiskoposu bilseydi sizi takdis ederdi; imkânı olsaydı bu işi bizzat kendisi yapardı." Lord (Metifen) gülümser ve Eşref Bey'in isteğini yerine getirmeye karar verir.

Şeyh tedavi için bu özel hastaneye alındığında, kendisine mevkii için değil şahsı için hürmet eden sağlık memuru Selim Kerkuklu'yu unutmadı ve bu özel hastanede yanında bulunması için onu çağırttı. İşte o anda Türkmen Selim Kerkuklu, şeyhülislama hizmet etmekte olduğunu öğrendi; bu muhterem hastanın gurbet diyarında şifa bulmasının ardından mutlu ve sevinçliydi. Ruhunda (Florence Nightingale) coşkusu raksediyor, içindeki hisleri kabartıyordu.

105. Osmanlı Edebiyatının Devi Şair Muhammed bin Molla Süleyman el-Beyatî (عملاق الأدب العثماني الشاعر محمد بن الملا سليمان البياتي)

Büyük araştırmacı Avni Ömer Lütfioğlu'nun kaleminden

Şair, ömrünün bir bölümünü orada geçirdiği için Bağdat'a nispet edilen Muhammed bin Molla Süleyman el-Beyatî'dir. Meşhur olan, onun "Kerbelâ"da yaşadığı, orada vefat ettiği ve oraya defnedildiğidir. Hz. Hüseyin'in türbe avlusunda (Sahn-ı Hüseynî) kandil ve mum yakmakla meşgul olurdu. Daha hayattayken şöhreti ufuklara yayılmış olmasına rağmen mütevazı bir hayat sürdü. Doğumu 1480 (miladi) yılından öncedir; buna delil, Irak ve çevre ülkelerdeki Türkmen "Akkoyunlu" devletinin emirlerinden Emir "Elvend" için Farsça olarak nazmettiği bir kasidedir. Bu emirin vefatı 910 hicri / 1504 miladi yılında olduğuna göre, o sırada yirmi yaşlarında bir genç olması gerekir; zira Farsça nazmı, Türkçe nazmından sonradır. Böylece doğum yılı, az önce geçtiği gibi tahmin edilmektedir. Vefatı ise, veba yılı olan 963 hicri / 1555-1556 miladi yılında, bu hastalığa yakalanarak olmuştur. Böylece çağdaşı olduğu üç devletin gölgesinde barınmıştır: "Akkoyunlu" devleti, Safevî devleti ve ardından Osmanlı devleti. Kanunî Sultan Süleyman ona bir maaş bağlamış, bu konuda saltanatla yazışmaları olmuştur.

"Fuzûlî" ise, Türk şairlerinin mahlas edinme âdetine uyarak seçtiği şiir mahlasıdır. Şair, bu mahlasla tek başına anılmak için onu aldığını, çünkü mütevazı anlamı yüzünden şairlerin ondan yüz çevirdiğini söyler. Zira Türkçedeki anlamı: faydası olmayan fazlalıktır. Ancak ismin zıt bir anlamı da vardır ki faziletlerin ve kerem hasletlerinin çokluğuna delalet eder; bunlar da şairin liyakatle sahip olduğu vasıflardır. Çünkü o, hayatında mütevazıydı; dünyanın süslerinden, hayatın refahından ve makam sevgisinden yüz çevirmişti. Bununla birlikte fıkıh, kelam, hadis, tıp ve felek (astronomi) gibi naklî ve aklî ilimlerin faziletleriyle donanmıştı; buna ilaveten Türkçe ve Farsça şiirin de emiriydi.

Manzumeleri arasında Türkçe divanı, Farsça divanı, üç bin beyti aşan (Türkçe) Leylâ ve Mecnûn divanı, Türkçe 444 beyitlik bir Mesnevi divanı, tasavvufi şiirden 327 beyitlik Sâkî-nâme ve kırk hadisin manzum tercümesi yer alır. Telifleri arasında ise Kerbelâ vakasına dair Hadîkatü's-Süedâ (حديقة السعداء) ile akaide dair (Arapça) Matlau'l-İ'tikad fî Ma'rifeti'l-Mebde' ve'l-Meâd (مطلع الاعتقاد في معرفة المبدأ والمعاد) bulunmaktadır.

O, Türk ve Acem şairlerinin en büyüklerindendir. Aynı zamanda Arap şairlerinden de sayılır. İddia ederim ki Arapça şiirine tekellüf ve yapmacıklık karışmıştır ve Türkçe ile Farsça şiirinin kat kat gerisindedir. Zira bu iki dilde zirveye ulaşmıştır; öyle ki Allame "Hüseyin Mücîb el-Mısrî", Fuzûlî el-Bağdâdî adlı kitabında onu Türk şiirinin emiri ve şair "Bâkî"nin üstünde saymıştır.

"Fuzûlî" ilkeli bir şairdir; şiirini ilim ve sanatla destekler. Farsça divanının mukaddimesinde şöyle der: "İlimsiz şiir, temelsiz bir duvardır; varacağı yer de itibara alınmamaktır." Bir beytinde de şöyle söyler: "Sözünü yücelten, onu doğrulukla yüceltir. Sözün kıymeti de sahibinin kıymetincedir." Şiiri tasavvuf kokar, ilimle mamurdur; aşkla, duyguyla ve gönül hitabıyla yüklüdür. Ayrılık ve cefa ile çalkantılıdır; vuslat ve buluşmanın nimetinden mahrumdur. Aşkı, insani duyguları içinde yüksek tasavvufi mertebelere çıkarır; öyle ki bazı araştırmacılar onun "Mecnûn Leylâ" divanını tasavvufi bir şiir sayarlar.

Manalar ile onları ifade üslubu, edebiyatta ve özellikle şiirde birbirinden ayrılmaz. Şiirin gücü, latif bir manayı veciz ve beliğ bir ifadeyle, yeni ve mürekkep söz suretleri içinde dile getirmektir. "Fuzûlî" ise şiirinde bu hususları en iyi bir araya getiren kişidir. Hatta şiirinin her beytinde manaları neredeyse en yüce mertebeye çıkarır. Onun gibisi tarihte azdır ve nadirdir.

Su Kasidesi (القصيدة المائية):

Bu kaside aruzludur ve bir "na't"tır. "Na't", Türk şiirinin amaçlarından biridir; Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'i methetmek demektir.

Şair bu kasidede kendisine revi harfi olarak "râ"yı şart koşmuş, ardından da "SU" (صُوْ) kelimesini getirmiştir. Böylece kendisine gerekli olmayan zor bir şeyi iltizam etmiş, kasidenin gücünü yükseltmiştir. Zira su kelimesinin her beytin kafiyesinde tekrarlanması, şairi tabiatı gereği methle bağlantılı olmayan bir manaya hapseder. O, "su"yu kasidenin ekseni ve gayesi edinmiştir. Sonra "su" etrafında dolaşan duyguları ve çağrışımları, onları coşturmak ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in tertemiz selsebiline duyulan aşka yöneltmek için seferber etmiştir. Bu da "Fuzûlî"deki, başkalarının çekindiği çetin bir işe girişme cesaretini gösterir. Böylece sağlam manaları "su" ile kaynaştırmayı, methiye maksadında güzel suretler ve beliğ bir dille başarmıştır. (Yirmi üçüncü beyit üzerinde iyice düşünün; zor elde edilen manaları ve onların çokluğunu tek bir beyitte nasıl topladığına bakın.)

Belki de râdan sonra su kafiyesini iltizam etmesi, suyun Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in makamıyla birkaç yönden münasebeti sebebiyledir. Zira su azizdir ve hoştur; hayatın direği, susuzun imdadı, temizliğin simgesi ve susamışın hasretidir... Türkçe lafzı olan "SU" ise telaffuzu kolaydır, ahengi kulağa hoş gelir. Sesinin tekrarı, suyun şırıltısını andırır. Sanki kasideyi dinleyeni, her beytin sonunda tekrarlanması ve üstün harekeli râdan sonra gelen "SU"daki yumuşak ahenk yüzünden, susamış ve su arar hâlde görür gibiyim. Bu, manaların gücü, tasvirin ustalığı ve dilin belagati bir yana. Ben de çeviride, dilin gerekleri sebebiyle ve aslının ruhundan az da olsa bir şey hazır edebilmek için "su"yu her cümlenin başına koydum.

Aşk, ayrılık ve özlem manaları, tasavvufi çağrışım ve sembolleriyle kasidede açıkça görülür. Öyle ki kasidenin başından on beşinci beyte kadar olan beyitlerde şunu fark etmek neredeyse mümkün değildir: "Tasavvufi yapılarla yüklü bu ifadelerde kastedilen Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in zatı mıdır? Yoksa şair, mesela "Bürde"ye nazire olsun diye, kasidelerine nesiple başlayan Arap şairlerinin yolunu mu tutmaktadır?" İddia ederim ki o, "na't-ı nebevî sallallahu aleyhi ve sellem"de eşsiz bir üslupla bu iki husus arasında kendine gizli bir yol açmıştır. Onun, Türk şairlerinin geleneklerine muhalefet ederek üslupta eski Arap şairlerini izlediğini söylersek, öyle yapmıştır. Türklerin esaslarından ve üsluplarından çıkmadığını söylersek, o da öyledir. Zira akan gözyaşı, buluşmasına ve gözünün ona ilişmesine can attığı sevgiliye duyulan özlemdir; vuslatı kılıç demirlerine ve delici oklara maruz kalmak gibi olsa bile aldırmaz, yeter ki o keskinliğin içinde ona kavuşmak olsun.

Böylece kasidenin bu ilk beyitlerinde, soyut ve vicdani ulvi aşk âleminde dolaşır. Ancak tasavvuf edebiyatında kullanılan bir yığın istiare ve işaret, o ilk beyitlerde Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e ima eder: uyanık ile sarhoş, zahit ile kevser, bülbül ile kırmızı gül gibi; hatta tasavvuf edebiyatında gül, Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'in sembolik karşılığıdır. Ne var ki bu imalar, şairin bu manaları işlerken o sembol ve işaretlerden insani, vicdani aşk manalarını çekip almaz. Na't-ı nebevî ile vicdani aşk arasındaki "geçiş ikiliği"ni güçlendiren bir husus da, Türk dilinin hitap kurallarında müzekker ile müennesi ayırt etmemesidir.

Gerçekte "Fuzûlî", başlangıçta "Bürde"ye ve Cahiliye şairlerinin üslubuna yaklaştığı bir yol izlemiş, fakat onlarla birebir örtüşmemiş, Türk şiirinin geleneklerinden de ayrılmamıştır. Üstelik iki üslup arasında yeni ve orta bir yol tutmakla kalmamış, buna şunu da eklemiştir: İnsanın, sevgili Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'e yönelirken kuşandığı gizli bir duygu iklimi ve yüce bir vicdani aşk; başlangıçlarda ona duyulan özlem, ihtiyaç ve hasret. Sonra on altıncı beyitten itibaren açıkça kastedilen asıl konuya geçmiştir; kasidenin psikolojik bütünlüğü içinde, uyumlu bir hissî hazırlıkla, tek bir potada eriyen ruhî ve nefsî bir ahenkle; bunun özü de vuslatı aziz olan sevgiliye duyulan özlem ve iştiyaktır. Üslubu ise hissî olanla ulvi olanı birleştirir.

Aşk ve özlem temposundaki bu yükseliş, zihinde hissî ile na'tî arasında çift yönlü geçiş sağlayan ve psikolojik bütünlüğü koruyan yapı, dinleyeni sağır maddi gerçeklikten çekip alır ve geniş, ulvi bir vecd ve hayranlık uzayına taşır; nefsi, aşktaki saf ve ulvi duyguların atmosferine mertebe mertebe yükselmeye hazırlar. Bu yükseliş asla, yani Muhammedî aşka ve Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e duyulan özleme doğrudur; çölün kavurucu sıcağında bir yudum suya can atan bitkin bir insanın hasreti gibi bir hasretle... Tespih tanelerinin ipe dizilişi gibi birleşik, tutarlı ve düzenli hissî ve ruhî hâller içinde.

Kasidenin bütün manaları, aşk, özlem ve vuslat iştiyakından oluşan tek bir ulvi vicdani atmosferde dolaşır; insanı, yakın duygularla hissedilen bir hâl içinde Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e duyulan aşkın mertebelerine yükseltir; ama saflık, berraklık ve güzellik uzayında yüce bir uçuşla. Şair bizi soyut tasavvufi aşkın manalarının zirvelerine çıkarır... Sonra, canlılıkla coşan en ince hâllerimizdeyken yularımızı tutup bizi nebevî aşka doğru götürür. Nefsin kıvrımlarında alev alev yanan bir aşktır bu; ama hoş ve lezzetlidir, nefis ona can atar ve onu özler. Harekete geçiren ama yakmayan alevleriyle nefis mutlu olur.

Bu alev, nurani hararetinin şiddetinden ötürü, bütün kâinatı ve felekleri kaplayan suyla söndürülemez, kurutulamaz. Hatta nefis, bu alevin kendi içinde sönmesini ya da dinmesini istemez, ondan hoşlanmaz. Su burada alevin hararetini söndürme özelliğini yitirir; bu hâlde aşkın yakıcı acısını dindirmek onun işi değildir. Suya düşen, vuslat hasretiyle akan ve boşanan bir gözyaşı olmaktır; en güzel yüz için gül açsın diye özsuda yürüyen bir temizlik olmaktır; sevgi çöllerinin kavurucu sıcağında dudakları çatlamış susuz kişiyi kandıran bir kanma; gönül yangınını dindiren, sevgiliye ait bir ab-ı dehan; ve tertemiz nebevî mayanın cibilliyetinde, onun hidayetine uymakla hayata bereket katan bir nur olmaktır. O, nefislerin bollukta da kıtlıkta da can attığı coşkun selsebildir. Aynı şekilde o, sevgilinin mucizelerinin tecelli ettiği yerdir: kâinattaki şer ateşini söndürdüğünde, parmakları sallallahu aleyhi ve sellem arasından tertemiz akıp tazelik ve hayat bahşettiğinde, apaçık mucizelerinin elinde şer için zehre, hayır için ebedî bir bala dönüştüğünde.

Kasidede su, coşkun bir kaynak, lezzetli ve aziz, sevgiliye özlem yollarında bıkmadan usanmadan ilerlemeye teşvik eden bir vasıta ve bir dürtü ise de, sonunda bizzat kendisi âşığa dönüşür: Sevgili Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem'e ulaştıran yollarda hızla koşar; meczup ve sevgiden başka her şeye karşı duygusuz bir hâlde, akarken yamaçlarda taşlara başını vurur; sevgilinin ayağının bastığı toprağa kavuşmakla mutlu olmayı umar; çağlar üst üste yığılsa da yorulmaz ve usanmaz. Diyelim ki onun ayaklarının toprağına ulaşmakta hüsrana uğradı; artık dönüş de yok, geri geliş de yok!.. O hâlde erir, kurur ve ufalanır; hem de mutlu olarak, çünkü ömür ardına ömür, tekrar tekrar aynı işe girişir. Ne şikâyet vardır ne bıkkınlık. Hatta sevgiliye duyulan özlem, vuslatın kendisinden bile daha hoş olduğu sürece, bu yollarda çaba göstermek ne kadar da yerindedir!

Bu yüce manalar ve bereketli suretler, Muhammedî na'tta (methte) sallallahu aleyhi ve sellem eşsiz bir üsluptur. Onlarla, nebevî aşkın hayranlığında yüzeriz; ki bu aşk, geçmiş ezelden sonsuz ebede akan ruhi ufuklarıyla hakiki hayatın özüdür; su gibi... Berrak ve diri bir aşk, su gibi.

"Su" kasidesi, aşka dair kanat çırpan manaların gölgeleriyle dolu bir şiirdir; içindeki belagat ve yücelik gölgelerini aktarmaktan, duygularının güzelliğini ve cevherlerinin parıltısını hazır etmekten âciz olduğumdan şüphem yok. Okuyucunun eline asla sadık bir metin koymak için, yakın manalarından uzaklaşmamayı tercih ettim. Belki bu, kasidenin incelenmesini araştırmacı için daha kolay kılar. Umulur ki çeviride asıl manalara bağlı kalmak; klasik edebiyatın ekseninde dönen gölgelerini tasavvur etmekte, tek bir beyitte manayı tamamlama ilkesini kavramakta, buradan hareket eden edebî eserlerden ilham almakta ve bu kasidenin -şiir yahut edebî nesir olarak- yeni çevirilerinin yapılmasını teşvik etmekte, nefiste daha etkili ve vicdanı ve duyguyu harekete geçirmekte daha güçlü olur; benim, Arapçaya yapılmış ilk çeviri olduğunu sandığım bu çeviriden daha ziyade..

Su Kasidesinin Çevirisi (ترجمة القصيدة المائية):

1. Su... Suyu bırak, onu kalbimin ateşleri üzerine gözyaşı diye dökme. Su, suyun tamamı, bu alevin karşısında âcizdir.

2. Su... Acaba onun rengi, dönen kubbede olan renk midir; yoksa feleklerde görünen, gözümün suyundan bir deniz midir?

3. Su, zamanın geçişiyle kayayı çatlatır, yarıklar açar... Öyleyse kalbimin, bakışının kılıçlarıyla kendinden geçmiş hâlde paramparça olması şaşılacak bir şey midir?

4. Suyu yaralı olan, çekinerek ve sakınarak içer. Yaralı kalbim de, kirpiklerinin mızrağı hakkında tek bir söz söylemekten çekinir, sakınır.

(Şair, sevgilinin gözünün kirpikleri hakkında bir şey söylemekten korkar; her ne kadar o kirpiklerin yaralayıcı uçları kendisi için su gibi olsa da, çünkü kendisi yaralıdır. Tıpkı yaralının, kanaması artıp helâk olmasın diye su içmekten korkması gibi.)

5. Su bin bahçeyi sulasa da, senin yüzün gibi bir gül açtıramaz; öyleyse ey ekinci, boş yere yorulma, bahçeleri sellere hedef olarak bırak!

(Yani maksat çiçeklerde güzelliğe nazire yapmaksa, seller gibi aksa bile ekini sulamanın bir faydası yoktur; çünkü güllerin en güzeli çoktan açmıştır.)

6. Kara su, senin hatlarını uzun uzun seyretmekten dolayı hattatın gözüne damlasa (ve onu kör etse) bile -tıpkı (mürekkebin) kaleme damladığı gibi- onun ince gubârî hattı, senin ince hatlarına nazire olmaktan âcizdir. (Kara su, görmeyi gideren hastalıktır. Gubârî hat ise, yazı bakımından en ince hat türlerinden biridir.)

7. Su, gül umuduyla dikeni sulasa bile boşa gitmiş olmaz. Öyleyse, hatırından geçen bir sebeple gözkapaklarım ne kadar ıslanırsa ıslansın aldırmam.

(Yani sevgili için ağlamak, ağlayan muradına ermese bile boşuna değildir. Nitekim gül bir umut olarak durdukça su da boşa gitmez.)

8. Su, gecenin karanlığında hastayı suya kandırırsa bu bir sadaka olur. Öyleyse sadaka ver ve gam gününde hasta kalbimi bakışının kılıcından mahrum etme.

(Şair, demir gibi, kılıç gibi keskin de olsa bir bakışla lütufta bulunulmasını, ayrılık belâsı içinde susuzluğunu gideren bir kanış sayar; tıpkı ağrılarıyla uykusuz kalan susuz hastanın suya kanması gibi.)

9. Su... Ey kalbim, bu çölde bir kez olsun benim için su istemenin sana ne zararı var?! Ey kalp, ayrılıkta onun oklarını çağır ki, ona kavuşma özlemim dinsin! (Burada da şair, ayrılık hâlinde sevgilinin oklarını celbeder ve onları ister; tıpkı çöllerin kavurucu sıcağında su istemek gibi.)

10. Suyu aklı başında olan içer, şarabı ise sarhoş. Zâhidler Kevser'in talipleridir; bense senin dudaklarına müştakım!

11. Su, hiç yorulmadan yollarından süzülerek senin bahçelerinin çevresine akar... Sanırım o, şu parlak ve dimdik serviye âşıktır.

12. Su benim rakibimdir; öyleyse onun yoluna toprak olayım da onu o diyarlardan alıkoyayım. (Ki orayı yalnızca ben elde edeyim.)

13. Su... Ey dostlarım, ben ölürsem onu sevgilinin (eline), benim toprağımdan yapacağınız bir testi içinde sunun; çünkü muradıma eremediğime göre, muradım onun ellerini öpmektir! (Sevgili testiye dokunduğu zaman.)

14. Suyu görürsün ki, servinin elbisesinin eteklerini öper, ayaklarına kapanır, ona yalvarır... Çünkü servi, üveyiğin ona yalvarması için parlak ve yücedir.

(Burada şair sevgiliyi yüceltir ve üveyik ne kadar yalvarırsa yalvarsın onu ulaşılamayacak kadar aziz kılar. Âşıkların ona yalvarmasındaki bu izzeti sebebiyle su, onun elbiselerinin eteklerini öper, ayaklarının altında eriyip akar ve ona karşı alçakgönüllü olur.)

15. Su, gül dalının mizacına karışarak belki bülbülü kurtarır... Çünkü gül, rengine bülbülün kanını emmeyi sever.

(Yani su, dalın mizacına nüfuz ederek, rengini bülbülün kanından alan gülün aşırılığını hafifletebilir.)

16. Su, senin çamurunun temizliğinde âlem halkı için bir nurdur ve Ahmed-i Muhtâr'ın (sallallahu aleyhi ve sellem) yoluna uymaktır.

17. Su, insanlığın efendisinin mucizeleri ve seçilmişlik incisinin denizi ile şerrin ateşini boğdu.

18. Su, nübüvvet bahçesinin tazeliği ebedî olsun diye bir mucize ile sert kayadan fışkırdı.

19. Su, kâfirlerin bin kere bin ateşgedesini söndürdü; onun mucizesi âlemde uçsuz bucaksız bir okyanustur.

20. Su, zorluk gününde Ensar için O'nun (sallallahu aleyhi ve sellem) parmakları arasından fışkırdı; öyle bir mucize ki, işiten hayretten parmaklarını ısırır.

21. Suyu O'nun bir düşmanı tadarsa yılan zehri olur; bir dostu ise yılan zehrini yudumlasa, o zehir ebedîlik suyu ve hayat iksiri olur.

22. Abdest alırken avuçla O'nun yüzüne kaldırılan suyun saçılan her bir damlası, dalgaları çalkalanan bin rahmet denizidir.

23. Su tutkundur; yeryüzünde kesintisiz ömürler boyu akıp durur, başını taşlara vurur, taş taş çarpar, senin ayaklarının toprağına hasret duyar.

(Mananın umumîliğiyle birlikte, bu, Türkiye'nin dağ geçitlerinden doğan Dicle ve Fırat nehirlerine de yorulabilir. Onlar akıp giderek Körfez'e dökülen Şattülarap'ta birleşirler. Sanki Resûlullah'ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ayağının bastığı yer olan Arap Yarımadası'nın toprağına ulaşmak isterler; uzun çağlar boyunca akmakta direnmelerine rağmen murada eremezler. Bundan sonra gelen beyit de bu manayı güçlendirir.)

24. Su, zerre zerre ufalansa bile senin barınağından geri dönmez. Onun muradı, senin barınağının toprağındaki her zerrede nur saçmaktır.

25. Suyu sarhoş, aklının şaşkınlığını tedavi eden bir ilaç olarak içer. Bunun gibi günahkârlar da senin vasfını (menkıbelerini) kendilerine vird edinerek günahlarını iyileştirirler.

26. Su, susuzluktan dudakları çatlamış kişinin hasretidir. Benim sana hasretim de böyledir, ey Habîbullah, ey insanların en hayırlısı!

27. Ey kerem denizi, senin cömertliğinin damlasından taşan su; miraç gecende sabit yıldızları ve gezegenleri suya kandırdı.

28. Su, kabrinin mimarı tarafından yenileme için istenirse, berrak feyz ebediyen senin nurunun kaynağından akar.

29. Su... Ümidim odur ki, cehennem korkusunun gam ateşiyle alevlendirdiği yangına, tutuşmuş kalbimin içine, senin ihsan bulutundan serpilsin.

30. Su, nisan yağmurunda inciler hâline gelir. Bunun gibi "Fuzûlî"nin sözleri de senin vasfının (methinin) uğuruyla cevherler oldu.

31. Su... Umarım ki vuslatının pınarı bu susuza da onu bağışlar. Çünkü ümidim, haşir gününde mahrum kalmamaktır. (Bahar yağmurunun bir damlasının inci olduğunu söyleyen bir efsaneden ilham alınarak.)

Kaynaklar

  1. Dr. Suphi Saatçi, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatı Ansiklopedisi, Kerkük'te Türk Edebiyatı (موسوعة الأدب التركي خارج تركيا، الأدب التركي في كركوك), s. 302.
  2. Abbas el-Azzâvî, Irak'ta Arap Edebiyatı Tarihi (تاريخ الأدب العربي في العراق), s. 255.
  3. Dr. Müna Menki, 1996 yılında İstanbul'da düzenlenen "Fuzûlî"nin beş yüzüncü yılı sempozyumunda sunulan araştırma.

106. Zâhid Âlim Hacı Süleyman Kabilî (الحاج سليمان القابلي)

“Zâhid Âlim Hacı Süleyman Kabilî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Zâhid Âlim Hacı Süleyman Kabilî” bölümünden belge — eserin aslından

Kerkük'te doğmuş büyük bir âlimdir. 1953 yılından 1963 yılına kadar İslam Kardeşliği Kütüphanesi'nin sahibiydi. General Cevat Rifat Atilhan'ın telif ettiği Masonluğun Sırları (أسرار الماسونية) adlı kitabı, arkadaşı Nureddin Rıza el-Vâiz ile birlikte Arapçaya çevirmiştir.

Diğer Çağdaş Âlimler

107. Hacı Hüseyin Yunus Sabuncu (الحاج حسين يونس صابونجي)

“Hacı Hüseyin Yunus Sabuncu” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Hacı Hüseyin Yunus Sabuncu” bölümünden belge — eserin aslından

108. Hacı Hüseyin Adnan (الحاج حسين عدنان)

“Hacı Hüseyin Adnan” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Hacı Hüseyin Adnan” bölümünden belge — eserin aslından

109. Molla Hamza Abdullah (الملا حمزة عبدالله)

“Molla Hamza Abdullah” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Molla Hamza Abdullah” bölümünden belge — eserin aslından

110. Şeyh Nazım Şakir (الشّيخ ناظم شاكر)

“Şeyh Nazım Şakir” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Nazım Şakir” bölümünden belge — eserin aslından

111. Şeyh Semir Fettah (الشّيخ سمير فتّاح)

“Şeyh Semir Fettah” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şeyh Semir Fettah” bölümünden — eserin aslından

110. Davetçi Hacı Yavuz Seyyaf (الحاج ياووز السّياف)

Kerkük'te doğdu; Bağdat İslâmî İlimler Fakültesi mezunudur.

112. Hacı Sabah Hörmüzlü (الحاج صباح الهرمزلي)

Kerkük şehrinde öğretmenlik yaptı, sonra kendini öğrencilere tecvid dersleri vermeye adadı; kendisi mukrî ve mevlid okuyucusudur.

113. Şeyh Abdurrezzak Hörmüzlü (الشّيخ عبد الرّزاق هرمزلي)

“Şeyh Abdurrezzak Hörmüzlü” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Abdurrezzak Hörmüzlü” bölümünden belge — eserin aslından

114. Davetçi Üstat Muhammed Fatih Molla Rıza (الأستاذ محمد فاتح ملا رضا)

Kerkük şehrinde doğdu; âlim ve biyoloji öğretmenidir, kendine ait bir yolu vardır, pek çok eseri bulunmaktadır.

115. Kerküklü Molla Oğuz (ملّا اوغوز الكركوكي)

Türkmen Kurrâ ve Mücevvidler Derneği üyesidir.

116. İmam Ayetullah Hüseyin Beşîrî (آية الله حسين البشيري)

Ayetullah Şeyh Hüseyin Beşîrî, Kerkük'e bağlı Beşir köyünde doğdu. Uzun yıllar eski Tisin Camii'nde imamlık yapmış büyük bir âlimdir; daha sonra İran savaşının ardından İran'a hicret etti.

117. Şehit Hüccetülislam Şeyh Celil İbrahim (الشّيخ جليل إبراهيم)

Kerkük'e bağlı Tuz kazasında 1981 yılında doğdu; Baas güvenlik güçleri tarafından öldürülen bir din âlimidir.

118. Şehit Hüccetülislam Şeyh Muhammed Beşîrî (الشّيخ محمد البشيري)

Kerkük'e bağlı Tuz kazasında 1979 yılında doğdu; Baas güvenlik güçleri tarafından öldürülen bir din âlimidir.

119. Şehit Hüccetülislam Şeyh Abbas et-Türkmânî (الشّيخ عباس التركماني)

Kerkük'e bağlı Tuz kazasında 1979 yılında doğdu; Baas güvenlik güçleri tarafından öldürülen bir din âlimidir.

120. Şehit Hüccetülislam Şeyh Mehdi Beşîrî (الشّيخ مهدي البشيري)

Kerkük'e bağlı Tuz kazasında 1981 yılında doğdu; Baas güvenlik güçleri tarafından öldürülen bir din âlimidir62.

121. Seyyid Hamid el-Mûsevî el-Bektâşî (سيد حميد الموسوي البكتاشي)

“Seyyid Hamid el-Mûsevî el-Bektâşî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Seyyid Hamid el-Mûsevî el-Bektâşî” bölümünden belge — eserin aslından
“Seyyid Hamid el-Mûsevî el-Bektâşî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Seyyid Hamid el-Mûsevî el-Bektâşî” bölümünden belge — eserin aslından

Seyyid Hamid, Taze Hurmatu nahiyesinde Bektaşî tarikatının mürşididir; Hünkâr Hacı Bektaş Velî tekkesini ve makamını yönetmektedir.

122. Molla Rıfat Nureddin (الملا رفعت نور الدين)

123. Molla Ahmed Muhammed Emin (الملا أحمد محمد أمين)

62 alturkmani.com

124. Şeyh Hafız Molla Muhammed Kerkuklu (الشيخ الحافظ الملا محمد الكركوكلي)

125. Şeyh Molla Cemal Kemal Köprülü (الشيخ ملا جمال كمال كوبرلو)

“Şeyh Molla Cemal Kemal Köprülü” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Molla Cemal Kemal Köprülü” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Molla Cemal Kemal Köprülü” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Molla Cemal Kemal Köprülü” bölümünden belge — eserin aslından

126. Molla Suad Şakir (الملا سعاد شاكر)

“Molla Suad Şakir” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Molla Suad Şakir” bölümünden belge — eserin aslından

127. Şeyh Safâeddin bin Şeyh Hüsameddin (الشّيخ صفاء الدين بن الشّيخ حسام الدين)

“Şeyh Safâeddin bin Şeyh Hüsameddin” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Safâeddin bin Şeyh Hüsameddin” bölümünden belge — eserin aslından

Sanat Lisesi mezunudur; babası Şeyh Muhammed Hüsameddin'e ait Kâdirî tekkesinin yönetimine kendini adamıştır.

128. Şeyh Mahmud Şeyh Ahmed (الشيخ محمود الشيخ أحمد)

“Şeyh Mahmud Şeyh Ahmed” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Şeyh Ahmed” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Şeyh Ahmed” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Şeyh Ahmed” bölümünden belge — eserin aslından

Birinci Makale

İkinci Makale veya Söyleşi

129. Şeyh Hacı Hüseyin Molla Ahmed el-Hakîm (الشيخ الحاج حسين ملا أحمد الحكيم)

“Şeyh Hacı Hüseyin Molla Ahmed el-Hakîm” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Hacı Hüseyin Molla Ahmed el-Hakîm” bölümünden belge — eserin aslından

130. Şeyh Molla Esved es-Sâlihî (الشيخ ملا أسود الصالحي)

“Şeyh Molla Esved es-Sâlihî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Molla Esved es-Sâlihî” bölümünden belge — eserin aslından

131. Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî (الشيخ محمود صديق الموصلي التركماني)

“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden — eserin aslından
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şeyh Mahmud Sıddık el-Musulî et-Türkmânî” bölümünden belge — eserin aslından

132. Kadı Hacı Talat Hacı İzzet (القاضي الحاج طلعت الحاج عزت)

Meşhur bir kadıdır, Kerkük'te doğdu.

133. Şeyh Abdulcebbar Abdullah (الشيخ عبدالجبار عبد الله)

1957 yılında Kerkük'ün Kale mahallesinde doğdu. Gırnata semtinde imamlık yaptı, sonra Kerkük Sünnî Vakıflar müdür yardımcılığı görevini üstlendi ve hâlen bu görevdedir.

134. Şehit Şeyh Mehdi Mustafa Boyacı (الشّيخ مهدي مصطفى بوياغجي)

Dakuk kazasındandır; Baas rejimi tarafından 1973 yılında öldürüldü.

135. Âlim ve Şair Molla Abdullah Tabipoğlu (ملّا عبدالله طبيب أوغلو)

Kerküklü âlim ve şair, Hacı Mahmud oğlu, Hacı Mustafa oğlu, Molla Mahmud Efendi oğlu olan ve (Tabipoğlu) diye meşhur olan Molla Abdullah, (1252 hicrî / 1836 milâdî) yılında doğdu. Kerkük mutasarrıfı Takiyüddin Paşa'nın görevlendirmesiyle Kerkük'ün icazetli âlimlerinden olmuştur; 1322 hicrî / 1904 milâdî yılında vefat etti. (Antere) adlı kitabı Arapçadan Türkçeye nazım ve nesir olarak tercüme etmiştir. Bunun yanı sıra pek çok eseri vardır; ayrıca yazma ve basılmamış bir divanı bulunmaktadır.

136. Kerküklü Molla Mustafa Molla Bekir (ملّا مصطفى ملّا بكر الكركوكلي)

1955 yılında "İbrahim Destanı, Binmez ve İrşad Manzumesi" (ابراهيم دستان وبينماز ومنظومة ارشادية) adıyla kitabı yayımlandı. Bu, Türkçe manzum bir kitaptır ve meçhul şairlere ait üç kasideden oluşmaktadır. Ayrıca Sultan Abdülaziz'in şiirlerinden birini de içermektedir. Kerküklü Molla Mustafa Molla Bekir tarafından Kerkük'te "Terakki" matbaasında basılmıştır.

136. Kerkük Hafızlarının Hayatına Bir Bakış

Falah Yazaroğlu

İslam güneşinin âlem üzerine doğduğu ve vahyin sesinin, Allah'ın aziz kitabından ilk âyeti (اقرأ باسم ربك الذي خلق - "Yaratan Rabbinin adıyla oku") naklederek çınladığı günden bugüne kadar, önünden de arkasından da bâtılın gelemeyeceği o kitap, yeryüzünün her yanındaki Müslümanların iftihar ve ilgi odağı olmaya devam etmiştir. Türkmenler de, bir uzvu rahatsızlandığında bedenin geri kalanının uykusuzluk ve ateşle ona ortak olduğu o bedenin ayrılmaz bir parçasıdır. Yüce Türkmen âlimlerinin, güzel konuşan hatiplerinin ve necip hafızlarının, Allah'ın aziz kitabına hizmette pek büyük emekleri olmuştur; imanın kıvılcımıyla harekete geçerek, hayatın cazibelerine ve süsüne aldırmadan çalışmışlardır. Bunda öncelikli gayeleri Allah Teâlâ'ya yakınlık ve rahmetine ulaşmaktı; öyle ki (خيركم من تعلم القرآن وعلمه - "Sizin en hayırlınız Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir") hadis-i şerifi onları da kapsasın. Allah'ın kitabına hizmet eden, öğretmek ve ezberletmek suretiyle hayatlarını bu yolda tüketen büyük şahsiyetlerimizden seçkin ve faziletli bir zümreye ışık tutmak ve onların iyiliklerini bilmek için, bu satırlarla kendilerine işaret etmeyi uygun gördük; özellikle de Kur'an, hayır ve bereket ayı olan Ramazan ayının havasını ve imanî esintilerini yaşarken.

1. Büyük Hafız Molla Muhammed Efendi (الحافظ الكبير الملا محمد أفندي)

Kerkük'ün en meşhur Kur'an hafızlarındandı; adı İsmail oğlu Âşûr oğlu Muhammed'dir. 1264 hicrî, 1845 milâdî yılına denk gelen tarihte doğdu, 28 Ocak 1946'da vefat etti ve Kerkük'te Büyük Çarşı'da bulunan Kırdar ailesine ait camiye bitişik salonda defnedildi. Bu camiyi merhum Hacı Mustafa Kırdar yaptırmış ve yanına Kur'an ezberletme (hıfz) mektebi eklemişti; burada dersleri büyük hafız Molla Muhammed veriyordu ve öğrencileri kendisine (Molla Baba) diye seslenirdi. Allah rahmet eylesin, Kur'an ilimlerinde derinleşmiş faziletli bir âlimdi; ilimdeki yüksek mevkii sebebiyle Kerkük halkı, yaşlısı genciyle onu yüceltirdi. Elinde pek çok Kur'an hafızı yetişti; bunların bir kısmı hâlâ hayattadır. Allah rahmet eylesin, altmış yıldan fazla Kur'an öğrettiği yerde defnedildi. Pek çok şair onun için mersiye söylemiştir; bunlardan biri, vefatına muhteşem bir kaside ile tarih düşüren ve bu kaside hâlâ kabir taşında bronz bir levha üzerinde asılı duran merhum şair (Muhammed Sadık)'tır.

2. Merhum Hafız Molla Hasun Kölemen (الملا حسون كوله من)

Kendisi, 1917 yılında Kerkük'ün Musalla mahallesinde doğan Hafız Hüseyin Abdulvehhab'dır. Kur'an-ı Kerim'i ezberledi ve otuz cüzünü hocası büyük hafız Molla Muhammed Efendi'nin elinde tamamladı. Kur'an ve hadis ilimlerinde mâhirdi, edebî ilgileri de vardı. Kerkük'ün tarihî kalesindeki Danyal Peygamber (aleyhisselam) camii ve makamında kırk yıldan fazla mahfil okuyucusu sıfatıyla Kur'an'a hizmet etti; 1981 yılında emekliye ayrıldı. Sonra Kırdar Camii'ndeki hıfz mektebinde ders verdi; ayrıca (Kasaphane) mahallesinde bulunan kendi camiinde imamlık yaptı. 1988 yılında amansız bir hastalık sonucu vefat etti. Belirtmeye değer bir husus da, merhum Hafız Molla Hasun'un; faziletli üstat Muhammed Molla Hasun'un, tanınmış Türkmen edibesi Münevver Molla Hasun'un ve Numan bin Sabit İslam Lisesi öğretmeni üstat Mustafa'nın babası olmasıdır.

3. Merhum Hafız Molla Abbud Bostancıoğlu (الملا عبود بوستانجى اوغلو)

Kendisi, (Bostancıoğlu) lakabıyla anılan, Meded oğlu Süleyman oğlu Molla Abbud'dur. 1926 yılında Kerkük'ün (Çukur) mahallesinde doğdu. Korya bölgesinde bulunan (Halife Hüsameddin) Camii'ne mahfil okuyucusu olarak tayin edildi ve aynı zamanda Kerkük'ün tarihî kalesindeki (Hasan Ağa) Mescidi'nde imamlık yaptı; 1977 yılında emekliye ayrıldı. Sonra 1980 yılındaki vefatına kadar Kırdar Camii'ndeki hıfz mektebinde ders verdi.

4. Merhum Hafız Molla Cuma Dabbağoğlu (الملا جمعة دباغ اوغلو)

Kendisi, Zeynel oğlu Ali oğlu Hafız Cuma Dabbağoğlu'dur. (Piryadi) mahallesinde doğdu. Halk arasında (Nakışlı Minare Camii) diye bilinen Ferhad Camii'ne mahfil okuyucusu olarak tayin edildi ve 1990 yılında emekliye ayrıldı. Bir süre ders verdi, ancak hastalık onu ders vermekten uzaklaştırdı. Allah rahmet eylesin, 2001 yılında vefat etti.

5. Hafız Molla Nureddin Bakkaloğlu (الملا نور الدين بقال اوغلو)

Kendisi, (Bakkaloğlu) lakabıyla anılan Hurşid oğlu Hafız Nureddin'dir. 1932 yılında Musalla mahallesinde doğdu. Kale'deki (Hasan Mekkî) Camii'ne mahfil okuyucusu olarak tayin edildi, sonra 1994 yılında emekliye ayrılıncaya kadar Molla İlyas Camii'ne nakledildi. (Kırdar) Camii'ndeki hıfz mektebinde ders verdi; ayrıca hastalık onu ders verme görevinden alıkoyuncaya kadar anılan camide imamlık yaptı. Hafız Nureddin Bakkaloğlu'nun, 1959 yılında Türkmen radyosunu ilk kez bir Kur'an tilavetiyle açan kişi olduğu bilinir; anılan radyonun arşivinde ses kayıtları bulunmaktadır. Ayrıca şerefli nebevî menkıbeleri ihya etmiştir; zira kendisi Irak makamının önde gelen okuyucularındandı, makam icrasında seçkin bir özelliğe sahipti ve pek çok okuyucu ile icracı yetiştirmiş tanınmış bir makam ekolünün sahibiydi. Aynı zamanda Kerkük'teki Irak Makam Evi'nin kurucu üyelerinden biridir. 12 Mart 2007 Pazartesi günü, yaklaşık 75 yaşında Allah'ın rahmetine kavuştu.

6. Merhum Hafız Molla Cafer Sadık Kaleli (الملا جعفر صادق قلعه لى)

Kendisi, 1901 doğumlu, Kerkük Kalesi'nden Sadık oğlu Hafız Cafer'dir. Kur'an-ı Kerim'i merhum büyük hafız Molla Muhammed'in elinde ezberledi. Öğrenimini tamamladıktan sonra Bulak mahallesindeki Halil Ağa Camii'ne mahfil okuyucusu olarak tayin edildi; ardından, o gün bugünkü Ebu Hanife binasının yerinde bulunan Molla Davud Camii'ne geçti. Hafız Cafer Sadık, emekliye ayrılıncaya kadar görevini aksatmadan sürdürdü. Ömrünün son günlerinde Kale mahallesinde evine yakın olan Hasan Bakız Mescidi'nde imamlık görevini yerine getirdi ve 1977 yılında Allah'ın rahmetine kavuştu. Musalla mezarlığında, yol arkadaşı ve samimi dostu Hafız Molla Abbud Bostancıoğlu'nun yanına defnedildi; zira ikisi de hayatlarında yan yana ve bitişik defnedilmeyi vasiyet etmişlerdi. Allah Teâlâ ikisine de rahmet eylesin ve onları geniş cennetlerine yerleştirsin.

Son olarak, sevgili şehrimiz Kerkük'teki bazı hafızların adlarına bu kısa değinmenin ardından, Kırdar Camii'nin ve onun tanınmış mektebinin, bu imanî ve tarihî yapının inşasını izleyen uzun yıllar boyunca oynadığı seçkin role ve Allah'ın kitabına hizmetteki büyük hizmetlerine iftiharla işaret etmek isteriz. Ne var ki içimizi sızlatan şey, bu mektebin kapılarının kapandığını ve bize bildirildiğine göre son zamanlarda ortaya çıkan idarî sorunlarla ilgili sebeplerle öğrencilerinin onu terk ettiğini görmektir. Anılan camideki ilgililere -mütevellilere- ve Vakıflar Dairesi'ndeki ilgili kişilere samimi bir çağrıdır: bu köklü mektebe yeniden hayat vermek için ciddiyetle çalışsınlar; ta ki eski hâline, Allah'ın aziz kitabına hizmet eden imanî bir minber olmaya dönsün ve mübarek Kur'an tilaveti, eskiden olduğu gibi kutsal taşkınlıkların feyziyle onun sükûnetini yeniden doldursun.

Ve hepsini saymanın mümkün olmadığı daha nice isim vardır.

İkinci Fasıl

Türkmen âlimlerinden hekimler, tarihçiler, öğretim üyeleri ve araştırmacılar

1. Büyük Düşünür, Bilim Adamı ve Hekim Prof. Dr. İhsan Doğramacı (إحسان دوغرماجي)

Kendi web sitesinde Türkçe olarak yayımlanan metinden Nizameddin İbrahimoğlu tercüme etmiştir.

Hitit Üniversitesi öğretim görevlisi

Iraklı bir Türkmendir; Erbil'in eski belediye başkanı Ali Paşa'nın oğlu, annesi ise İsmet Kırdar ailesindendir. Kerkük şehri için Osmanlı Devlet Meclisi vekilliği görevini üstlenmiştir; babası ise 1930 yılında eski Irak Krallığı'nda başbakanlık görevinde bulunmuştur. Şermin, Ali ve İhsan adında üç çocukları olmuştur. İhsan Doğramacı, Erbil Osmanlı İmparatorluğu'nun sınırları içindeyken, 3 Nisan 1915'te bu şehirde doğdu; 1942 yılında, Osmanlı Devleti sadrazamının oğlunun kızı olan Ayser Hikmet Süleyman ile evlendi. İlköğrenimini Erbil'de, orta öğrenimini Lübnan'da Amerikan Koleji'nde tamamladı. 1938'de İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu; çocuk hastalıkları ihtisası için Amerika Birleşik Devletleri'ne gitmeden önce birkaç yıl Bağdat'ta ve Samarra'da hekimlik yaptı ve çocuk sağlığı alanının en önemli uzmanlarından sayıldı. Ailesiyle birlikte Ankara'ya yerleşti, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne doçent olarak atandı (1947) ve 1955 yılında profesörlüğe yükseldi. 1946'da, otuz bir yaşındayken Dünya Sağlık Teşkilatı'na üye olarak atandı ve teşkilatın anayasasını imzalamakla yetkilendirildi; bu görevi 1976 yılına kadar sürdürdü. Aynı yıl Avrupa ülkeleri sağlık teşkilatının ikinci başkanlığı görevini üstlendi. Sonra 1958'den 1999'a kadar Paris'te UNICEF çocuk sağlığı araştırmaları müdürü oldu; ardından merkez Ankara'ya taşındı ve 2006 yılına kadar başkanlığını yürüttü. Ayrıca Ankara Üniversitesi rektörü oldu (1963 – 1965). 1963'ten 1965'e kadar Ankara'da Tıp Fakültesi dekanlığı yaptı, sonra Ankara Üniversitesi rektörlüğüne getirildi. (1967 – 1975) yılları arasında Hacettepe Üniversitesi'nin kurucusu oldu. Ayrıca 1985 yılında, Türkiye'nin ilk özel sektör üniversitesi sayılan Bilkent Üniversitesi'ni kurdu ve her ikisinin de başkanlığını üstlendi; bu iki üniversite dünyanın en seçkin bilim yuvalarındandır.

Ayrıca 1971 yılında İngiliz Kraliyet Tıp Fakültesi'nin öğretim heyeti üyesi oldu. 1980 yılında Yükseköğretim ve Bilimsel Araştırma Kurumu'nu kurdu, sonra 1981'den 1992'ye kadar kurumun başkanlığını yaptı. 1984 yılında Bilkent Vakfı'nı kurdu ve başkanı oldu; bu yüzden üniversite vakfının ilk kurucusu sayılır. Ardından beş eğitim vakfı daha kurdu.

Kendi uzmanlık alanında pek çok eseri vardır; aynı zamanda uluslararası düzeyde tanınan seçkin bir bilim ve eğitim şahsiyeti sayılır. Hekim, bilim adamı, akademisyen ve büyük bir araştırmacı olmasının yanı sıra Arapça ve Türkçe yazan bir edip ve şair, ayrıca çocukluk elçisidir. Erzurum ilindeki Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi'nin kuruluşuna etkin biçimde katkıda bulundu. Trabzon ilinde Karadeniz Tıp ve Teknoloji Fakültesi'nin kuruluşuna da etkin biçimde katkı sağladı. Pek çok uluslararası kuruluşun başkanlığını ve üyeliğini yürüttü. Arjantin, Avustralya, Avusturya, İngiltere, Bulgaristan, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, Finlandiya, Fransa, Almanya, Ürdün, Kazakistan, Meksika, Fas, Polonya, İspanya, İsveç, Tunus, Türkmenistan, Türkiye, Amerika ve Özbekistan'daki pek çok bilimsel derneğin fahri üyesi oldu. Ayrıca birçok farklı devletin başkanları tarafından yüksek madalya ve nişanlarla onurlandırıldı.

Arapça ve Türkçenin yanı sıra bildiği diller ise Farsça, İngilizce, Almanca ve Fransızcadır. Evli ve üç çocuk babasıdır; bunlardan biri, hâlen Bilkent Üniversitesi rektörü olan Prof. Ali Doğramacı'dır.

Türk toplumundaki seçkin konumu sebebiyle birden çok kez Türkiye Cumhurbaşkanlığı'na aday gösterildi; ancak kendisini bilime, yükseköğretime ve insani faaliyetlere adamak için özür beyan etti. UNICEF tarafından kendisine çocukluk elçisi unvanı verildi. Mısır, Türk ve uluslararası üniversitelerin geliştirilmesindeki bölgesel ve uluslararası rolü takdiren Mısır Halk Meclisi tarafından altın madalya ile ödüllendirildi. Arjantin, Avustralya, Avusturya, İngiltere, Bulgaristan, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, Finlandiya, Fransa, Almanya, Ürdün, Kazakistan, Meksika, Fas, Polonya, İspanya, İsveç, Tunus, Türkmenistan, Türkiye, Amerika ve Özbekistan'daki pek çok bilimsel derneğin fahri üyesi oldu. Amerikan üniversitelerinde ders verdi; eski Amerikan başkanı Bill Clinton onun öğrencilerinden biriydi. Irak'taki kendi halkının evlatlarına pek çok insani ve tıbbi yardımda bulundu; kendi üniversitesinde Irak'tan ve dünyanın birçok ülkesinden gelen fakir öğrencilere onlarca ücretsiz burs verdi.

Bağdat, Kerkük ve Erbil'in her birinde Bilkent Üniversitesi örneğinde model bir üniversite kurmak dileklerindendi; ne var ki güvenlik durumu, ne yazık ki Bağdat ve Kerkük'te konuyu ertelemesine yol açtı.

Erbil'de uluslararası modele uygun olarak Bilkent Üniversitesi'ni kurdu ve gelecek öğretim yılından itibaren orada eğitime başlanması ümit edilmektedir.

Son günlerinde Türkmeneli televizyonunda son dileklerini dile getirerek, Irak'ın; sevgi, fedakârlık ve diğerkâmlıkla birleşmiş bir Irak halkının gölgesinde tek bir vatan olarak kalmasını istediğini söyledi. Türkiye'de resmî ve halk düzeyinde büyük bir ilgi ortasında, başkent Ankara'da geçen perşembe günü (25 / 2 / 2010) vefat etti. Bugün cumartesi, merhum Doğramacı'ya son bakış merasimi yapıldı: Akademik, bilimsel, insani ve çocukluk alanlarında yüksek uluslararası unvan ve nişanların sahibi, Türk, Iraklı ve dünya çapında bir şahsiyet olan Prof. İhsan Doğramacı'yı Türk Haber Ajansı (Türkiye'de akademisyenlerin öncüsü) diye nitelemişti. Pazar günü (28 Şubat 2010) merhum Prof. İhsan Doğramacı'nın cenaze töreni yapıldı ve Ankara'daki Bilkent Üniversitesi'nde babasının adıyla (Ali Paşa) inşa ettirdiği camide defnedildi.

İkinci Makale

2. Türkmen Allamesi Dr. Safa Hulusi (صفاء خلوصي)

3. Ünlü Tarihçi ve Araştırmacı Ata Terzibaşı (عطا ترزي باشي)

Birinci Makale

Hukukçu, tarihçi ve büyük bir araştırmacıdır; yarım yüzyılı aşkın bir süredir Irak Türkmenlerinin kültürel kimliğini tanıtmanın öncüsüdür. 1924'te Kerkük'te doğdu. Krallık ve cumhuriyet dönemlerinde Kerkük ve Bağdat'ta çıkan Türkmen gazete ve dergilerinin çoğunun yazı işlerine katkıda bulundu; (Âfâk) ve (Beşir) gazeteleri ile (el-İhâ – Kardaşlık) dergisi gibi. Türkmen kültürü ve mirası üzerine çalışmak isteyen her araştırmacı için önemli kaynak sayılan pek çok eser yayımladı. Bunlardan bazıları:

  • Kerkük Şairleri Ansiklopedisi – Kerkük Şairleri (10 cilt).
  • Kerkük'te Halk Atasözleri – Kerkükte Eskiler Sözü.
  • Kerkük Türküleri – Kerkük Hoyratları.
  • Arzı ile Kamber Hikâyesi – Arzı Kamber Matalı (Irak, İran, Azerbaycan ve Türkiye'de basılmış, ayrıca Fransızcaya çevrilmiştir).
  • Kerkük'te Basın ve Matbuat Tarihi 1879 – 1985 – Kerkükte Basın ve Matbuat Tarihi.

İstanbul'da Kerkük Vakfı tarafından çıkarılan (Kardaşlık) dergisi, uzun ömrünün sekseninci yılına ulaşması münasebetiyle onun hakkında özel bir sayı çıkardı; ayrıca araştırmacı Aydın Kerkük, onun hakkında (Ata Terzibaşı, Hayatı ve Eserleri) başlıklı bir kitap yayımladı.63

63 www.alturkmani.com

Ata Terzibaşı ve Kerkük'ün Yakın Dönem Mirasının ve Tarihinin Belgelenmesi

İkinci Makale

Prof. Dr. İbrahim Halil el-Allaf

Bölgesel Araştırmalar Merkezi – Musul Üniversitesi

Kerküklü bir tarihçi, yazar, araştırmacı ve şairdir. Yazmaya geçen yüzyılın kırklı yıllarının ortalarında başladı. Dostu ve yaşıtı üstat Vahideddin Bahaeddin'in (وحيد الدين بهاء الدين) dediği gibi, ilk yazıları Kerkük'ün mirası, tarihi, binaları, okulları, camileri ve (sivil ve askerî) kışlalarıyla ilgili konuları izlemeye yönelikti; (Kerkük'te Okulların Durumu), (Kerkük'te Maarif Binaları), (Kerkük Köprüsü), (Kerkük'te Petrol Şirketi) ve (Eski Kerkük Kışlası) hakkındaki yazıları gibi. Ata Terzibaşı bu konularla yetinmedi; ilgisi genişleyerek Kerkük'ün coğrafyası, nüfus yapısı, oradaki basının, edebiyatın ve sanatın durumuyla ilgili konuları da kapsadı. Bir süre önce de (Kerkük Şairleri) adlı ansiklopedisi ile (Kerkük'teki Yapı ve Kurumların Manzum Tarihi) adlı kitabıyla karşımıza çıktı. Burada manzum tarihten kasıt, İslam çağlarında bilinen ebced hesabıyla tarih düşürmedir.

Ata Terzibaşı, Kerkük'ün tarihin ve medeniyetin derinliklerine uzanan köklerini hem Arapça hem Türkmence belgelerken, üstat Vahideddin Bahaeddin onun için şöyle der: (Varlık, vicdan, zaman ve mekân olarak, gerçeklik ve karakter olarak Kerkük asaletinde asildir; bu tarihî şehir Kerkük, onun ve atalarının yurdudur, ilhamının kaynağıdır; gücünü ve kudretini ondan alır.) Bu yüzden (Kerkük), bu tarihçinin düşüncesinde, zihninde ve iç dünyasında geniş bir yer tuttu; tıpkı daha önce (Musul'un) tarihçi Said ed-Diveci'nin (سعيد الديوه جي) düşüncesinde, zihninde ve iç dünyasında yer tuttuğu gibi.

Ata Terzibaşı basında çalıştı ve geçen yüzyılın kırklı yıllarından itibaren gazetelere yazdı. Yazılarının ve araştırmalarının en büyük payını (Kerkük gazetesi) aldı; örneğin bu gazetede yayımladıklarının sayısı Arapça ve Türkmence olmak üzere (28) yazıya ulaştı. Yazılar geleneksel değildi; aksine yenilenmeye ve değişime çağıran ileri yazılardı ve Kerkük'ün geliştirilmesi, imar durumunun değiştirilmesi, kadim medeniyet mirasına ve tarihine yaraşır bir şehir hâline getirilmesi gereği üzerinde yoğunlaşıyordu.

14 Temmuz 1958 devriminden sonra, devrimin ilk aylarında Kerkük'te bir grup arkadaşıyla birlikte (el-Beşir) adıyla yeni bir gazete çıkardı. Yanında Habib Hürmüzlü ve Muhammed el-Hac İzzet vardı. Gazetenin başlığında, onun Arapça ve Türkmence yayın yapan edebî ve kültürel bir gazete olduğu belirtiliyordu. Türkmence bölümün yazı işlerini Ata Terzibaşı üstlendi. Gazetenin ilk sayısı 23 Eylül 1958'de çıktı; imtiyaz sahibi (Muhammed Emin Asri), yazı işleri sekreteri ise Ata Terzi'nin kendisiydi. Sonra edip üstat Vahideddin Bahaeddin yazı kuruluna katıldı. Gazete Kerkük'te basılıyordu ve devrimi izleyen altı ay içinde (26) sayı çıktı. Gazete, Kerkük'e, mirasına ve tarihine ilgi gösterdi; fakat o günkü iktidarı memnun etmeyen yazılar yayımlayınca, genel askerî vali Ahmed Salih el-Abdi'nin kapatma emri çıktı. Üstelik yazı işleri müdürü Ata Terzibaşı tutuklandı, sonra serbest bırakıldı. Görünen o ki, soydaşları Türkmenlerin dertlerine sarılması, şehrinin, halkının ve ülkesinin sorunlarını dile getirmesi, başına gelen sıkıntıların ardındaki sebepti.

Ata Terzi avukatlık yaptı ve bir süre, Irak Avukatlar Birliği'ne bağlı olan Kerkük'teki (Avukatlar Odası) başkanlığını yürüttü.

Ata Terzibaşı 1924 yılında doğdu, öğrenimini orada tamamladı, sonra Bağdat'a gidip Bağdat Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne (bugünkü adıyla Kanun Fakültesi) girdi ve oradan mezun oldu. Mezuniyetinden sonra avukatlığı fazla sürdürmedi; aksine basın, telif ve tarih ile miras araştırmaları dünyasına daldı.

Üstat Nusret Merdan, el-Hivâru'l-Mütemeddin'de (Sayı 728) 29 Ocak 2004'te Ata Terzi hakkında şu başlıkla bir yazı yazdı: ((Ata Terzibaşı Kerkük'te Matbaacılığın ve Basının Tarihini (Belgeliyor) 1879 – 1985)). Yazısında, değerli araştırmacı üstat Ata Terzibaşı'nın öncü bir tarihçi sayıldığını; yazdıklarının, makalelerinin, araştırmalarının ve eserlerinin Kerkük basınının tarihini ve ilk dönemlerini belgelediğini söyledi.

Bu alandaki ilk yazılarından biri, 22 Kasım 1947 günü eş-Şûrâ gazetesinde çıkan (Bizde Basın) başlıklı makalesidir. Temmuz 1952'de Kerkük gazetesinde (Kerkük'te Basın Tarihi) üzerine bir dizi yazı yazdı. 1959'dan 1963'e kadar olan dönemde Kerkük basını hakkında Irak ve Arap gazete ve dergilerinde pek çok yazı kaleme aldı; bunların en dikkate değerleri şunlardır: Bağdat'ta çıkan (es-Sekâfetü'l-Cedîde) dergisinin 1 Aralık 1962'de yayımladığı (Kerkük'te Matbaacılığın Tarihi); Bağdat'taki el-Müsennâ Kütüphanesi tarafından çıkarılan el-Mektebe dergisinin yayımladığı (Kerkük'te Basın Tarihi) (Haziran 1963 sayısı); ve Suriye'de çıkan (el-Hadîs dergisi)nin 1959 yılında yayımladığı (Gazeteler Üzerindeki Sansürün Tarihi Üzerine).

Ata Terzi şiir ve şairlerle de ilgilendi; (Son Üç Yüzyılda Erbil Şairleri) adlı ansiklopedisinde (48) Türkmen şairin hayatını ve şiirlerini kayda geçirdi. Bunlar arasında şu şairler vardır: Abdullah Efendi, Abdi Masil (عبدي ماثل), Abdullah Nâmî, Garibî Yusuf Efendi Erbillî, Abdülcebbar Kânî, Abdullah Gavsî, Yahya Nüzhet, Kemal Safvet, Muhammed Sa'd b. Muhammed Said en-Nakşibendî ve oğlu Şeyh Ali, İbrahim Hakkı Haydar, Muhammed Hamdi, Yunus Naci, Sen'an Ahmed, Nesrin Erbil, Circis Bahçeci, Adnan Kasapoğlu, Mahmud Kasapoğlu, Şemseddin Veli, Osman Ağa el-Osmanî, Abdullah (Kâsıd), Hâfız, Ağa Hacı Kasım Dizdar, Hıdır Muhammed, Sedad Erbillî, Muhammed Harâbî, Molla Yasin, Ahmed Süreyya ve Abdürrezzak Ağa.

Ata Terzibaşı'nın yayımlanmış kitaplarından bazıları şunlardır: (Kerkük Şairleri Ansiklopedisi) Kerkük Şairleri (10 cilt), (Kerkük'te Basın ve Matbuat Tarihi 1879 – 1985) (Kerkükte Basın ve Matbuat Tarihi), (Kerkük Türküleri) (Kerkük Hoyratları) kitabı, Kerkük'te Halk Atasözleri (Kerkükte Eskiler Sözü) kitabı, (Kerkük Makamları) (Kerkük Havaları) kitabı ve (Kerkükte İmaret ve Tesislerin Manzum Tarihleri), Kerkük 2005 kitabı. Ata Terzibaşı'nın yazdığı her şeyi izlemek kolay değildir; bu, zaman, emek ve kütüphanecilik alanında uzmanlık ister. Fakat yazdıklarının bir araya getirilmesi, araştırmacının muhtaç olduğu bir zorunluluk olarak kalmaktadır. Umulur ki öğrencilerinden veya dostlarından biri bu büyük bilimsel projeye girişir. Ata Terzibaşı bu işte, başka hiçbir amaç gütmeksizin ülkelerinin tarih ve miras hazinelerini ortaya çıkarmaya özen gösteren ve bu yüzden anılmayı ve takdiri hak eden Iraklı âlim ve aydınların yolunu tutmuştur.

Üstat Ata Terzibaşı ülkesinin içinde ve dışında defalarca onurlandırıldı. Son olarak, Türkmen kültürüne özel olarak ve Irak kültürüne genel olarak sunduğu hizmetler takdiren, 8 Ekim 2007 günü uluslararası Azerbaycan (Vektor Üniversitesi) tarafından kendisine fahri doktora belgesi verildi.

4. Büyük Türkmen Tarihçisi İzzettin Kerkük (عزالدين كركوك)

İzzettin Kerkük yahut Sönmeyen Ateş

Tercüme ve hazırlayan: Nusret Merdan

İzzettin Kerkük, kalemini ve hayatını tek bir amaca adamış ve o amaçtan bir parmak ucu kadar bile sapmamış Türkmen yazar ve araştırmacı modelinin tekrarı mümkün olmayan simgesidir. O amaç, her zaman ve her yerde, her mahfilde ve her alanda Türkmen davasını ve onun merkezî meselesi olan Kerkük'ü tanıtmaktı. Bunun hakkında yazmakla yetinmedi; kamuoyunun dikkatini, kenara itilmek istenen bir halkın kimliğine ve inkâr edilip tahrif edilmek istenen, zamanın hafızasına kazınmış tarihî bir gerçekliğe yöneltmeye çağıran bir davetçiye dönüştü.

Türkmen davasının hizmetinde dolu dolu bir hayat

Üstat İzzettin Kerkük, 1929 yılında Kerkük'ün Musalla semtindeki İmam Ahmed mahallesinde doğdu. İlköğrenimini Kale ve Gazi okullarında tamamladı. (Seyyid Kadir) adıyla bilinen babası Abdülkadir Efendi, o on dört yaşındayken vefat etti ve terbiyesini dayısı üstlendi. 1949'da Kerkük Lisesi'nden mezun oldu. 1950'de İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ndeki öğrenimini, kendisine musallat olan bir hastalık yüzünden tamamlayamadı ve bu sebeple altı ay hastanede yatmak zorunda kaldı.

2 Mart 1953'te Sabriye Hanım ile evlendi; bu nikâhın şahitlerinden biri de Teğmen Abdurrahman Ergeç'ti (sonradan general; Türkmen Cephesi başkanı Dr. Saadettin Ergeç'in amcası). Evlendikten sonra öğrenimini sürdürdü ve aynı zamanda Türk Haber Ajansı'nda çalıştı. Meşguliyetleri, Gazetecilik Enstitüsü'nde okumasına engel olmadı.

O tarihten itibaren İzzettin Kerkük, Türkmen davasına hizmet eden her işe fiilen katılmaya özen gösterdi. 1951 – 1953'te Kerkük Takvimi'ni çıkarmak için çalıştı. Ardından (Irak'taki Türkmenler Hakkında Görüşler) başlıklı bir kitapçık çıkardı ve onu 1955'te hazırladı; ayrıca (Türk – Irak Dostluğu Işığında Irak Türkleri) başlıklı, yayımlanmamış bir kitap hazırladı. Basın ona Kerkük davasına hizmet etme yolunu açtı. Faaliyetleri, Bağdat hükûmetini rahatsız etti; hükûmet, sınır dışı ettirmek amacıyla pasaportunu da yanına alarak İstanbul'daki Irak konsolosluğuna başvurması için ona baskı yapıyordu. Öte yandan Türk basınındaki yazılarında dile getirdiği görüşleri çürütmek için açıklamalar gönderiyor, ayrıca Kerkük'teki ailesine baskı uyguluyordu. Irak hükûmetinin baskılarından ancak 1957'de Türk vatandaşlığını aldıktan sonra kurtulabildi. Aynı dönemde Irak vatandaşlığından çıkarıldı.

Bu dönemde, İstanbul'da okuyan Türkmen öğrencilerle bağını, onlarla diyalogunu ve onlara olan ilgisini de ihmal etmedi. Öte yandan Türkmen kültür meselesiyle bağını sürdürdü; bu bağ, 1957'de (Fuzuli) dergisini çıkarmasıyla pekişti. O sırada henüz Türk vatandaşlığını almadığı için, derginin ilk iki sayısında imtiyaz sahipliğini eşi Sabriye Kerkük Hanım üstlendi.

1956'dan 1960'a kadar Lübnan'ın (el-Belâğ) gazetesinin muhabiri olarak çalıştı. 1959'da Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı, sonra bu derneğin genel sekreterliği görevini üstlendi. Ayrıca 14 Temmuz 1959'daki Kerkük katliamı haberini Türk basınında ilk duyuran kişi sayılır. Ünlü sanatçılar Abdülvahit Küzecioğlu ve Abdurrahman Kızılay için İstanbul'daki Açıkhava Tiyatrosu'nda (Kerkük Gecesi) adıyla ilk geceyi düzenleyen kişi olarak kabul edilir. 1961'de Türkmen şarkısı üzerine benzer bir gece hazırladı ve rekor bir sürede (Kerkük Hoyratları ve Halk Türküleri) başlıklı bir kitapçık hazırlayarak anılan gecede hazır bulunanlara dağıttı. Öğrenimi boyunca Türkmen meselesini tanıtmaya gömüldüğü için öğrenimini ancak 1960'ta bitirebildi; İktisat ve Siyasal Bilimler Fakültesi'nin Maliye Bölümü'nden mezun oldu. Türkiye Dışişleri Bakanlığı'nın düzenlediği sınavı kazandı ve Arapça bilmesi sebebiyle bakanlığın Beşinci Dairesi'nde mütercim olarak atandı. Hazırladığı (Kerkük Üzerine Şiirler) adlı kitabı 1963'te Ankara'da Türk Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlandı. Yönetmeliklere ve kanunlara bağlılığı ve memuriyeti sebebiyle yazılarını açık adıyla yayımlaması mümkün olmadığından, kendisine Sönmez Ateş – sönmeyen ateş – adını seçti; (Irak Türkleri Hakkında) başlıklı yazısını, Almancaya çevrildikten sonra (Sönmez Ateş) imzasıyla yayımladı. Ankara'ya taşındıktan sonra Irak Türkmenleri hakkındaki basın faaliyetini sürdürdü; Ankara üniversitelerinde okuyan Türkmen öğrencilere elinden gelen her manevi desteği sundu ve tiyatrocu İsmet Hürmüzlü ile sanatçı Abdurrahman Kızılay gibi isimlerin sanat kabiliyetlerini geliştirmelerine yardım etti. Türkiye Dışişleri Bakanlığı'nın düzenlediği bir sınavı geçtikten sonra, 1964'te Şam'daki Türk büyükelçiliğine ataşe olarak atandı; mülkiyeti Türk vatandaşlarına ait gayrimenkullerin işlerini takip etmek üzere orada altı yıl geçirdi. 1972'de Türk – Suriye Ortak Gayrimenkul Komisyonu üyeliğine seçildi ve anılan komisyondaki rolü takdiren Dışişleri Bakanı Haluk Bayülken tarafından bir takdirname ile ödüllendirildi. Ayrıca pek çok konferansa ve komisyon toplantısına katıldı: Ankara'da iki ülke arasındaki gayrimenkuller hakkındaki Türk – Irak ortak görüşmeleri; Tahran'da Türk – İran sınır görüşmeleri; Bağdat'ta Türkiye ile Irak arasındaki sınır görüşmeleri; Trablus'ta işgücü hakkındaki Türk – Libya görüşmeleri; Kahire'de gayrimenkuller için Türk – Mısır ortak görüşmeleri. Ayrıca Lefkoşa'da toplanan İslam Ülkeleri Gazetecileri Konferansı'na katıldı; bunun yanında Türkiye ile Suudi Arabistan ve Türkiye ile Kuveyt arasındaki ticaret görüşmelerinde yer aldı. Türkiye Cumhuriyeti'nin eski cumhurbaşkanı Kenan Evren'in Ürdün ziyaretinde refakat heyetinin içindeydi; Türk Başbakanı Turgut Özal'ın Yemen ziyaretinde ve Dışişleri Bakanı Mesut Yılmaz'ın Umman ziyaretinde de bulundu.

1974 – 1977'de Paris'teki Türk büyükelçiliğinde idari ataşe, 1979 – 1983'te Abu Dabi'de ve 1985 – 1990'da Riyad'da görev yaptı. Diplomatik meslekteki 30 yıllık hizmetin ardından kendi isteğiyle 1990'da emekliye ayrıldı.

Üstat İzzettin Kerkük, 1997'de kurulan Kerkük Vakfı'nın kurucu üyelerinden sayılır; sonradan vakfın başkanlığına seçildi. Aynı zamanda (Kardaşlık – el-İhâ) ve (Altunköprü) dergilerinin yazı işleri müdürlüğü görevini yürütmektedir. Düzenli bir günlük hayatı vardır; hayatında rastlantılara yer bırakmaz. Bu da onu, İstanbul'daki (Zincirlikuyu) mezarlığında kabrini hazırlamaya sevk etti; ayrıca vefatından sonra kabrine serpilmek üzere bir avuç Kerkük toprağı hazırladı. Kabri için hilal ve yıldızla süslü bir plan hazırladı. Randevularında son derece dakiktir; büyük kalbinde haset veya kine yer yoktur. Kerkük ve Irak Türkmenleri meselesi, hakkında konuşmaktan ve sürekli yazmaktan usanmadığı hayatî davadır. 8 Kasım 2005'te, yarım yüzyıldan fazla süren mücadele dolu bir evlilik hayatının ardından, yol ve mücadele arkadaşı eşi Sabriye Kerkük Hanım'ın vefatıyla derin bir acı yaşadı.

Eserleri

  • Kerkük Hoyratları ve Halk Türküleri, Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Yayınları, İstanbul, 1961.
  • Kerkük Üzerine Şiirler, Türk Araştırmaları Enstitüsü, Ankara, 1963.
  • Irak Türkmenleri Hakkında Görüşler, İstanbul, 1955.
  • Türk – Irak İlişkileri Işığında Irak Türkleri, 1956.
  • Haşim Nahit Erbil ve Irak Türkleri, Kerkük Vakfı, İstanbul, 2004.
  • Irak Türkleri Bibliyografyası (basılmamıştır).

Sönmez Ateş adıyla 17'den fazla makale, ayrıca açık adı İzzettin Kerkük ile 64 makale yayımladı.

5. Doktor, Milletvekili ve Vekil Lütfi Abdüssamed Kırdar (الدّكتور ونائب وكيل لطفي عبد الصمد قيردار)

“Doktor, Milletvekili ve Vekil Lütfi Abdüssamed Kırdar” bölümünde yer alan fotoğraf
“Doktor, Milletvekili ve Vekil Lütfi Abdüssamed Kırdar” bölümünden — eserin aslından
“Doktor, Milletvekili ve Vekil Lütfi Abdüssamed Kırdar” bölümünde yer alan fotoğraf
“Doktor, Milletvekili ve Vekil Lütfi Abdüssamed Kırdar” bölümünden — eserin aslından

Birinci Makale

Kerküklü Lütfi Kırdar, eski İstanbul Valisi

Avukat Ata Terzibaşı

Çeviren: Gazi Nakip

Kerkük halkı gerçekten zeki ve çalışkan insanlardır; işlerini iyi ve kusursuz biçimde yapma fırsatlarını, kendilerine iş çevrelerinde giderek artan bir ilerleme kazandıracak ve bu ustalıkları sayesinde elde edecekleri fırsatlar ile yüksek makamlar sunacak şekilde değerlendirirler. Bu yüzden, Türkmenlerden ve vatanları dışında çalışan bu kimselerden, bütün insan toplumuna faydalı işler sunmak için içtenlik ve fedakârlıkla büyük çaba harcayan adamlar bulmamız şaşırtıcı değildir; bu da onlardan bir kısmının tam bir hak ve liyakatle devlette yüksek makamlara yükselmesini sağlamıştır.

Bu seçkin çalışanlardan biri, geçen yüzyılın kırklı yıllarında İstanbul valiliği yapmış olan Kerküklü Lütfi Kırdar'dır. İstanbul, daha önce Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti idi ve bugünkü Türkiye'nin en büyük şehridir. Şunu da belirtelim ki o, Kırdar ailesi (آل قيردار) adıyla anılan köklü bir ailenin soyundan gelir ve Samed Kadir Ağa'nın oğludur.

İlkokul ve ortaokulu Kerkük'te tamamladıktan sonra liseyi Bağdat'ta bitirdi.

Türkiye'ye giderek İstanbul'da Tıp Fakültesine öğrenci olarak girdi; adı geçen fakülteden mezun olduktan sonra göz hastalıkları uzmanlığını Avusturya'nın başkenti Viyana'da tamamladı, ardından bu uzmanlığına Paris ve Münih'te göz hastalıkları alanında daha ileri çalışmalar ekledi.

Birinci Dünya Savaşı'nın kıvılcımı çakınca ona katıldı; bundan önce Balkan Savaşı'na da katılmıştı. Sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin Kurtuluş Savaşı'na katıldı, ardından Ordu Heyeti Başkanlığı görevinde bulundu ve birçok savaşa katılması sebebiyle çeşitli nişanlar aldı. Çeşitli görevler üstlendi; bunlar arasında İstanbul Umumi Muhacirler Sağlık Müdürlüğü ve İzmir'de Sosyal Sağlık Yardım Dairesi Müdürlüğü vardır; ayrıca İzmir'in hastanesinde göz hastalıkları şubesi müdürü olarak çalıştı.

1935 yılında Kütahya vilayetinden milletvekili seçildi ve Balıkesir vilayetinde Cumhuriyet Halk Partisi başkanlığını yürüttü. 1936 yılında Manisa vilayetine vali ve belediye başkanı olarak atandı. Nihayet on bir yıl boyunca İstanbul'da valilik yaptı ve resmî görevinde yüksek bir yeterlilik ile liyakat gösterdi. 1949 yılında ikinci kez Manisa valiliği görevine nakledildi. Türkiye'de 1951 yılında yapılan seçimlerde İstanbul şehrinden Cumhuriyet Halk Meclisi üyeliğine aday oldu, ardından Sağlık Bakanı olarak atandı.

1960 yılında Menderes hükûmetine karşı yapılan askerî darbeden sonra Lütfi Kırdar, Menderes hükûmetinin diğer üyeleriyle birlikte tutuklandı ve Yassıada'da gözaltına alındı. Hakkındaki soruşturmalardan sonra mahkeme masumiyetine kanaat getirerek serbest bırakılmasına karar verdi; fakat cezaevinden suçsuz olarak çıkmadan önce, duruşma oturumlarından birinin esnasında eceli geldi.

Doğum yılına gelince, bunu kesin biçimde tespit edemedik; ancak kendisinin silinmez bir izi bulunmaktadır. Yıllarca kamu sağlığı, idare ve siyaset alanlarında faydalı çalışmalar yürüttü; mesleğindeki tıbbi eserleri onu Türkiye Cumhuriyeti'nde seçkin bir konuma sahip, saygın bir şahsiyet hâline getirdi. Allah ona geniş rahmet eylesin ve onu cennetinin genişliğine yerleştirsin.

İkinci Makale

Çevirmenin notu:

Merhum Lütfi Kırdar hakkında zikre değer bir olayı eklemek isterim. Bu, adı geçen zatın vefatının kırk ikinci yılı münasebetiyle İstanbul'da yayımlanan Kardeşlik (الإخاء) dergisinde çıkan, Prof. Dr. Suphi Saatçi'ye ait bir makalede yer almaktadır. Makalede şöyle denilmektedir: Oğlu Erdem Kırdar'ı, Üstat İzzettin Kerkük ile birlikte ziyaret ettiğinde, daha önce babası ile Lider Mustafa Kemal Paşa arasında geçmiş olan bir konuşmayı şöyle aktarmıştır:

Lider babama dedi ki: "Sen (K) harfiyle başlayan bir beldedensin, Kerkük. Bu yüzden seni burada, Türkiye'de (K) harfiyle başlayan bir şehirden aday göstereceğiz" - o da Kütahya şehridir. Böylece babam 1935 yılında Kütahya'dan Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğine seçildi.

6. Prof. Dr. Ekrem Pamukçu (الأستاذ الدّكتور أكرم باموقجي)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Allah rahmet eylesin, 1947 yılında Kerkük'te doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı. Yüksek öğrenimini tamamlamak için 1970 yılında Türkiye'ye gitti; Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesine kabul edildi ve 1975 yılında bitirdi. Sonra 1979 yılından 1984 yılına kadar aynı üniversitenin İlahiyat Fakültesi / Felsefe Bölümüne okutman olarak atandı. Ardından 1991 yılında doktora derecesini aldı ve Gazi Üniversitesine atandı; 1995 yılında doçentlik unvanını aldı; 2004 yılında ise Gazi Üniversitesinde profesör ve Atatürk Vakfı müdürü oldu. Ayrıca Irak Türkmenleri Kültür ve Dayanışma Vakfı başkanı ve Türkmen Şûra Meclisi üyesi oldu.

Eserlerinden bazıları: 1. İlk Türkler (الأتراك الأولى). 2. Şair Nesrin Erbil (الشّاعرة نسرين أربيل). 3. Abdullah bin Mübarek (عبدالله بن مبارك). 4. Abbasi Sarayında Türk Hanımlar ve Anneler (زوجات وأمهات تركيّات في القصر العباسي). 5. Irak'taki Türkmen Aşiretleri (العشائر التركمانية في العراق) - yazar Habib Hürmüzlü ile birlikte. Bunlara ek olarak pek çok makalesi vardır. Babası Hacı Abdullah, oğlunun Türkmen haklarını savunmadaki siyasi faaliyeti sebebiyle Baas rejimi tarafından idam edildi. Kendisi Türkmen Cephesinde üye olarak görev aldı ve birçok yerel ve uluslararası konferansa katıldı.

7. Prof. Dr. Ümit Akkoyunlu (الأستاذ الدّكتور أميد أق قوينلو)

Kemik (ortopedi) uzmanı ve Türkiye'deki Erciyes Üniversitesinde bölüm başkanı; tanınmış bir Türkmen siyasi aktivistidir. Pek çok araştırma ve eseri vardır.

8. Prof. Dr. Hasan Enveroğlu (الأستاذ الدّكتور حسن أنور أوغلو)

Çocuk hastalıkları uzmanı; daha önce Türkiye'deki Gazi Üniversitesi rektörü, şimdi ise Yükseköğretim ve Bilimsel Araştırma Kurumu heyetinin üyesidir. Pek çok araştırma ve eseri vardır.

9. Dr. Nafi Demirci (الدّكتور نفعي داميرجي)

İstanbul'da kadın hastalıkları uzmanı; İstanbul'da bir Türkmen vakfının başkanı ve tanınmış bir siyasi aktivisttir.

10. Dr. Ahmet Gedik (الدّكتور أحمد كدك)

Göz hastalıkları alanında tanınmış bir uzmandır.

11. Dr. Fazıl Sabuncu (الدّكتور فاضل صابونجي)

Türkiye'de Tekirdağ'da üroloji uzmanıdır.

12. Dr. Aydın Bayatlı (الدّكتور أيدن بياتلي)

Türkiye'nin Konya şehrinde göz uzmanıdır.

13. Dr. Naci Ahmet Hamdi (الدّكتور ناجي أحمد حمدي)

Türkiye'de kulak, burun ve boğaz uzmanıdır.

14. Dr. Halil Selman (الدّكتور خليل سلمان)

Tekirdağ'da üroloji uzmanıdır.

15. Dr. Muzaffer Arslan (الدّكتور مظفر أرسلان)

Kerkük'te doğup Türkiye'ye göç etmiş büyük bir siyasetçidir. Türkmen Cephesi başkanlığını üstlendi; Baas rejiminin düşmesinden sonra Irak'a döndü ve Cumhurbaşkanı Celal Talabani döneminde Irak Cumhurbaşkanlığı Divanı danışmanlığı görevini üstlendi.

16. Dr. Hüseyin Enveroğlu (الدّكتور حسين أنور أوغلو)

Bursa'nın İnegöl ilçesinde diş hekimliği uzmanıdır.

17. Dr. Şeref Basvan (الدّكتور شرف باصوان)

Dahiliye doktorudur.

18. Prof. Dr. Emel Doğramacı (الأستاذة الدّكتور أمل دوغره مجي)

İngiliz dili profesörü ve Türkiye'deki Bilkent Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi dekanıdır.

19. Dr. Orhan Hasan Hüseyin (الدّكتور أورخان حسن حسين)

1944 yılında Kerkük'ün Sarı Kâhya mahallesinde doğdu; tıp öğrenimini İstanbul Üniversitesinde tamamladı. Şair, yazar ve Kerkük'te tanınmış bir kalp uzmanıdır.

20. Prof. Dr. Abdulhalik Çelebi (الأستاذ الدّكتور عبد الخالق جلبي)

Abdulhalik Ahmed Mahmud el-Çelebi, Erbil Kalesi doğumludur ve Erbil şehrinde tüccarlık yapmıştır. Daha önce Irak Türkmen Cephesi başkanlığı görevini üstlenen Mühendis Sinan ile Ferid Bey ve Mahmud Bey'in babasıdır. Kendisi Kerkük'teki Fuzuli Üniversitesinin kurucusudur.

21. Dr. Ata Salihi (الدّكتور عطا صالحي)

Tekirdağ'da doktordur.

22. Dr. Sait Kassab (الدّكتور سعيد قصّاب)

Kerkük'te doğdu; Türkiye'nin Bursa şehrinde tanınmış bir ortopedi uzmanıdır.

23. Dr. İbrahim Sofi Kerim (الدّكتور إبراهيم صوفي كريم)

Çocuk hastalıkları uzmanı ve Türkiye'nin Bursa iline bağlı İnegöl Hastanesinin müdürüdür.

24. Dr. Muhammed Baba Telaferli (الدّكتور محمد بابا تلعفرلي)

Ortopedi uzmanı ve Türkiye'nin Tokat iline bağlı Turhal Hastanesinin müdürüdür.

25. Dr. Rıza Tahir Osman (الدّكتور رضا طاهر عثمان)

Türkiye'de üroloji uzmanıdır.

26. Dr. Yunus Müftü (الدّكتور يونس مفتي)

Dahiliye uzmanıdır.

27. Albay Dr. Halil Taha (الدّكتور العقيد خليل طه)

Kerkük'te tanınmış bir doktordur.

28. Yazar ve Yönetmen Tahsin Şeyhoğlu (الكاتب والمخرج تحسين شيخ أوغلو)

29. Dr. Talat Sönmez (الدّكتور طلعت سونمز)

Aynı anda hem doktor hem de tanınmış bir sanatçıdır.

30. Dr. Hüseyin Ali ed-Dakuki (الدّكتور حسين علي الدّاقوقي)

Tarih bölümünde üniversite öğretim üyesidir.

31. Dr. Salahaddin Hürmüzlü (الدّكتور صلاح الدين الهرمزلي)

Göz uzmanıdır.

32. Doç. Dr. Necati Üce (الأستاذ المساعد الدّكتور نجاتي أوجي)

Bir Türk üniversitesinde İslam tarihi öğretim üyesidir.

33. Prof. Dr. Abdulhalik Bakır (الأستاذ الدّكتور عبدالخالق باقر)

“Prof. Dr. Abdulhalik Bakır” bölümünde yer alan fotoğraf
“Prof. Dr. Abdulhalik Bakır” bölümünden — eserin aslından

Türkiye'deki Elazığ Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde İslam tarihi profesörüdür; pek çok kitap ve makalesi vardır.

34. Prof. Dr. Mahir Nakip (الأستاذ الدّكتور ماهر نقيب)

İktisatçıdır; Türkiye'nin Kayseri şehrinde daha önce bölüm başkanlığı ve İktisat Fakültesi dekanlığı yapmıştır. Siyasi bir aktivist olarak Ankara'da bir Türkmen derneğinin başkanlığını yürütmüş, birçok mecliste Türkmen haklarının savunulmasına katılmıştır. Pek çok makale ve kitabı vardır.

35. Prof. Dr. Enver Tahir Rıza et-Türkelani (الأستاذ الدّكتور أنور طاهر رضا التركلاني)

Türkiye'deki İzmir Üniversitesi İlahiyat Fakültesinde öğretim üyesidir.

36. Prof. Dr. Abdurrahman Abdürrezzak (الأستاذ الدّكتور عبدالرحمن عبدالرزاق)

Ziraat uzmanıdır; Bağdat'ta Süt Ürünleri Müdürü idi.

37. Prof. Dr. Şakir Sabir (الأستاذ الدّكتور شاكر صابر)

Ziraat uzmanıdır.

38. Dr. Merdan Ali (الدّكتور مردان علي)

Dahiliye alanında tanınmış bir doktordur; Bağdat'taki Tıp Şehri Kurumunun başkanı ve daha önce Türkmen Kardeşlik Ocağının (نادي الأخاء التركماني) başkanı idi. Pek çok araştırma ve eseri vardır.

39. Prof. Dr. Saadettin Ergeç (الأستاذ الدّكتور سعدالدين أركيج)

Bağdat Üniversitesinde öğretim üyesi ve Irak Türkmen Cephesi başkanıdır.

40. Prof. Dr. Faruk Abdurrahman (الأستاذ الدّكتور فاروق عبدالرحمن)

Bağdat Üniversitesinde öğretim üyesi, daha önce Irak Türkmen Cephesi başkanı ve bir parti başkanıdır.

41. Şehit Prof. Dr. Rıza ed-Demirci (الشّهيد الأستاذ الدّكتور رضا الداميرجي)

“Şehit Prof. Dr. Rıza ed-Demirci” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Prof. Dr. Rıza ed-Demirci” bölümünden — eserin aslından
“Şehit Prof. Dr. Rıza ed-Demirci” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Prof. Dr. Rıza ed-Demirci” bölümünden — eserin aslından

1926 yılında Kerkük'te doğdu. İlk öğrenimini Kerkük'te, üniversite öğrenimini Türkiye'de tamamladı ve orada Ziraat Mühendisliği alanında doktora derecesi aldı. 1979 yılında Abdullah Abdurrahman grubu kapsamında Irak istihbaratı tarafından tutuklandı ve işkence altında öldü; naaşı bugüne kadar ailesine teslim edilmedi64. Ziraat uzmanıdır.

64 Hayat hikâyesi: Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi (التاريخ السيّاسي لتركمان العراق), s. 243.

42. Büyük Basın Mensubu ve Dilci Prof. Dr. İbrahim ed-Dakuki (الإعلامي واللغوي الكبير الأستاذ الدّكتور إبراهيم الداقوقي)

Birinci Makale

  • Kerkük vilayeti doğumludur (1954 yılında verilen Irak vatandaşlık belgesine göre 30/6/1934). Şovenist olmayan, mezhepçi olmayan ve ötekini reddetmeyen iyi insanlarıyla sevgili şehri Dakuk'u, onunla iftihar ederek kendisine lakap edinmiştir.
  • 1954 yılında ilkokul öğretmenleri için açılan eğitim kursundan mezun oldu; o kursun ortak birincisi olduğu ve Arapça notu yüzde 98 olduğu için, çevredeki köylere değil, kendi şehri Dakuk'un okuluna atandı ve orada altı yıl boyunca Arapça öğretmenliği yaptı. O eğitim kurslarındaki geleneksel kural, ilk üç dereceye girenlerin kendi istedikleri okullara atanması idi; geri kalanlar ise Kerkük vilayetindeki köy ve kırsal okullara dağıtılırdı. Ardından 1960 yılında çevirmen olarak İrşad Bakanlığına nakledildi, sonra Enformasyon ve Kültür Bakanlıklarında ve üniversitede çalıştı.
  • Edebî hayatına çeviriyle başladı (1956), ardından Kerkük'te çıkan Şafak (شفق) ve Bağdat'ta çıkan Kardeşlik (الإخاء) dergilerinde kısa hikâye yazmaya yöneldi (1958 - 1962).
  • 1962 yılında Bağdat'ta, Arap ülkelerindeki ilk folklor dergisi olan Halk Mirası (التراث الشعبي) dergisini çıkardı. Ankara'ya basın ataşesi (diplomat) olarak atandığı 1966 yılına kadar derginin yazı işleri müdürlüğünü yürüttü.
  • 1964 - 1966 yılları arasında Enformasyon Bakanlığında Matbuat Denetleme Kurulu başkanı oldu.
  • 1969 yılında Ankara Üniversitesi (Türkiye) Hukuk Fakültesi - Akşam Bölümü mezunudur; öğrenimini, üçüncü sınıftayken Müstansıriye Üniversitesi Hukuk Fakültesinden Ankara Hukuk Fakültesine nakletmiştir.
  • 1966 - 1972 yılları arasında Ankara'daki Irak Büyükelçiliğinde diplomat (basın ataşesi) olarak çalıştı.
  • 1972 yılında Enformasyon Bakanlığında Basın Müdürü olarak atandı.
  • 1974 yılında Türk dili ve edebiyatı öğretim görevlisi olarak Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Doğu Araştırmaları Bölümüne nakledildi.
  • 1970 yılından itibaren Ankara Üniversitesinin Edebiyat ve Hukuk fakültelerinin doktora bölümüne kayıtlı idi.
  • Hukuk alanındaki tezinin konusu Irak Anayasalarında Basın Özgürlüğü (حرية الإعلام في الدساتير العراقية) olup, Arap dünyasında "basın özgürlüğü" üzerine yazılan ilk tezdir.
  • Fuzuli el-Bağdadi ve Kayıp Arapça Divanı (فضولي البغدادي وديوانه العربي المفقود) başlıklı edebiyat doktora tezi, 1975 yılında siyasi sebeplerle ertelendi.
  • 1975 yılında basın hukuku alanında doktora derecesini aldıktan sonra Edebiyat Fakültesi Doğu Araştırmaları Bölümünden aynı fakültenin Basın-Yayın Bölümüne geçti.
  • 1976 - 1982 yılları arasında, Edebiyat Fakültesi Basın-Yayın Bölümünün çıkardığı es-Sahafe gazetesinin yerine haftalık el-İ'lam (الإعلام) gazetesini çıkardı ve 1982 yılına kadar yazı işleri müdürlüğünü yürüttü.
  • 1981 yılında, Arap dünyasındaki ilk basın-yayın araştırmaları dergisi olan Havliyyatü'l-İ'lam (حوليات الإعلام) dergisini çıkardı.
  • 1982 yılında fakültede Basın-Yayın Bölümü başkanı oldu.
  • Bölümde 1985 yılına kadar basın hukuku (haber alma hakkı ve basın özgürlüğü) ile dünyadaki yayın sistemleri derslerini okuttu.
  • 1980 - 1985 yılları arasında Halle (Demokratik Almanya), Tokyo (Japonya), Marmara (Türkiye), Ankara (Türkiye) ve Sussex (İngiltere) üniversitelerini misafir öğretim üyesi (Visiter Proffessor) olarak ziyaret etti.
  • Basın Hukuku (قانون الإعلام) adlı kitabı 1984 yılından beri Arap basın fakülte ve enstitülerinde okutulmakta olmasına rağmen, profesörlük derecesine yükseltilmesini engellemek için 1985 yılında, elli yaşındayken emekliye sevk edildi.
  • 1987 yılında Bağdat'ta, Irak üniversitelerinden bir grup öğretim üyesiyle birlikte limited şirket olarak (el-Fünun) matbaa ve yayınevini kurdu.
  • 1987 - 1993 yılları arasında Bağdat'taki Arap Körfezi Ülkeleri Basın Dokümantasyon Merkezinin basın danışmanı ve merkezin et-Tevsiku'l-İ'lami (التوثيق الإعلامي) dergisinin yayın kurulu üyesi oldu.
  • Kahire'deki Arap Devletleri Birliğine bağlı Arap Araştırmaları Enstitüsünün - Bağdat'a nakledilmesinden sonra - yüksek lisans ve doktora öğrencilerine 1983 - 1987 yılları arasında "basın özgürlüğü" dersinde konferanslar verdi ve öğrencilerinin yüksek lisans ve doktora tezlerine danışmanlık yaptı.
  • İkinci Körfez Savaşı'ndan sonra Avrupa'ya göç etti ve İstanbul'daki Marmara Üniversitesinde Arap dili ve edebiyatı profesörü olarak yerleşti.
  • 1993 yılından itibaren İstanbul'da Türkiye Diyanet Vakfında (resmî laik kurum) Arap işleri basın uzmanı oldu.
  • Adı geçen kurumda ve Türk üniversitelerinde Türk yüksek lisans ve doktora öğrencilerine Arap dili ve edebiyatı dersleri verdi.
  • 1996 yılında adı geçen kurumun yayımladığı İslam Ansiklopedisi (دائرة المعارف الإسلامية) ilmî heyetine üye seçildi ve bugüne kadar bu görevi sürdürdü.
  • Marmara Üniversitesi - ki orada İlahiyat Fakültesinde yüksek lisans öğrencilerine Arap dili ve edebiyatı okutuyordu - klasik Türk şiirinin emiri, Iraklı Türkmen şair Fuzuli el-Bağdadi'nin (888 h. - 963 h.) ölümünün 500. yılı anısına çıkarılan hatıra kitabında, edebiyat ve dil (karşılaştırmalı Doğu edebiyatı) alanındaki ikinci doktora tezinin özetini Fuzuli el-Bağdadi ve Kayıp Arapça Divanı adıyla 1998 yılında yayımlamasının ardından kendisine profesörlük unvanını verdi; bu unvanı bugüne kadar taşımaktadır.
  • 2000 yılında sığındığı Viyana'da 2003 yılında, çeşitli bilim dallarından 28 Iraklı, Arap ve Avrupalı profesörü bir araya getiren (Basın Araştırmaları ve Kültürlerarası İletişim Akademik Merkezi)ni kurdu.
  • Bugün, Iraklı, Arap ve Avrupalı araştırmacıların seçkin bir topluluğunu bir araya getiren bu merkezin yayımladığı üç aylık Yarının Dünyası (عالم الغد) dergisinin genel yayın yönetmenliğini yürütmektedir; dergi seçkin bir "basın gözlemevi" olarak çalışmaktadır.
  • Merkez, son beş yıl içinde, yılda iki konferans olmak üzere, kendi uzmanlık alanları çerçevesinde ve çağın gelişmelerine uygun olarak, merkezi ve dergiyi finanse eden Avusturya Kültür Bakanlığı ile Dış Kültürel İlişkiler Kurumu iş birliğiyle beş sempozyum düzenlemiştir.
  • Dil, edebiyat, tarih, basın-yayın, hukuk ve sanat alanlarında Arapça, Türkçe ve İngilizce olarak 35 kitap telif ve tercüme etmiştir.
  • Arap ve yabancı gazetelerde onlarca bilimsel inceleme ve araştırma yayımlamıştır: el-Ehram, el-İttihad, eş-Şarku'l-Evsat, Türk solunun dergisi, İstanbul'da İngilizce yayımlanan Dialogue (الحوار) dergisi, Yugoslav basın dergisi.
  • Merkez adına, Avusturya Yükseköğretim Bakanlığına, Viyana'da elektronik üniversite olarak (Uluslararası Serbest İnsan Bilimleri Akademisi)nin kurulması için başvuruda bulunmuştur. Bu akademi üç fakülteyi (diller, basın-yayın ve hukuk) ve dört araştırma enstitüsünü kapsamaktadır: Karşılaştırmalı Dinler Araştırmaları Enstitüsü, Kürt Araştırmaları Enstitüsü, Türkmen Araştırmaları Enstitüsü ve Turizm ve Sayfiye Enstitüsü.
  • Yaratıcı yazarlık, eleştiri, şiir, kısa hikâye, araştırma ve bilimsel incelemeler gibi edebî yazı türlerinin hepsini denemiş ve bunları 1956 yılından bugüne kadar Arapça, Türkçe ve İngilizce olarak Arap ve yabancı gazetelerde yayımlamıştır.
  • Son yirmi yıl boyunca Arap - Avrupa diyaloğuna ilişkin birçok basın ve düşünce konferansına, ayrıca Arap - Türk düşünce sempozyumlarına katılmıştır.
  • Azerbaycan Akademisi, Bağdat'ta çıkan Kardeşlik dergisinde Türkmence yayımlanan Nesimi el-Bağdadi ... Kâmil Bir İnsan (نسيمي البغدادي ... إنساناً كاملاً) adlı şiirini, Nâzım Hikmet, Pablo Neruda, Mayakovski, el-Cevahiri, Muhammed Salih Bahrululum, Mahmud Derviş ve başkaları gibi şairlerin seçme şiirleriyle birlikte (Çağdaş İnsancıl Şiir Demeti) kapsamına almış; bu şiirler 1982 yılında Bakü'de bir kitapta yayımlanmıştır.
  • 2005 yılında Tunus'ta (Mütebaam) Araştırmalar Merkezinde düzenlenen On Altıncı Arap Düşünce Sempozyumunda kendisine (Araştırmacıların Şeyhi) unvanı verilmiştir.
  • Ocak 2006'da, (Uluslararası Arap Çevirmenler ve Dilciler Derneği) tarafından, âlimler, sanatçılar, araştırmacılar, çevirmenler ve şairlerden oluşan seçkin bir topluluğa yönelik ilk ödül töreni kapsamında, 44 Arap ve müsteşrik âlim ve sanatçıyla birlikte onurlandırılmıştır.
  • 2006 yılının ortasında (Uluslararası Arap Çevirmenler ve Dilciler Derneği) hikmet meclisine üye seçilmiştir.
  • Lise döneminden itibaren değerli öğretmen ve hocaların elinde yetişmiştir. Kerkük Lisesindeki öğrenimi sırasında o dönemin en önde gelen hocaları arasında Arapça öğretmeni (Kasım Bek es-Salihi) vardır; hem onun hem de nazik, ciddi, hoşgörülü, dil ve edebiyat âlimi Mısır uyruklu İngilizce öğretmeni (Emil Haddad)'ın, kişiliğinin oluşmasında büyük payı olmuştur.

Dakuki, gazete röportajlarından birinde buna şunları ekler:

"Aynı şekilde, muhteşem şehrim (Dakuk)'taki Bektaşi tekkesinin (Dede Cafer Tekkesi) ve onun şiir ile irfan üzerine kurulu kültürel meclislerinin, olaylara demokratik - insancıl bakışımın gelişmesinde, ötekini takdir etmemde ve onun mezhebine saygı duymamda büyük etkisi olmuştur.

Ancak acıyla şunu vurgulamak isterim ki, Doğu'da kendi emeğiyle yükselen insan, arzuladığı şeye ulaşıncaya kadar iki kat sıkıntı çeker: kıskançlık, kin, ucuz suçlamalar, hainlikle itham edilme ve reddedilme... hem de halktan değil, kültür iddiasındaki şovenistlerden yahut ötekini reddeden bağnaz mezhepçilerden oluşan yarım - hatta çeyrek - aydınlardan. Ulaştığında ise yine onlardan iki kat sıkıntı çeker; özellikle de şöhret ya da toplumsal veya ilmî bir mevki kazanmışsa. O zaman bu sefer, kendi alçak özel amaçları için onu kullanmak üzere sahiplenmek için yarışırlar... ona yaklaşarak, ya onun kendilerine mensup olduğunu ya da kendilerinin ona mensup olduğunu iddia ederek. Ve vay o kimsenin hâline ki itaatten çıkar yahut şovenizmi ve/veya mezhepçiliği reddeder ve önceden ilan ettikleri kültürel tekellerini kırmaya kalkışır; o zaman bu sefer ona, başı sonu belli olmayan boş sözler, sövgüler ve suçlamalarla yönelirler.

Ne var ki ben, ilk çeviri makalemin yayımlandığı tarih olan 1956 yılından beri kendime çizdiğim yolda, arkama bakmadan ve kokuşmuş bataklıklarda vıraklayan bu kurbağalara önem vermeden yürüdüm; çünkü kendimi onların ucuz yan kavgalarına sürüklenmekten uzak tutarım, çünkü vatanın, mazlumların ve ucuz suçlamalara maruz kalanların dertleriyle yüklüyüm. Ve çünkü tarihin beni, hissettiğini açıklıkla, nesnellikle ve titizlikle söyleyen, özgürce, bilinçli ve demokratça yazan bir insan-adam olarak anmasını isterim... kim olursa olsun ve nerede olursa olsun ötekinin özgürlüğünü savunarak; ötekine karşı sevgi ve iyilikle bezenmiş makale ve araştırmalarla; tahakküm, ret, istibdat ve tekfir düşüncesine nesnel bir eleştiri yönelterek... şovenizmden, düşünsel mezhepçilikten ve ötekini dışlamaktan uzak durarak."

tarihinde vefat etti.

İkinci Makale

Edebiyatçı, Araştırmacı, Tarihçi ve Türkçeden Çevirmen Olarak İbrahim ed-Dakuki!!

Prof. Dr. İbrahim Halil el-Allaf

Musul Üniversitesi

Aralık 1985'te Musul Üniversitesinde, bugün (Bölgesel Araştırmalar Merkezi) adıyla anılan Türk Araştırmaları Merkezi kuruldu. Beni bu merkeze müdür olarak atayan bir üniversite kararı çıktı ve Türk araştırmalarını canlandırmak için bilimsel bir plan hazırlamaya başladık. Irak kütüphanelerinde araştırmacılara yarayacak kaynakları aradık, ancak pek azını bulabildik. Hatırlıyorum, o zamanki Musul Üniversitesi rektörü Prof. Dr. Abdülilah el-Haşşab'a Türkiye hakkında bir kitap hazırlamayı önermiştim; hemen kabul etti ve kitabı Çağdaş Türkiye (تركيا المعاصرة) adıyla çıkardık. Bazıları bu hikâyeyi neden anlattığımızı sorabilir; deriz ki, bu ayın 16 Ocak 2008 günü dünyamızdan göçen, tanınmış Iraklı araştırmacı, yazar ve gazeteci merhum Prof. Dr. İbrahim ed-Dakuki, kitabın yazımında bizimle birlikte katkıda bulunanlardan biriydi. (Türk Basını) konusunu ele alan bölümünü bize acele ile gönderdi ve o gün Irak kütüphanesinde büyük bir boşluğu dolduran bu bilimsel projeye katılmaktan mutluluk duydu. Kitabın yazımında bizimle birlikte yer alanlar arasında Prof. Dr. İmad Ahmed Abdüssahib el-Cevahiri, Prof. Dr. Halil Ali Murad, Prof. Dr. Avni Abdurrahman es-Seb'avi, Prof. Dr. Abdülkerim Kamil, Dr. Basım Abdülaziz es-Saati, Dr. Abdülcebbar Kadir Gafur, Dr. Şamil Fahri el-Allaf ve Dr. Hüseyin el-Bayati bulunmaktadır.

Üstat İbrahim ed-Dakuki, hayatının son anına kadar kalemi elinden düşmeyen çalışkan bir araştırmacıydı. Kırkı (40) aşan kitapları, yüzlerce sayılan incelemeleri, makaleleri ve çevirileri buna şahittir. Vefatından kısa süre önce elektronik yayıncılığa yöneldi ve 2003 yılından itibaren Avusturya'nın Viyana şehrinden (Basın Gözlemevi Sitesi) adlı seçkin bir siteyi yönetti. Ayrıca kitapları ya da bir kısmı hâlâ Bağdat Üniversitesine bağlı Basın-Yayın Fakültesinin bölümlerinde ders kitabı olarak okutulmaktadır. Buna şunu da ekleyelim: Basın-yayın alanında, gelişmiş basın sistem ve kanunlarına dayanan modern bir teorisi vardır; o, basın-yayın araştırmalarında doğruluğu ve gerçeklere dayanan bilgiyi esas alan seçkin bir yönelişe öncülük etmiştir. Medyatik sansasyona meyletmez, bunun yerine alıcıyı olayın gerçek resmiyle karşı karşıya getirmeye çalışırdı.

İbrahim ed-Dakuki hakkında birçok kişi yazmıştır; bunlardan biri de dostumuz Üstat Hamid el-Matbai'dir. O, Yirminci Yüzyılda Irak'ın Ünlüleri Ansiklopedisi (موسوعة أعلام العراق في القرن العشرين) adlı eserinde şöyle demiştir: Dr. İbrahim Muhammed Hıdır ed-Dakuki, araştırmacı, yazar, gazeteci ve üniversite öğretim üyesidir; 30 Haziran 1934 günü Kerkük vilayetine bağlı Dakuk şehrinde doğdu; ilk, orta ve lise öğrenimini Dakuk ve Kerkük'te tamamladı. 1954 yılında ilkokullarda öğretmen olarak çalışmak üzere eğitim kursuna girdi; altı (6) yıl sonra Bağdat Üniversitesi Hukuk Fakültesine kaydolmak amacıyla Bağdat'a gitti, ancak o sırada başarılı olamadı ve bunun yerine 1960 yılında görevini Eğitim Bakanlığından İrşad (Enformasyon) Bakanlığına naklettirdi. Bununla da yetinmedi, yüksek öğrenimini tamamlamaya gayret ederek Türkiye'ye gitti ve öğrenimini üçüncü sınıftayken Müstansıriye Üniversitesi Hukuk Fakültesinden Ankara Hukuk Fakültesine naklettikten sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden (Akşam Bölümü) lisans derecesi aldı. Sonra iki doktora derecesi aldı: birincisi Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden Irak Anayasalarında Basın Özgürlüğü başlığıyla, ikincisi Ankara Üniversitesi Edebiyat Fakültesinden edebiyat alanında Fuzuli el-Bağdadi ve Kayıp Arapça Divanı başlığıyla. Vatanına dönerek Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basın-Yayın Bölümünde çalıştı, ardından 1982 ile 1983 yılları arasında bölüm başkanı oldu. Basın-Yayın Bölümünün ihtisaslaşmış bir Basın-Yayın Fakültesine dönüşmesinde büyük rolü oldu; elinde, daha sonra Irak ve Arap basın kurumlarını besleyen çok sayıda basın hocası, gazeteci ve basın mensubu yetişti. Çok sayıda araştırmacı ve eleştirmen onun çabalarını övmüş, çağdaş Irak kültür hareketini zenginleştirmedeki emeğini anmıştır; özellikle de Iraklı Edebiyatçılar ve Yazarlar Birliği başta olmak üzere çeşitli meslek örgütlerinde etkin bir üye olduğu için. Dostları, meslektaşları ve öğrencileri onu hem kendisine hem de başkalarına karşı aynı ölçüde dürüst bir insan olarak tanımışlardır. Dakuki, toplumundan uzak, salt akademik biri değildi; aksine pek çok kültürel ve medyatik faaliyet ve etkinliğin içine daldı. Belki de kendisi adına kaydedilecek şeylerden biri, 1962 yılında ilk Irak folklor dergisi olan Halk Mirası dergisinin çıkarılmasındaki rolüdür. Derginin yazı işleri müdürlüğünü 1969 yılına kadar yürüttü; zira o yıl Türkiye'nin Ankara şehrindeki Irak Büyükelçiliğine basın ataşesi olarak atandı. 1960 ile 1970 yılları arasında Dakuki çeşitli görevlerde bulundu; bunlardan biri 1964 - 1966 yıllarında Matbuat Denetleme Kurulu başkanlığıdır. 1972 yılında Enformasyon Bakanlığında Basın Müdürü olarak atandı; iki yıl sonra üniversitede çalışmak istedi ve görevi Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Doğu Araştırmaları Bölümüne nakledildi. Basın-yayın alanında doktora derecesini aldıktan sonra 1975 yılında Edebiyat Fakültesi Basın-Yayın Bölümüne geçti ve 1976 - 1982 yılları arasında, Basın-Yayın Bölümü öğrencilerinin staj yaptığı bir gazete olarak haftalık el-İ'lam gazetesini çıkardı. 1981 yılında Havliyyatü'l-İ'lam dergisini çıkardı. Pek çok ders okuttu; bunların en önemlileri belki de basın hukuku ile dünyadaki basın sistemleri dersleridir. Çeviri, Dakuki'nin ilgi alanları arasındaydı; hayatının erken bir döneminden itibaren hikâye çevirip yayımlamaya başladı. Kerkük'te çıkan Şafak ile Bağdat'ta çıkan Kardeşlik dergileri, 1956'dan 1962'ye uzanan erken dönem üretimini kucaklayan dergiler arasındaydı. Kültürel faaliyetlerinden biri de, 1987 yılında birkaç meslektaşıyla birlikte Bağdat'ta bir matbaa ve yayınevi kurmasıdır; ancak başarılı olamadı. Aynı yıl, merkezi Bağdat'ta bulunan ve meslektaşımız Prof. Dr. Casim Muhammed el-Cercis'in başkanlığını yaptığı Arap Körfezi Ülkeleri Basın Dokümantasyon Merkezi onu basın danışmanı ve merkezin et-Tevsiku'l-İ'lami dergisinin yayın kurulu üyesi olarak seçti; 1993 yılına kadar bu görevde kaldı. Bununla birlikte akademik üniversite çalışmalarıyla bağını sürdürdü; Arap Devletleri Birliğine bağlı Yüksek Arap Araştırmaları Enstitüsünün Bağdat'a nakledilmesinden sonra 1983 ile 1987 yılları arasında orada öğretim üyesi olarak ders verdi ve basın-yayın alanında birçok yüksek lisans ve doktora tezine danışmanlık yaptı. Irak'taki bu uzun yolculuktan sonra Dakuki, Türk üniversitelerinde çalışmayı uygun gördü; geçen yüzyılın doksanlı yıllarının başında İstanbul'daki Marmara Üniversitesi onu Arap dili ve edebiyatı profesörü olarak atadı. Türkiye'de çeşitli ilmî faaliyetleri vardır; bunlardan biri, İstanbul'daki Diyanet Vakfında Arap işleri basın uzmanı olarak atanmasıdır. Ayrıca İslam Ansiklopedisi'nin Türkçe baskısının yayın kuruluna üye seçildi (1966 - vefatına kadar). Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi de ilmî, fikrî, kültürel ve medyatik çabalarını takdiren ona profesörlük payesini verdi. Allah rahmet eylesin, Dakuki çok yönlü ilgileri olan biriydi; edebiyat, dil, tarih, basın-yayın, hikâye, çeviri, hukuk, din, eleştiri ve şiir alanlarında yazdı. Irak, Arap, İslam ve dünya gazete ve dergilerinin geniş alanlarına yayılmış yazılarını izlemek kolay değildir. O, başlı başına bir okuldu.. özgünlük, doğruluk ve iyilikle nitelenen bir okul. Hayatı boyunca sağlam ilmî ve akademik kurumlardan takdir belgeleri ve onurlandırmalar alması şaşırtıcı değildir; bunların en önde geleni belki de Uluslararası Arap Çevirmenler ve Dilciler Derneğidir. 2006 yılında, seçkin Arap âlimlerine yönelik ilk ödül töreni kapsamında onunla aynı grupta onurlandırıldığımda ne kadar mutlu olmuştum.

Yayımlanmış eserlerinden bazıları: Türkmen Halk Edebiyatı Sanatları (فنون الأدب الشعبي التركماني) (ez-Zaman Yayınevi, Bağdat, 1962), Müzik Terimlerine Müstedrek (المستدرك على الاصطلاحات الموسيقية) (Enformasyon Bakanlığı, Bağdat, 1965), Irak Türkmenleri (تركمان العراق), Türkçe (Ankara - Türkiye, Sika Yayınevi, 1970), Türkçe - Osmanlıca - Arapça Sözlük (المعجم التركي ـ العثماني ـ العربي) (Kültür ve Enformasyon Bakanlığı, 1979 - 1984, dört cilt, ortak çalışma), Üçüncü Dünya'nın Ünlülerine Bir Bakış (نظرة في أعلام العالم الثالث) (el-Yakaza Matbaası, Kuveyt, 1982), Çağdaş Türk Edebiyatı (الأدب التركي المعاصر) (Müstansıriye Üniversitesi Yayınları, Bağdat, 1982), Dünyadaki Yayın Sistemleri (الأنظمة الإذاعية في العالم) (Yükseköğretim ve Bilimsel Araştırma Bakanlığı Yayınları, Bağdat, 1985), Basın Hukuku: Modern Basın Araştırmalarında Yeni Bir Teori (قانون الإعلام) (Yükseköğretim ve Bilimsel Araştırma Bakanlığı Yayınları, Bağdat, 1989), Türk Basın Yayın Organlarında Filistin ve Siyonizm (فلسطين والصهيونية في وسائل الإعلام التركية) (el-Mirbed Matbaası, Bağdat, 1987), Türklerin Gözünde Arap İmajı (صورة العرب لدى الأتراك) (Arap Birliği Araştırmaları Merkezi, Beyrut, 1996), Arapların Gözünde Türk İmajı (صورة الأتراك لدى العرب) (Arap Birliği Araştırmaları Merkezi, Beyrut, 2001), Türkiye Kürtleri (أكراد تركيا) (el-Meda Yayınevi, Şam, 2003), Arapçanın Temel Kuralları (القواعد الأساسية للغة العربية) - bunu Ankara Üniversitesi 1972 yılında basmıştır. Türkçeden çevirdiği kitaplar arasında Kâzım Öz'ün telif ettiği Müzik Terimleri (الاصطلاحات الموسيقية) kitabı vardır; bunu Enformasyon Bakanlığı, Bağdat, 1964'te yayımlamıştır. Ziya Uygur'un Siyonizmin Kökleri (جذور الصهيونية) kitabını Enformasyon Bakanlığı, Bağdat, 1966'da yayımlamıştır. Şehab Tan'ın İsrail Hücrelerinde Bir Türk Subayının Anıları (مذكرات ضابط تركي في زنزانات إسرائيل) kitabını Enformasyon Bakanlığı, Bağdat, 1968'de yayımlamıştır. Bahriye Üçok'un İslam'da Kadın Hükümdarlar (النساء الحاكمات في الإسلام) kitabını Enformasyon Bakanlığı, Bağdat, 1973'te yayımlamıştır. Tamara Talbot Rice'ın Selçuklular (السلاجقة) kitabını ise İngilizceden Lütfi el-Huri çevirmiş ve el-Maarif Matbaası, Bağdat, 1968'de basılmıştır. Dakuki ayrıca Irak için (Irak Cumhuriyeti: Basın ve Turizm Rehberi) adıyla Türkçe bir basın-turizm rehberi hazırlamış, bu 1972 yılında Ankara'daki Sika Matbaasında yayımlanmıştır. Dakuki'nin yayımlanmamış, basıma hazır kitapları da vardır; bunlar arasında Türk Basını (الصحافة التركية) kitabı, Basın Özgürlüğü: Küreselleşme Çağında Demokratik Değişim İktidarı (حرية الإعلام: سلطة التغيير الديمقراطي في عصر العولمة) kitabı ve Aleviler (العلويون) kitabı bulunmaktadır.

Üstat Salah Nayuf, 18 Ocak 2008 günü Dakuki'nin hayat hikâyesinden bir bölümü küresel ağın (internet) sitelerinden birinde yayımladı. Söylediklerinden biri şudur: Dakuki, gazete röportajlarından birinde seçkin hocaların elinde yetiştiğini, Dakuk'un havasının ve kültürel meclislerinin hayata ve insana bakışındaki gelişmiş görüşünün oluşmasında büyük etkisi olduğunu, kendisini emeğiyle yükselen bir insan saydığını söylemiştir. 1956 yılından itibaren hayatına özel bir yol çizmeyi başarmıştır; karşılaşabileceği zorluklara ve durumlara bakmaksızın, vatanına hizmet etmek için çalıştığı bir yol. Dakuki buna şunu ekler: Tarihin beni, vatanının dertleriyle yüklü bir adam ve bir insan olarak anmasını sevdiğim için, açıklıkla, nesnellikle, titizlikle ve bilinçle yazmaya çalıştı. Ayrıca yazılarının, ötekine karşı sevgi ve iyilikle nitelenmesine, ret, irtidat ve tahakküm düşüncesine düşünsel bağnazlıktan uzak, nesnel bir eleştiri yöneltmesine özen gösterdi. Allah rahmet eylesin Dakuki'ye; vatanına ve milletine hizmet etti.

43. Şehit Prof. Dr. Necdet Koçak (نجدت قوجاق)

1938 yılında Kerkük doğumludur. İlk öğrenimini Kerkük'te, üniversite öğrenimini ise Ankara'da tamamladı; tarım makineleri alanında ziraat mühendisliği doktorası aldı. Irak'a dönerek Bağdat Üniversitesi'ne öğretim üyesi olarak atandı (Makine Mühendisliği Bölümü başkanı). İlmî yeterliliği ve kendi uzmanlık alanındaki araştırmalarda ortaya koyduğu başarılar sebebiyle Cumhurbaşkanlığı takdirnamesine layık görüldü. Suçlu rejimin eli ona da uzandı ve 16.01.1980 tarihinde Abdullah Abdurrahman grubuyla birlikte idam edildi. Merhum güzel ahlakın timsaliydi; الشّهادة والنّزاهة (şehadet ve nezahet/dürüstlük) vasıflarını taşırdı ve etrafında toplanan üniversiteli Türkmen gençliği için bir örnek hâline geldi. Belki de bu durum rejimi rahatsız etti de onu ortadan kaldırmaya karar verdiler65.

65 Yukarıda geçen aynı kaynak, s. 242.

44. Şehit Dr. Burhan Kerküklü (برهان كركوكلي)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Büyük bir Türkmen mücadele adamı ve siyasetçisidir. 1952 yılında Kerkük'te doğdu. Genel cerrahi alanında tanınmış bir uzmandı; Kilis ili hastanesinin başhekimliği görevini, ardından da Türkiye'nin Kilis belediyesinin başkanlığını üstlendi.

Belediye başkanı iken, işindeki dürüstlüğü ve Suriye ile Irak'tan uyuşturucu ve silah kaçakçılığını kabul etmemesi yüzünden, 1995 yılında Türkiye'nin Kilis şehrinde suç çetelerinin elinde şehit edildi. Çete ise daha önce belediye başkanlığı yapmış ve sol sosyalist bir partiye mensuptu.

45. Meşhur edip ve araştırmacı Prof. Dr. Suphi Saatçi (صبحي ساعتجي)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Mimarlık alanında uzman bir üniversite hocası, aynı zamanda tanınmış bir Türkmen edip, araştırmacı ve yazardır. 1946 yılında Kerkük'te doğdu, ilk ve orta öğrenimini Kerkük'te tamamladı; ardından İstanbul'daki Mimar Sinan Üniversitesi'ne girdi ve 1974 yılında yüksek mimarlık diplomasını aldı. Sonra İstanbul Teknik Üniversitesi / Mühendislik Fakültesi'nin mimari restorasyon bölümünde doktorasını tamamladı. 1995 yılında üniversitede doçentlik derecesini aldı, 2002 yılında ise Mimar Sinan Üniversitesi'nde profesör oldu ve hâlâ orada öğretim görevini sürdürmektedir. Evlidir, bir oğlu vardır; pek çok telifi ve makalesi bulunmaktadır. Kitaplarından pek azını zikrediyorum:

  • 1. Kerkük Mahalleleri ve Simgeleri (أحياء كركوك ومعالمها).
  • 2. Kerkük Mahallelerinde Tarihin Kokusu (شذى التاريخ في أحياء كركوك).
  • 3. Kerkük Evleri (بيوت كركوك).
  • 5. Tarihten Günümüze (من التاريخ إلى يومنا).
  • 6. Mimar Sinan (معمار سنان).
  • 7. Mimar Sinan Eserleri Üzerindeki Kitabeler (الكتابات على آثار معمار سنان).
  • 8. Bir Hasret Adı Kerkük (اسم الحسرة كركوك).

46. Kerkük şehrinin hâkimi, Avukat Muhammed Hacı İzzet (Ebu Aydın) adıyla meşhur (محمد حاج عزت - أبو آيدن)

Kaleme alan: Nizameddin İbrahimoğlu, Türkiye'deki Hitit Üniversitesi'nde öğretim görevlisi

Hayat hikâyesi

Kendisi Hacı Muhammed bin Hacı İzzet bin Veli bin Recep'tir. Babasının mesleğinin lakabı olan Telci ile tanınmıştır. Ailesi şu lakapları kullanmıştır: Bakkalbaşı, Kılınçcı; ayrıca Celaleddin Harezmşah'a nispetle Celalî ve atalarının Harezm Devleti döneminde savaşlarda sancak taşımalarına nispetle Bayrakdar lakabı. Ebu Aydın büyük bir Türkmen siyasetçisi ve mücahididir; bunun yanında bir medya adamı, bir düşünür, bir davetçi, cömertlik ve mücadele sahibi bir kişidir.

En büyük dedeleri Recep Kılınçcı'nın aslı Adana şehrindendi; Osmanlı toprakları içinde Musul ve Ravanduz'dan göçüp sonra Kerkük şehir merkezine yerleşti. Ebu Aydın 1928 yılında, Kerkük şehrinin Korya bölgesinde bulunan Sarı Kâhya mahallesinde doğdu. Bir ilim, cihat ve zenginlik evinde yetişmişlerdi; onların eksiği yalnızca hürriyet ve sömürgecilik karşısında zillete düşmemekti. Babası Hacı İzzet Veli Nakşibendî, Kerkük şehrinin ileri gelenlerinden ve Osmanlı Devleti'nin yıkılışının sonundan itibaren İngilizlere karşı duran önde gelen mücahitlerdendi. İngilizler onu ve çocuklarını takip ettiler; öyle ki erkek çocuklarından biri olan Üsteğmen Enver'in vefatına sebep oldular. Zira Enver, Irak ordusunda millî vazifesini yerine getirirken attan düşmesinin ardından yakalandığı hastalığın tedavisi için yurt dışına çıkmak istemiş, İngiliz sömürgeciliği buna izin vermemişti. Bunun sebebi de, kendisine yakın arkadaşlarından birinin İngiliz Büyükelçiliği'ne, onun Türk Büyükelçiliği ile ilişkisi olduğu yolunda iftira atıp haber vermesiydi.

Bilinmelidir ki Irak'taki eski krallık hükûmeti, en basit konularda bile -ordu mensuplarından birine tedavi için yurt dışına çıkma izni vermek gibi- Irak'taki İngiliz idaresinin onayı olmadan hüküm verme iradesine sahip değildi. Allah rahmet eylesin, Enver de babası gibi vatanını ve zavallı, mazlum halkını severdi; ister görevi gereği olsun ister mal varlığının bolluğuyla olsun, bütün manevi ve maddi imkânlarıyla Türkmen halkına yardım etti ve 1944 yılında vefat etti. Ardından bu bayrağı, kendisinden sonra küçük kardeşi, hakkında konuştuğumuz Muhammed taşıdı. Muhammed, büyük kardeşinin ardından 1956 yılında babasını da kaybetti; babası bütün maddi, manevi ve fikrî hayatında onun en büyük yardımcısıydı. Muhammed de Türkmen halkının geri kalanı gibi, Türkiye'ye ve oradan Hollanda'ya göç edinceye kadar Irak'ın bütün hükûmetleri tarafından her türlü eziyete ve zulme maruz kaldı; halkını refah, hürriyet ve istiklal içinde görememenin hasretiyle orada vefat etti.

Muhammed, ilkokul, ortaokul ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı; 1950 yılında fakülteye girdi ve 1954 yılında Hukuk Fakültesi lisans diplomasını aldı. Sonra atandı ve kısa zamanda tanınmış bir avukat, büyük bir Türkmen siyasi lideri oldu. Çünkü cesaret, mertlik, yiğitlik ve nezahetle; aynı şekilde ilim, düşünce ve derin ufukla vasıflanmıştı. Halkına ve düşmanlarına aynı anda nasıl hitap edeceğini bilirdi. Türkmen halkının, özellikle de Kerkük ahalisinin güvenini ve itibarını kazandı. Ömrü boyunca halkını irşat etmekle, onları Allah, Resulü, halk ve vatan sevgisi üzerine terbiye etmekle ve ister malla, ister mevkiyle, ister canla olsun ellerindeki bütün güçle onları savunmakla meşgul oldu. Fedakârlıkta bulunmadan arzu edilen hedeflere ulaşılamayacağını çok iyi bilirdi. Bu yüzden Muhammed, edebiyle, ahlakıyla, fikirleriyle ve inancını, vatanını ve halkını savunma yolundaki hikmetli liderliğiyle, kınayanın kınamasından korkmaksızın, gelecek Türkmen nesillerine güzel bir örnek oldu.

Muhammed'in öğrenim yılları, krallık döneminden itibaren sakin geçmedi; daha ilkokul öğrencisiyken defalarca beldesini ve vatanını terk etti. Kerkük, Bağdat, Nasıriye, Kut ve Kufe gibi Irak şehirleri arasında göç etti; en sonunda da Türkiye'ye, oradan da Hollanda'ya göç etti ve zikrettiğim gibi eceli orada geldi.

Atalarının toprağı (Türkmeneli), yok olup gitmiş hükûmetlerin Irak'ın güneyinden, İran'dan, Türkiye'den, Suriye'den, hatta İsrail'den getirdiği hükûmetler ve çeteler tarafından gasp edildi. Bütün bunlar, ardındaki amaçları emirlerine boyun eğmeyen her kim olursa olsun -özellikle de Müslümanları ve onların içinde Türkmen halkını- parçalamak ve yok etmek olan küresel emperyalist devletlerin planı altında gerçekleşti. Onlar Irak'ı daima halkı olmayan bir ülke sayıyor, halkının o ülkenin asıl sahiplerinden olmamasını hedefliyorlardı. Bu zorbalar Irak'ın petrol ve maden servetlerini yağmalayıp çalmak, kara, deniz ve hava stratejik noktalarına hâkim olmak için çalışıyorlardı.

Avukat Muhammed'in ümidi, düşmanlarla yüzleşmenin en emin yolu olan ilim yolunda devam etmekti. Fakat bilindiği gibi olaylar, Osmanlı hilafetinin yıkılışından sonra, özellikle de İngiliz Mandası'nın sona ermesinden sonra hızla değişmeye başladı. Böylece zorbaların, münafıkların ve 14 Temmuz Devrimi'nin sahiplerinin sırası geldi; krallıktan kurtulup diktatörlüğe ve zorbalığa geçiş devrimi. Ülkeyi teslim aldılar ve iktidarın emirlerine itaat etmeyen herkesi yok etmeye başladılar. Bu da Türkmen halkını, her ne şekilde olursa olsun bunlara direnmeye mecbur bıraktı; Türkmen halkını savunmak ve korumak için heyetler ve dernekler kurmaya başladılar. Bunların arasında Hacı Muhammed de vardı; bu yüzden zorbalar ve diktatörler onu hedef aldılar, zulüm ve iftirayla ona yüklendiler. Nihayet 1959 yılının 14 Temmuz günü katliamı geldi. Türkmenler cumhuriyetin birinci yılını anıyorlardı ki, Türkmen halkının bu önde gelen şahsiyetlerini yok etmek için o hain katliamı gerçekleştirdiler ve Türkmenlerden çok sayıda kişiyi idam ettiler. İlahi bir hikmetle Ebu Aydın, Kerkük'ten çıkmayı ve idam listesinden kurtulmayı başardı.

Katliamdan sonra defalarca Bağdat'a göç etmek zorunda kaldı. Durumlar yatıştıktan sonra, altmışlı yıllarda kendisi, ailesi, annesi Hacı Cemile ve kız kardeşi Hacı Fazile Bağdat'a göç ettiler. Kız kardeşi Hacı Mediha ise, eski Kerkük mal müdürü Hacı Halil İbrahim ile evli olması ve okula giden çocukları bulunması sebebiyle göç etmek ona zor geldiğinden Kerkük'te kaldı. Muhammed orada beş yıl avukatlık yaptı, sonra Kerkük'e döndü ve orada önce noter, sonra hâkim olarak çalıştı. Kerkük ile Bağdat arasında geçen o dönem, hayatındaki en verimli hizmet ve mücadele dönemiydi.

Siyasi faaliyeti

Muhammed Hacı İzzet... Çok yönlü bir siyasetçi, düşünür ve medya adamı; sözle ameli birleştiren bir davetçi. Fikrî ve siyasi faaliyetine yetişmesinin ilk yıllarında başladı; belki de çevrenin bunda etkisi olmuştur. Babasının siyasi faaliyeti, seyahatler ve yolculuklar, görüşme ve toplantıların çokluğu, aile kütüphanesi ve ataların mirası, fikir ve görüş sahibi birçok kişiyle kurulan bağlantı; bütün bunların onun yetişmesinde, ilmî, fikrî ve liderlik yönelişinde büyük etkisi oldu. Faaliyeti ellili yıllarda -henüz genç yaşta iken- öğrenci ortamlarında; Irak'ın ileri gelenleriyle, özellikle de Kerkük şehrinin önderleriyle yapılan görüşmelerde, gösterilerde ve temaslarda kendini gösterdi. Bu faaliyet, Bağdat'a göç ve sığınmanın acılığıyla birlikte daha geniş bir surette olgunlaştı. Onda imana ve davete dayalı görünüm ise, 14 Temmuz 1959'daki kanlı Kerkük Katliamı'ndan sonra şekillendi; halkını ve vatanını münafık zorbalardan ve sömürgecilerden kurtarmak için siyasi ve İslami davet faaliyetine başladı...

İşte Muhammed Hacı İzzet budur... Kerkük ve Bağdat şehirlerinde bulunduğu sırada Irak halkını, Allah'ın kitabına ve Resulünün -sallallahu aleyhi ve sellem- sünnetine dayanan açık bir programa çağıran büyük bir Türkmen düşünürü... Onları bunlarla birlikte cihada davet eder, özellikle de kendisine en yakın olan Türkmen halkını çağırır; onları anlaşmaya ve davet meydanlarında buluşmaya davet ederdi. Bu davetinde şunları vurgulardı: ruhun yüceliği, duygunun coşkusu, uyanık akıl, zeki kalp, derin ve sarsılmaz iman, fırtınalar karşısında Müslümanın dimdik duruşu ve kendisiyle yolu çizdiği açık bir bakış; böylece etkin bir oyuncu olsun ve yolun iki yanına işaretler ve nişan taşları koysun ki yürüyenler yollarını şaşırmasın.

1969 yılında Saddam felaketi vuku bulunca, Iraklıların ve dünyanın çok iyi bildiği üzere katlanılamayacak büyük zulüm sebebiyle bütün siyasi, kültürel ve diğer çalışmaları durdu. Onda siyasi cihadın yerine irşat gelişti ve yolu istikrar buldu; öyle ki içindeki güzellikle ve güzel sözle birlikte, irşat ve nasihatle kurtarılabilecek olanı kurtarmak için hayat yolunda bir azık ve bir silah hâline geldi. Bundan sonra halkına seslenmeye başladı; onlara Allah'ın kitabından ve Resulünün -sallallahu aleyhi ve sellem- sünnetinden kaynaklanan yenilenmiş bir anlayış taşıyordu. Bu imanî anlayış sayesinde onun, insanın yeryüzündeki hayatını temizlik, güven, izzet ve cihat üzerine bina etmeye iten bir mesajı ve görevi oldu...

Mücadele hikâyesi

  1. İlimleri ve dünyanın siyasi haberlerini çok takip eder, çok gezer ve seyahat ederdi. Bu yüzden millî ümitlerini gerçekleştirmek için hukuk veya siyasal fakültesini bitirmeyi tercih etti; dileği hukuk fakültesinde gerçekleşti ve 1954 yılında Bağdat Üniversitesi'nden mezun oldu.
  2. Fakülteden mezun olduktan sonra Kerkük'teki Irak Petrol Şirketi'nde göreve atanmak istedi; ancak kendisinin ve ailesinin dosyasında sömürgeciliğin hoşlanmadığı, kırmızı kalemle yazılmış kayıtlar bulunduğu için ataması İngilizler tarafından reddedildi. Dosya, onların İngilizleri sevmedikleri ve şerefli, samimi millî hükûmeti destekledikleri kayıtlarıyla doluydu.
  3. 1959 katliamından önce, Türkmenlerin devlet nezdindeki haklarını savunmak için Kerkük'teki Millî İşbirliği Komitesi'nin üyelerinden biri oldu. Yanında Avukat Tahsin Arfet, merhum emekli Birinci Reis Ata Hayrullah ve Eczacı Mecid Hasan vardı. Bütün siyasi mahfillerde mazlum halkını savundu; ister İngilizlerden, ister komünistlerden, ister milliyetçilerden, ister Baasçılardan olsun herhangi bir zalim yönetici karşısında hakkı söylemekten geri durmadı. Bütün bunlar resmî belgelerde açıkça yer almaktadır. (Bkz. Tabakçalı'nın Hatıraları ve Avukat Casım Muhlis'in Hatıraları, s. 129.)
  4. Cumhuriyetin ilanından sonra Kerkük'te Arapça ve Türkmence olmak üzere iki dilde yayımlanan, Beşir adlı ilk haftalık edebî gazeteyi çıkardı. Gazetenin sahibi olarak Sayın Muhammed Emin Asri'yi görevlendirdi; kendisi gazetenin sorumlusu ve yazı işleri müdürü oldu, yazıların yayın sorumlusu ise Avukat Ata Terzibaşı idi. Sonra matbaayı satın aldı ve "Avukatlık" bürosunu gazetenin çıkarıldığı merkez hâline getirdi; ayrıca Cadillac marka özel bir araba alarak gazetenin hizmetine verdi. Gazete kültürel ve sosyal meselelerle, Türkmenlerin kültürel haklarıyla ilgilendi. İlk sayısı 23 Eylül 1958'de, son sayısı ise 17 Mart 1959'da çıktı; hem de İngiliz sömürgeciliğinin ya da İngilizlere bağlı hükûmetin baskı ve tehditlerine rağmen. 16 Mart 1959'da Kerkük istihbarat müdürü, el-Âfâk ve Gavurbağı gibi diğer gazete sahipleriyle birlikte onu önemli bir toplantıya çağırarak gazete için Kürtçe, Türkmence ve Arapça olmak üzere üç dilde özel bir sayı çıkarmalarını istedi. Fakat o bu görevlendirmeyi reddetti; gazete o sırada 26. sayısını çıkarıyordu. Onlara bütün cesaretiyle şu cevabı verdi: "Bu emriniz Irak kanununa ve anayasasına aykırıdır; devletin kanunlarına muhalefet edilemez." Birkaç saat sonra tutuklandı ve İngilizlerle ilişkisi olduğu bahanesiyle Kut'a sürgün edildi; hâlbuki emniyet müdürü konuyu biliyor ve hakikatleri çok iyi tanıyordu. Üç ay sonra genel af ile beldesine döndü.
  5. İngiliz sömürgeciliği cumhuriyet döneminde Irak'ı dolaylı bir şekilde yönetiyordu ve onun vatanseverliğinden, milliyetine olan sevgisinden korkuyorlardı. Bu yüzden isteklerini yerine getirmezse Beşir gazetesini kapatmakla onu tehdit ettiler. O reddedip direnince, her sayıdan 100 gazete satın almasını istemek üzere ajanlarını gönderdiler; bu isteği de reddetti, çünkü onların bütün işlerinde bir komplo olduğunu biliyordu. Sonunda ona bir tuzak kurdular, yukarıda zikrettiğimiz gibi onu Kut'a sürdüler ve gazeteyi kapattılar. Sürgün edilenler arasında mahkeme başkanı Avni Yusuf, Kasım Neftçi, Nureddin el-Vaiz, Kerkük emniyet müdürü Şeyh Rıza ve Irak Türkmenlerini desteklemesi sebebiyle İkinci Tümen Komutanı Nâzım Tabakçalı da vardı. Tabakçalı'nın babası Arap asıllı, annesi ise Suriye Türkmenleri asıllıydı.
  6. Mart 1959'da, özellikle Abdülvehhab eş-Şevvaf hareketinden sonra, Kürt komünistleri tarafından Türkmenlere karşı işkence ve zulüm harekâtı gerçekleşti. Günler içinde Kerkük'te ihtiyar ve genç, erkek ve kadın olmak üzere yaklaşık üç bin Türkmen, Turancılık suçlamasıyla tutuklandı. Tutuklular aylar sonra serbest bırakıldı, bir kısmı ise güney illerine sürgün edildi; bunların arasında Avukat Muhammed de vardı. Genel aftan dönüşünün dört ay ardından, 1959'un korkunç Kerkük Katliamı gerçekleşti; 14 Temmuz 1959 gününde başlayıp üç gün süren bu katliamda Avukat Muhammed'in adı da idam listesindeydi. Fakat onu beldesi Kerkük'te bulamadılar; çünkü meseleyi fark etmiş, arkadaşı ve akrabası Usta Hasan Halef Yüzükolar ile birlikte Bağdat'a, sonra da Kufe'ye gitmişti66. Birkaç gün sonra işler yatışınca Kerkük'e döndü, ardından Bağdat'a naklini istedi ve yukarıda zikrettiğimiz gibi Adalet Bakanlığı'nda noter olarak çalıştı.
  7. Hayatından korkmaksızın, Mehdavi Mahkemesi'nde Kerkük'teki İkinci Tümen Komutanı şehit Kurmay Tuğgeneral Nâzım Tabakçalı'nın savunması için tanıklık yaptı. Tabakçalı, Abdülkerim Kasım'ın onu 1959 yılında iktidardaki rejimi devirmek üzere Şevvaf hareketine katılmakla suçlamasının ardından idam edildi. O ise suçlamayı reddetmiş ve mahkemeye, komplo kurduğunu ispat eden bir delil ortaya koyması için meydan okumuştu.
  8. Altmışlı yıllarda Bağdat'a nakledildiğinde siyasi ve basın cihadını sürdürdü; Türkmen Kardaşlık Ocağı adına Kardaşlık (mecelletü'l-İhâ) dergisini çıkardı ve 1961 yılında derginin genel yayın yönetmeni oldu. Irak o sırada en zor siyasi şartlarından geçiyordu; buna rağmen bu millî görevi üstlenmekten korkmadı ve tereddüt etmedi.
  9. Yetmişli yıllarda başkent Bağdat'ın hâkimi ve kadısı oldu; erkek ve kadınlardan fasıklarla, isyankârlarla ve fuhşiyatla mücadele etti, tehditlerine ve kendisine sürekli rüşvet teklif edilmesine rağmen pek çok fuhuş ve kumar mekânını kapattı. Onların karşısında yumuşamadı ve kararlarından, uygulamalarından bir kez olsun taviz vermedi.
  10. Nasıriye ilinin hâkimi ve kadısı oldu; kargaşa çıkaranlarla, yağmacılarla ve diğerleriyle mücadele etti; tehditlerine rağmen cezaî kararlarından yine taviz vermedi.
  11. Son olarak Kerkük ilinin hâkimi ve kadısı oldu; hiçbir gün adil olmayan bir karar ya da zalim Baas yönetimine yaranan kararlar vermedi. Nihayetinde Saddam hükûmeti, Baasçı olmadığı hâlde onu mükâfatlandırdı ve Irak hâkimlerinin ilk onu arasında seçti. Bu mükâfat, bana göre -en doğrusunu Allah bilir- kararlarındaki cesareti ve adaleti sebebiyledir; ya da yok olup gitmiş hükûmetin siyasi oyunlarından bir tür ve Türkmen halkına karşı bir riyakârlıktır, yani sanki Türkmen halkına tek vatanın evlatları gibi davranıyorlarmış izlenimi vermek içindir; ya da bilmediğimiz başka sebeplerdendir.
  12. Kültüre ve basına önem verirdi; çünkü sömürgecilikten kurtuluş yolunun birinci derecede öğrenmek, aydınlanmak ve cahil kalmamak olduğunu biliyordu. Görüyoruz ki 1958 yılında Beşir gazetesi adıyla Türkmence ilk Türkmen gazetesini çıkardı ve gazetenin sermayesi kendisindendi. Sonra yukarıda zikrettiğimiz gibi 1961 yılında Kardaşlık dergisinin yazı işleri müdürü ve Türkmen Kardaşlık Ocağı heyetinin üyesi oldu. Onlarla birlikte Zaim Abdullah Abdurrahman, Abdülkadir Süleyman, Vahideddin Bahaeddin, Dr. Mardan Ali, Habib Hürmüzlü, Abbas Vendavi, Dr. Cemal Mustafa, Seyyid İrfan ve başkaları vardı.

66 Usta: araba koltuklarının, yani "keşnat"ların tamir atölyesinin ustası. 1959 katliamından sonra ailesiyle birlikte Bağdat'a göç etti ve Ragıbe Hatun semtine yerleşti; sonra Türkiye'ye göç etti ve hâlâ İstanbul'da yaşamaktadır.

13. Böylece onun çağdaş Türkmen basınının öncüsü olduğu söylenebilir; çünkü Türkmence gazete çıkaran ilk kişi odur. Ancak Türkmen edebiyatının öncüsü olma şansı ona gülmedi, zira bütün vaktini Türkmen halkının haklarını savunmaya ve onların işleriyle ilgilenmeye harcadı, yazmaya fırsat bulamadı. Buna rağmen, belirttiğimiz gibi, davranışlarıyla, tutumuyla ve fikirleriyle gençlerden nesiller yetiştirdi.

Toplumsal hayatı

Kifri kazasının ailelerinden birine mensup bir Türkmen kızıyla, ünlü Türkmen yazar ve edip Abdulhakim Rızı oğlu'nun kızıyla evlendi; ondan Aydın adlı bir oğlu ile Ayfer ve Deniz adlı iki kızı oldu.

Okul hayatında, iş hayatında ve siyasi hayatında zeki, çalışkan ve güzel ahlaklı biriydi; hayatının bütün dayanaklarını babasından ve ailesinden almıştı. Hayat hikâyesine dair ne anlatırsak anlatalım, onu bu makaleye sığdırmamız mümkün değildir; hayatı hakkında büyük bir kitap yazmak gerekir. Ancak şunu söyleyebiliriz ki, başarılı bir lider veya başkan, ister siyasi hayatında, ister milli, ister inanç alanında olsun, en az dört vasfa sahip olmalıdır: 1. Bilgi ve ilim. 2. Cesaret ve korkusuzluk. 3. İman ve güzel ahlak. 4. Devlet maaşına muhtaç olmadan kendisinin ve ailesinin geçimini güvence altına alacak bir mal varlığı. Allah rahmet eylesin, Muhammed bu vasıfların hepsini taşıyordu; Yüce Allah'a imanı ve yüksek ahlakı sınırsızdı, çünkü o büyük bir âlimin oğlu, zengin bir ailenin evladı ve Kerkük ile Irak'taki İngilizlere, hainlere ve aşırılara karşı mücadele etmiş, ilkeli ve siyaset sahibi bir ailenin çocuğuydu.

İşte böyle liderler her türlü saygıyı ve takdiri hak ederler, çünkü onlar bizim âlimlerimiz ve büyüklerimizdir. Bunlar kitap ve makale yazanlardan daha büyük olabilirler; çünkü vatan ve mazlum halk uğruna kendilerini feda ederler, halklarını mutlu etmek ve onları sömürgeciliğin ve sömürgecilerin yardakçısı münafıkların ve diktatörlerin zulmünden, sömürüsünden kurtarmak için kendileri gibi büyük nesiller yetiştirirler.

Burada tarihten, yukarıda belirtilen liderlik vasıflarını taşıdıkları hâlde ne bir kitap ne de bir makale yazmış olan büyük mücahit ve mücadele adamlarından bazı örnekler verilebilir. Mesela Dört Halife'yi, Halid bin Velid'i, Amr bin As'ı, Ömer bin Abdülaziz'i, Fatih Sultan Mehmed'i, Ömer Muhtar'ı ve daha nice kişiyi ele alalım. Bunların iman, adalet, cesaret, sabır ve benzeri derecelerinde farklılıklar bulunsa da, hiçbiri kitap telif etmemiştir; bilge liderliğinin yanı sıra müellif de olan İmam Ali (r.a.) bunun istisnasıdır. Çoğu savaşlarda şehit de olmamıştır. Bu örnekleri zikretmemin sebebi, milli liderin vasıfları arasında telif ve yazarlığın veya ilmî bir diplomanın yahut savaş meydanında şehit düşmenin bulunduğunu zanneden kimselerin olmasıdır.

Yetmişli yıllarda Beytullahi'l-Haram'a hac ziyaretinde bulundu; Kur'an, sünnet, İslam tarihi ve başka bazı ilimleri okumayı sürdürdü, güvenilir Arapça ve Türkmence kaynaklardan siyasi gerçekliği ve olayları incelemeye devam etti ve sahip olduğu her şeyi aziz halkına verdi. Yaşlılığında bile... Yaşadığı çileleri, girdiği mücadele alanlarını, ziyaret ettiği ya da içinde yaşadığı ülkeleri, vatan hasretinin acısını, halkına yapılan zulmün ıstırabını çekti; ta ki eceli Hollanda'da gelene kadar. Naaşı Türkiye'ye getirildi ve İstanbul'da defnedildi.

Türkiye'ye ve Hollanda'ya hicreti

Ailesini, milletini ve vatanını sevdi; gençliğinden itibaren beldesine, vatanına ve dinine bağlandı. Vatan sevgisi imandandır ve ona duyulan özlem, İslam'ına bağlı bir Müslümanın vasıflarındandır. Nitekim Resulullah (s.a.v.) Mekke hakkında şöyle buyurur:

(والله إنّك لخير أرض الله وأحبّ أرض الله إليّ، ولولا أنّي أُخرجت منها ما خرجت).

"Vallahi sen Allah'ın yeryüzündeki en hayırlı toprağısın ve bana Allah'ın toprakları içinde en sevgili olanısın; eğer oradan çıkarılmış olmasaydım çıkmazdım."

Aydın'ın babası Muhammed, birbirini izleyen komploları ve ardı ardına gelen olayları yaşadı; hicretinden itibaren Irak'ın başına gelen hiçbir olay yoktu ki onun vicdanında yaşamasın, kanına ve nefesine karışmasın. Vatandaşlarının paramparça oluşunu hissediyor, şikâyetlerinin iniltisini duyuyor, ne ciddi bir çalışma ne bir imdat eli ne de bir yardımcı görüyordu. Bu yüzden onları gözyaşlarını kesmeye ve cihada yönelmeye çağırdığını, gayretlerini kamçıladığını görüyoruz.

Mütefekkirimiz duyguları içinde yol alarak acı gerçekliği ve kurtuluş yolunu tasvir eder. Bu durumun asıl sebebinin Yüce Allah'tan yüz çevirmemiz olduğunu belirtir; bu yüzden dağıldık, hasetle, iftirayla ve bencillikle meşgul olduk, zillete ve alçalmaya düştük, düşmanların sofralarının kırıntılarıyla yaşar hâle geldik, haklarımızı onlardan diler olduk, onlardan aldığımız değersiz bağışlarla sevinip böbürlendik. Zorbaların onurlu Irak halkına ve özellikle mazlum Türkmen halkına yönelik saldırı üstüne saldırıları, katliam üstüne katliamları sürdü. Bunlar herhâlde Osmanlı Devleti'nin yıkılışından sonra, özellikle de İran-Irak Savaşı ve Kuveyt Savaşı'ndan sonra, ardından da Birleşmiş Milletler'in ekonomik ambargosuyla başladı.

2000 yılında vefat etti; Amerika'nın ve müttefiklerinin Irak'a saldırısını görmedi, vatanının ve halkının, özellikle de Türkmen halkının başına gelenleri de görmedi. Görseydi, mazlum halkı için, özellikle de Türkmen halkının başına gelenler için acıları ve hasretleri daha da artardı. Irak'ın başına çöken facianın karanlığı ve musibetin karasının içinde, devrik rejimin katliamlarını aşan korkunç katliamlar yaşandı...

Babasının toplumsal ve siyasi hayatı

Receb oğlu Hacı Veli oğlu Hacı İzzet, Kerkük halkının eşrafından, salih âlimlerden, Nakşibendi tarikatı mensuplarından, servet ve zenginlik sahibi bir kişiydi; iki kızı ve iki oğlu oldu. Osmanlı yönetimini ve krallık dönemini gördü, İkinci Dünya Savaşı olaylarını yaşadı; yılları büyük hadiselerle dolu geçti. Irak'ın evlatları 1914 yılında dünya güçlerine karşı eşit olmayan savaşlarda birçok fedakârlıkta bulundular, ardından 1920 yılında mübarek Yirmi Devrimi patlak verdi; o ve vatandaşları sürgünün ve sığınmacılığın tadını tattılar. Revanduz kazasında posta, telgraf ve telefon müdürlüğü görevini yürütürken görevinden istifa etti, memleketi Kerkük'e dönüp orada yaşamak zorunda kaldı ve hakkın devrinin başlayacağı, iman erlerinin zafer kazanacağı, Allah'ın kelamının yücereceği günü beklemeye koyuldu.

Sömürgecilere karşı mücadelesiyle de tanınan babası Hacı Veli'nin mesleğinde çalıştı; babası Revanduz'da posta, telgraf ve telefon idaresinde görev yaparken onlara karşı durmuştu. Babasından sonra aynı görevi üstlendi ve Batı sömürgeciliğine karşı mücadeleyi sürdürmede babasının izinden yürüdü; sonra bu mücadele onların evlatlarına, özellikle de Avukat Muhammed'e geçti.

Hacı İzzet, insanlar arasında ilmî ve tasavvufi kimliğiyle tanınan büyük bir âlimdi; bu vasıflar oğulları Muhammed ile Enver'e ve kızları Medihe ile Fazile'ye de geçti.

Allah rahmet eylesin, Muhammed'in babası Kerkük şehrinin büyük tüccarlarındandı. İslam uğruna ve Osmanlı İslam hilafetini korumak için mücadele ederken, posta, telgraf ve telefon müdürü olduğu sırada siyasi bir olay yaşadı. Bilindiği gibi bu görev, savaş hâlinde gizli telgrafları ilgili makamlara, oradan da Müslümanların sultanının karargâhına ulaştırması bakımından hassas görevlerdendir; ihlaslı kimselerin elinde olmasaydı ihanetin ve askerî sırların ifşasının kaynağı hâline gelirdi. Bu yüzden Hacı İzzet, İngiliz ve Rus sömürgeciliğinin casuslarına elinden gelen her yolla direndi; özellikle Osmanlı hükümetine gelen veya oradan gönderilen mektup ve telgrafların bu casuslara verilmesini ya da ifşa edilmesini engelledi. Üzerlerinde, özellikle Revanduz kaza kaymakamı tarafından ağır baskılar uygulanmasına rağmen böyle yaptı; hatta memurlarıyla birlikte kaymakamlık binasını basıp onlarla tartıştı ve sonunda, İngiliz sömürgeciliğinin Irak'ı işgalinden (1918) yıllar sonra görevinden istifa etti. Ardından ellili yıllarda vefat etti.

Son söz

Kısaca onun hakkında şunu da söyleyebiliriz: Avukat Muhammed Hacı İzzet, ister gurbet ve memleketinden uzak kalması sebebiyle, ister insanların Irak'taki aralıksız savaşlarla meşgul olması sebebiyle, isterse başka sebeplerle olsun, unutulmuşlar listesine dahil olanlardan biriydi.

Bugün herkes biliyor ki, Türkmen halkının, gösterdiğimiz örneklerdeki gibi tecrübeli liderlere ve siyasetçilere ihtiyacı var. Onların, salih ve lider nesiller yetiştirmekten, hakkı ve adaleti bilen, hiçbir şekilde korkmayan büyük adamlar terbiye etmekten, halklarını ve vatanlarını ne pahasına olursa olsun korumaktan başka bir dertleri yoktu.

Gayretli Türkmen vatandaşlara son söyleyeceğim şudur: Bu tür şahsiyetlerin, âlimlerin, mütefekkirlerin, bilgelerin ve salih siyasetçilerin hayatlarını okusunlar; görüş ayrılığından doğan basit ve gündelik anlaşmazlıklar yüzünden onlar hakkında ileri geri konuşmasınlar; mesleklerini ve makamlarını, ya da kendileri gibi veya kendi cemaatlerinden olmayışlarını kıskanmasınlar; onları hayırla yâd etsinler ve onları Allah için sevsinler. Çünkü biz dinde kardeşiz, Âdem'e uzanan nesepte kardeşiz, dilde ve ortak kaderde kardeşiz. Allah İmam Ali'ye (r.a.) rahmet eylesin; o şöyle der:

(من علّمني حرفاً صرت له عبدًا "ملكني عبدًا").

"Bana bir harf öğretenin kölesi olurum (beni köle edinmiş olur)."

O hâlde âlimlerimize saygı gösterelim, saflarımızı birleştirelim, başkalarına güzel bir örnek, düşmanlarımıza karşı büyük bir güç olalım. Bunu yapar ve atalarımızla övünürsek, kendimize saygı duymuş oluruz; dolayısıyla halklar da bize saygı duyar. Son duamız, âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamd olsun; salat ve selam O'nun Peygamberi'ne ve bütün âline olsun.

Nizameddin İbrahimoğlu – Türkiye /

47. Avukat ve Yazar Habib Hürmüzlü (المحامي الكاتب حبيب هرمزلي)

Ünlü bir Türkmen yazar; Irak'ta yayımlanan Kardaşlık dergisinin eski yazı işleri müdürü ve Türkiye'de çıkan Kardaşlık dergisinin editörüdür. Hâlen Türkiye'de yaşamaktadır; pek çok makalesi vardır.

48. Avukat ve Yazar Erşad Hürmüzlü (المحامي الكاتب أرشد هرمزلي)

  • 1943 yılında Kerkük'te doğdu.
  • 1964 yılında Bağdat Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu.
  • 1967 yılında Bağdat'taki İşletme Yönetimi Enstitüsü'nden (المعهد التأميني لإدارة الأعمال) mezun oldu.
  • 1969 yılında Almanya'nın Murnau şehrinde Almanca diploması aldı.
  • Bağdat Radyosu Türkmence bölümünün ilk spikerlerindendi ve radyonun dergisinin sorumluluğunu üstlendi; bir süre de radyonun Türkçe bölümünü yönetti.
  • Münih, Heilbronn (هيلبولشتاين), Zürih, Londra ve Bağdat'ta liderlik ve işletme yönetimi üzerine eğitim programları tamamladı.
  • Bir dizi Türk, Arap ve uluslararası şirkette genel müdürlük ve icra kurulu başkanlığı görevlerinde bulundu.
  • Türkmen basınında çalıştı; Bağdat'ta el-İha dergisinin ve el-Irak gazetesinin, İstanbul'da Kardaşlık dergisinin yayın kurulu üyeliğini yaptı.
  • Kerkük Vakfı Kültür ve Araştırma Kurumu'nun kurucu üyesidir.

Türkmen meselesi ve Orta Doğu bölgesiyle ilgilenen eserleri vardır; bunlardan bazıları:

  1. Irak'ta Türkmenler (التركمان في العراق) – Arapça – Bağdat 1967
  2. Irak'ta Türkmenler – Arapça ve Türkçe – Ankara 1992
  3. Türkmenler ve Irak Vatanı (التركمان والوطن العراقي) – Arapça – İstanbul 2003
  4. Türkmenler ve Irak Vatanı – Arapça – gözden geçirilmiş ikinci baskı – İstanbul 2003
  5. Türkmenler ve Irak Vatanı – Arapça – gözden geçirilmiş üçüncü baskı – Beyrut – ed-Darü'l-Arabiyye li'l-Mevsuat 2005
  6. Irak'ta Türkmen Varlığının Gerçeği (حقيقة الوجود التركماني في العراق) – Arapça – birinci baskı – Ankara 2005
  7. Irak'ta Türkmen Varlığının Gerçeği – Arapça, ikinci baskı, Beyrut, ed-Darü'l-Arabiyye li'l-Mevsuat 2005
  8. Türkmenler ve Irak – Türkçe – İstanbul 2003
  9. The Turkmen And Iraqi Homeland – İngilizce – İstanbul 2003
  10. The Turkmen Reality in Iraq – İngilizce – İstanbul 2005
  11. Irak'taki Türkmen Gençliğine Açık Mektuplar (رسائل مفتوحة إلى الشباب التركماني في العراق) – Ecra Okan (اجرا اوقان) – Türkçeden çeviri – İstanbul 2004
  12. Türk Tarihine Giriş (المدخل إلى التاريخ التركي) – Yılmaz Öztuna, Türkçeden çeviri, Beyrut, ed-Darü'l-Arabiyye li'l-Mevsuat 2005
  13. Irak ve Türkmen Gerçeği – Türkçe – 200667

1967 yılında Kerkük televizyonunun ilk spikeri sayılır. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın (Abdullah Gül) Orta Doğu danışmanıdır.

67 http://www.turkmeneliparty.net/yaz.asp?id=21

49. Prof. Dr. Cemal Muhtar (الأستاذ الدّكتور جمال مختار)

İstanbul'daki Marmara Üniversitesi'nde Türk edebiyatı profesörlüğü yapmıştır.

50. Merhum Prof. Dr. Hidayet Bayatlı (الأستاذ الدّكتور المرحوم هدايت بياتلي)

Tekirdağ'daki Trakya Üniversitesi'nde Türk edebiyatı profesörlüğü yapmıştır.

51. Merhum Öğretmen Saki Baki (المدرس المرحوم ساقي باقي)

Kerkük Şarkiye Lisesi'nde matematik öğretmeniydi; Çağdaş Matematik (الرّياضيات المعاصرة) adlı kitabı telif etti. Eser basılmamış bir yazma olarak aile kütüphanesinde bulunuyordu.

52. Araştırmacı Prof. Dr. Sinan Said (الباحث الأستاذ الدّكتور سنان سعيد)

Bağdat Üniversitesi'nden medya uzmanı; Bağdat Üniversitesi'nde profesör ve medya bölümü başkanı olarak, Bakü televizyonunda ise spiker olarak çalıştı.

53. Dr. Turhan Ketene (الدّكتور تورهان كتانة)

Ankara'da kadın hastalıkları uzmanı ve Türkmen Milliyetçi Hareketi'nin dış ilişkiler sorumlusudur.

54. Araştırmacı Vahid Elin Bahaeddin (الباحث وحيد الين بهاءالدين)

Büyük bir Türkmen araştırmacıdır; pek çok makalesi vardır.

55. Yazar ve Araştırmacı Dr. Tevfik Tütüncü (الكاتب والباحث الدّكتور توفيق التوتنجي)

Kerküknâme (كركوك نامة) adlı kitabın sahibidir.

56. Dr. Kemal Hıdır Demirci (الدّكتور كمال خضر الدّامرجي)

57. Şehit Dr. Necdet Kasım es-Salihi (الشّهيد الدّكتور نجدت قاسم الصّالحي)

58. Prof. Dr. Faik Mustafa (الأستاذ الدّكتور فائق مصطفى)

Süleymaniye Üniversitesi Arap Dili Bölümü başkanıdır; Arap dili alanında pek çok eseri vardır.

59. Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu (الباحث الأكاديمي نظام الدين إبراهيم أوغلو)

“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünden — eserin aslından
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünden — eserin aslından
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünden — eserin aslından
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“Akademisyen Araştırmacı Nizameddin İbrahimoğlu” bölümünden — eserin aslından

Özgeçmişine dair bir özet

Nizameddin İbrahimoğlu, 24 Nisan 1955 tarihinde Irak'ın Kerkük şehrine bağlı Korya semtinde doğdu ve dindar bir ailede yetişti. Nizameddin'in babasının adı Hacı Halil Efendi bin İbrahim bin Abdurrahman bin Cuma Bey bin İsmail Kılıncı'dır. Soyları Sultan Celaleddin Harzemşah'a dayanır; yüzlerce yıl önce Konya'dan gelip Musul'a, ardından Kerkük'e yerleşmişlerdir, bu yüzden Celalî lakabıyla da anılırlar. Babası Hacı Halil, Kuzey Irak'ta ilmi, edebi ve dindarlığıyla tanınan bir kişiydi. Erbil ve Kerkük vilayetlerinde ve bunlara bağlı kazalarda mal müdürü olarak görev yaptı; sonunda 1961 yılında Kerkük'e yerleşti ve 1971 yılında vefat etti. Nizameddin'in babasının evi ya da divanhanesi, o bölgede tanınan bütün âlimlere, mollalara ve mutasavvıflara konukluk ederdi; bu yüzden Nizameddin, büyüklerle oturmaya, sohbetlerini dinlemeye ve onlarla irtibat kurmaya alıştı.

Nizameddin'in annesinin adı ise Hacı Receb oğlu Veli oğlu Hacı İzzet Nakşibendi'nin kızı Hacı Medihe'dir. Dedeleri Receb, Kerkük'te büyük bir tüccardı; Adana'dan gelmişlerdi ve onlar da Celalîlerdendir. Medihe, dindarlığıyla ve Allah'a olan derin imanıyla tanınan bir hanımdı; yedi evladına Kur'an-ı Kerim'i hatmetmeyi ve İslam ahlakını öğretti.

Nizameddin ilkokulu, ortaokulu ve liseyi Kerkük'te okudu; 1978 yılında Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arap Dili ve İslami İlimler Bölümü'nden mezun oldu. Gençliğinde şeyhlerin tekkelerine devam eder, İslami ilimlerin yanı sıra onlardan ruhi terbiye, feyiz ve bereket alırdı; "Şeyh Hüsameddin Tekkesi" bunlardandı ve oğlu Şeyh Abdulkerim tekkenin halifesiydi. Ayrıca "Şeyh Ali Talabani Tekkesi" ile Nakşibendi tekkeleri, özellikle de Süleymaniye'deki "Şeyh Osman Biyare Nakşibendi Tekkesi" bunlar arasındaydı. Tanınmış âlimlerden de dersler aldı; bunlardan biri büyük Mısırlı âlim Şeyh Mahmud Garib, bir diğeri de büyük âlim Şeyh Velid el-A'zami'dir; ikisi de o dönemde Bağdat'ın önde gelen âlimlerindendi. Bağdat'taki İslami İlimler Fakültesi'ne (كلية الدراسات الإسلامية) kaydoldu ve Dr. Abdulkerim Zeydan, Dr. Muhsin Abdulhamid gibi hocaların ve başka değerli âlimlerin elinde okudu. Öğrenim yılları boyunca büyük İslami şahsiyetlerle tanıştı; onlardan Kur'an-ı Kerim, fıkıh, tefsir ve akaid dersleri aldı, onlardan etkilendi ve izlerinden yürüdü. Tabii ve teknik ilimlerin tahsilini de ihmal etmedi. Dinî seyahatleri severdi; bir ilim talebesi olarak âlimlerden ders almak üzere ülkeyi boydan boya dolaşırken ilim ve kültür alanındaki okumaları arttı.

Ataları İngiliz ve Avrupa sömürgeciliğinin zulmüne karşı Osmanlı Devleti'nin yanında durdukları gibi (babası Hacı Halil ve dedesi İbrahim, aynı şekilde annesinin babası Hacı İzzet Nakşibendi, dedesi Abdurrahman ve dayısı Avukat Muhammed Hacı İzzet ve diğerleri gibi), o da Türkmenlerin haklarını kazanma mücadelesini ihmal etmedi; Irak'ta yıllarca halkını zorbalara karşı savundu. 1982 yılında büyük ağabeyinin şehit edilmesinden sonra Türkiye'ye gitmenin ve mücadelesini orada sürdürmenin daha uygun olacağını düşündü.

1976 yılından 1982 yılına kadar Irak Eğitim Bakanlığı'nda çeşitli görevlerde bulundu. Baas rejiminin ağır baskıları yüzünden 1982 yılında Türkiye'ye gitti ve 1987 yılına kadar kardeşleriyle birlikte turizm ve ticaret şirketlerinde çalıştı.

1997 yılında Türkiye'de Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde lisansüstü eğitime başladı ve 1999 yılında mezun oldu. Ardından 1987'den 1992'ye kadar Bursa'daki Uludağ Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olarak atandı, sonra 1994 yılında Gazi Üniversitesi'ne atandı. Hitit Üniversitesi açıldıktan sonra görevine orada devam etti ve hâlen sürdürmektedir. 2002 yılında hac ibadetini yerine getirdi. Evli ve üç çocuk babasıdır; Türkçe, Arapça ve Osmanlıcaya hâkimdir, ayrıca İngilizce ve Kürtçe bilir.

Mesleki tecrübeleri

1. Irak Türkmenleri için Özden Yapılanma ve Araştırma Derneği yönetim kurulu üyesi – merkezi Türkiye – 2008.

2008 yılında Özden Yapılanma ve Araştırma Derneğinde üye oldu.

2. Uluslararası Arap Mütercimleri ve Dilcileri Cemiyeti üyesi – merkezi Katar – 2007.

Özeti "Wata" olan "Uluslararası Arap Mütercimleri ve Dilcileri Cemiyetinden"

3. Arapça Tercüme ve Kültürlerarası Diyalog Cemiyeti üyesi – Merkez: İsviçre – 2007. Kısaltması "atida" olan Uluslararası Arapça Tercüme ve Kültürel Diyalog Cemiyeti'ne 2007 yılında üye oldu. atida.org/main.php

4. Uluslararası Arap Mütercimleri Cemiyeti üyesi – Merkez: Belçika – 2007. Kısaltması "wataonline" olan Uluslararası Arap Mütercimleri Cemiyeti'ne 2007 yılında üye oldu. wataonline.net

5. Mısırlı Mütercimler ve Dilciler Uluslararası Cemiyeti üyesi – Merkez: Mısır – 2009. 2009 yılında Egyptian Translators & Linguists Association'a üye oldu.

6. Türkmen Kardaşlık Ocağı üyesi – Irak Cumhuriyeti – Merkez: Bağdat – 1976 – Üyelik No: 1329. Irak Cumhuriyeti - Bağdat Türkmen Kardeşlik Kulübüne 1976'da üye oldu.

7. Uluslararası Arap Mütercimleri ve Dilcileri Cemiyeti'nden (Wata) 01.01.2008 tarihinde, Arap ve Türk dili alanındaki değerli emekleri sebebiyle takdirname belgesi aldı. Türkçe ve Arapça ile ilgili üstün katkılarından dolayı verilen bu belge için bk.

http://www.wata.cc/site/annual_honor/b_2008.html
http://www.wata.cc/dis/cer2.php?id=32

8. Türkiye'de Yükseköğretim Kurumu tarafından resmî dairelerde çalışan memurların yabancı dil bilgi derecesini tespit etmek için yapılan sınavlara 1990 yılında, 1995 yılının Kasım ayında ve 2000 yılının Mayıs ayında girdi ve Arapçadan "pekiyi" derecesiyle takdirname aldı. ÖSYM - KPDS sınavında 1990, 1995 ve 2000 yıllarında, Arapça testinde yüz üzerinden 84, 89 ve 79 puanlar alarak başarılı olmuştur.

9. nizamettin.net adlı Nizameddin İbrahimoğlu sitesinin yöneticisidir. 2006'dan beri kurulmuş olan nizamettin.net isimli sitenin sahibidir.

Kurslar:

1. Türkiye'de Uludağ Üniversitesi İngiliz Dili Bölümü'nde öğretim elemanlarına yönelik yabancı dil güçlendirme kursunu 17.09.1990 tarihinde başarıyla tamamladı.

2. Suudi Arabistan'da Cemiyyetü'n-Nuhbe li't-Tedrib ve't-Tenmiye'de (Eğitim ve Kalkınma Derneği) idarecilik ve denetim becerileri kursunu 26.06.1425 hicri tarihinde başarıyla tamamladı.

Araştırmalar ve Kitaplar:

– Türkçe Araştırmalar:

1. Allame Fakih Abdulhay el-Leknevi'nin hayatı – Türkçeye çeviren Nizameddin İbrahimoğlu. Türkiye'de makalelerin hakem değerlendirmesiyle yayımlandığı İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi'nde neşredilmiştir. (el-Leknevi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, Sayı 6, Nisan 2005, Konya, Türkiye.)

2. Allame Fakih Muhammed Zahid el-Kevseri'nin hayatı – Türkçeye çeviren Nizameddin İbrahimoğlu. Türkiye'de makalelerin hakem değerlendirmesiyle yayımlandığı İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi'nde neşredilmiştir. (el-Kevseri. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, Sayı 5, Nisan 2005, Konya, Türkiye.)

3. Arap harfleri ve Ebu Ali el-Kali, Sahib b. Abbad ile Ahmed b. Faris'in dil alanında izledikleri metot. (Arapça Harfler Ve Ebu 'Ali El-Kali, Sahib İbn 'Abbad Ve Ahmed İbn Faris'in Lügat Çalışmalarında Uyguladıkları Metodlar)

4. İslam hukuku profesörü, muhterem hoca Dr. Hayrettin Karaman ile söyleşi. Türkiye'de makalelerin hakem değerlendirmesiyle yayımlandığı İslam hukuku araştırmaları dergisinde neşredilmiştir. (Prof. Dr. Hayrettin Karaman ile röportaj. İslami İlimler Dergisi, Sayı 3, 2008, Ankara, ss. 199–219.)

5. Arap dilinde cümle ve cümlenin kuruluş yolları üzerine yüksek lisans tezi – Nizameddin İbrahimoğlu. (Arap Dilinde Cümleler ve Kuruluş Yolları – Tez)

6. İki ulu Türkmen şeyhi. Türkmen sitesinde ve İstanbul'da çıkan Kardaşlık dergisinde yayımlanmıştır. (İki Ulu Türkmen Şeyhi. www.alturkmani.com sitesinde yayımlanmıştır. Hacı İzzet Veli ise Kerkük-Kardaşlık dergisinde yayınlanmıştır – Sayı 37 – Yıl: 2008.)

7. Kerküklü lider Avukat Muhammed Hacı İzzet'in hayatı; Irak'ta çıkan Türkmen Sümer dergisinde yayımlanmıştır. (Kerkük liderlerinden Avukat Muhammed Hacı İzzet'in hayatı. Sümer Dergisi, Sayı 9, 10, 2009, Kerkük, s. 3-7.)

8. Arapça cümlelerin Türkçe irabı. (Arapça Cümlelerin Türkçe Tahlili – İrabı)

9. Renkler ve insan hayatı üzerindeki etkileri. (Renklerin İnsan Hayatına Etkisi)

10. Bazı hayvanların ve kuşların özellikleri. (Bazı Hayvan Ve Kuşların Özellikleri)

11. Türkmen kadın giysisi; İstanbul'da çıkan Türkmen Kardaşlık dergisinde yayımlanmıştır. (Türkmen Kadın Giysisi. Kardaşlık Dergisi, Yer: İstanbul – Sayı 36, Yıl: 2007'de yayımlanmıştır.)

12. Hac ve umre konulu araştırma. (Hac ve Umre)

13. Arapçada eş anlamlı kelimeler arasındaki farklar ve bunların cümlede kullanımı. (Arapça'da Eş Anlamlı Kelimeler Arasındaki Farklar Ve Cümlede Kullanım Şekli)

Arapça Kitaplar:

1. Irak'taki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi (موسوعة علماء التركمان في العراق) adlı kitap. 2. Irak Dışındaki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi (موسوعة علماء التركمان المتواجدين خارج العراق) adlı kitap. 3. Arapça ve Türkçe Günlük Konuşma (المحادثة اليومية باللغة العربية والتركية) adlı kitap. 4. Terimler ve Bazı Arap İlimleri Sözlüğü, Arapça – Türkçe (مسرد الاصطلاحات وبعض العلوم العربية، عربي ـ تركي) adlı kitap; içinde pek çok önemli ilmî konuya dair listeler bulunmaktadır ("bir kısmı Wata'da ve kendi sitemizde yayımlanmıştır"). 5. Seçme Arapça Metinler (المتون العربية المختارة) – Türkçeye çevrilmiştir.

Arapça Kitapçıklar:

1. Kur'an ilimlerine dair muhtasar.

2. Hadis ilimlerine dair muhtasar.

3. İslam fıkhı ilimlerine dair muhtasar.

4. Kelam, akaid ve tevhid ilimlerine dair muhtasar.

5. Felsefe ve mantık ilmine dair muhtasar.

6. İslam tasavvufuna dair muhtasar.

7. Psikoloji ve psikiyatri ilimlerine dair muhtasar.

8. Eğitim bilimine dair muhtasar.

9. Tıp ve eczacılık ilimlerine dair temel bilgiler.

10. Tarih ilimlerine dair muhtasar.

11. Arap dili ilimlerine dair muhtasar.

12. Astronomi ilmine dair muhtasar.

13. Sosyoloji ilmine dair muhtasar.

14. Kadının ve erkeğin hakları, görevleri ve eşitlik meselesi.

15. Cin âlemi, sihir ve sihirbazlar hakkında değerli konular.

16. Duanın önemi ve dua ile ilgili konular.

Arapça Makaleler ve Araştırmalar:

1. Arap dili üzerine bir araştırma: "Halk, sözün lafızlarını birbirine karıştırıyor". 2. Türklerde ve Türkmenlerde isimlerin lafızları ve anlamları ("Arapça ve Türkçe olarak"). 3. Kerkük ve ilimlerin gelişmesinde medreselerin ve âlimlerin rolü hakkında makale. 4. Arap dilinin önemi ve nasıl öğrenilebilir? ("Wata dergisinde ve başka dergilerde yayımlandı"). 5. İslam dininde imtihan ve karşılık kavramı. 6. İlimlerin tarihi ve türleri hakkında özet. 7. İlimlerin ve âlimlerin faziletleri. 8. İslam dininde ruh ve ruhun terkibi. 9. Kurtuluşun üç esası: sebeplere sarıldıktan sonra Allah'a tevekkül ve dua. 10. Satır aralarında peygamberler tarihi. 11. Türkmen kadın giysisi ("İstanbul'da çıkan Kardaşlık dergisinde yayımlandı").

12. Arap hikmetlerinden ve atasözlerinden seçmeler. 13. Allah Müslümanları orta yolu tutan bir ümmet kıldı: "Ne aşırılık, ne ihmal, ne taşkınlık, ne terör". 14. İki ulu Türkmen şeyhi. 15. Kerküklü lider Avukat Muhammed Hacı İzzet'in hayatı ("İstanbul'da çıkan Kardaşlık dergisinde yayımlandı"). 16. Tarih boyunca Türkmen kadınının sağlam iradesi. 17. Hac ve umre. 18. Arapça olarak bazı hayvanların ve kuşların özellikleri. 19. Kur'an her zamana ve mekâna elverişlidir, çağa uyum sağlamak için kendini yeniler. 20. Medeniyetler çatışması ve İslam medeniyeti. 21. İslam'ın siyasete bakışı ve onu savunma yolları. 22. Renkler ve insan hayatına etkisi. 23. İslam'da evlilik felsefesi. 24. İslam hükmünde tesettür. 25. Irak Türkmen halkının stratejisi ve siyasi krizlerden nasıl kurtulunabilir? 26. Bireylerin davranışlarını etkileyen unsurlar. 27. Türkmen kadınının asaleti ve toplumsal hayattaki rolü. 28. Türkmen edebiyatında öncü, yaratıcı ve ölümsüz Türkmen kadınları satır aralarında. 29. Satır aralarında Türklerin tarihi. 30. Müslümanların zafer ve yenilgi sebepleri. 31. Türkmen halkının varlıklarını koruma uğrundaki görevleri. 32. Zalim yöneticilerin ve kötü âlimlerin hâli. 33. Anlamlı ve güzel Arapça deyimler ve sözler. 34. Toplumda Türkmen kadını ve onun siyasi hayattaki rolü. 35. Kadının birden çok erkekle evlenmemesindeki hikmet. 36. Çocuk sahibi olmanın hikmeti. 37. Arap hikmetleri ve atasözleri ansiklopedisi. 38. Harf-i cerler üzerine ilmî dersler (Wata dergisi, Sayı 5, 2008'de yayımlandı). 39. Şeyh Mur Baba Ali Kerküklü'nün hayatı. 40. Siyasi lider Bahaettin Türkmen'in hayatı.

Tercümeler: (Arapçadan Türkçeye ve Türkçeden Arapçaya)

1. Fatih Sultan Mehmed'in "Muhibbi" mahlaslı divanının tercümesi – Prof. Dr. Coşkun Ak'ın eseri – Ankara. 2. Şair Halil İbrahim Halil'in şiirlerinin Türkçeye tercümesi; bunlardan bazıları: "Ey Yoldaşlarım", "Ey Hak Sözü", "Ona Kavuşma". 3. Şeyh Muhammed Emin Efendi Kerküklü Nakşibendî. 4. Şeyh Abdurrahman Efendi Kerküklü Nakşibendî. 5. Kerküklü lider Avukat Muhammed Hacı İzzet'in hayatı ("İstanbul'da çıkan Kardaşlık dergisinde yayımlandı"). 6. Harf-i cerler üzerine ilmî dersler, Türkçeye çevrilmiştir (Wata dergisi, Sayı 5, 2008'de yayımlandı). 7. Sayıların öğretimine dair dersler, Türkçeye çevrilmiştir. 8. Arapça ile Türkçe arasındaki bazı ortak kelimeler. 9. Peygamberimiz Muhammed'in (s.a.v.) hayatı. 10. Halife Ebu Bekir es-Sıddîk'ın hayatı. 11. Halife Ömer b. Hattab'ın hayatı. 12. Halife Osman b. Affan'ın hayatı. 13. Halife Ali b. Ebi Talib'in hayatı. 14. İbn Sînâ'nın hayatı ("Wata dergisinde 29 Mart 2009 tarihinde yayımlandı").

15. İmam-ı Azam'ın hayatı. 16. İmam Muhammed b. Hasan eş-Şeybanî. 17. İmam Gazâlî. 18. İmam Buhârî. 19. Şair Fevzi Kerküklü. 20. Şair Arifi Kerküklü. 21. İslam medeniyetinin insanlık medeniyeti üzerindeki etkisi. 22. Anlamlı Arapça deyimler ve sözler manzumesi; nazmeden ve Türkçeye çeviren Nizameddin İbrahimoğlu. 23. Hayvanların ve kuşların tabiatlarına dair Arap atasözleri – Türkçeye çevrilmiştir. 24. Arap hikmetlerinin ve atasözlerinin şaheserlerinden, Türkçeye çevrilmiştir (Wata dergisi, Sayı 4, 2007'de yayımlandı). 25. Ebu Abdullah el-Hâkânî. 26. Birlik kuvvettir. 27. Tunuslu şair Muhammed Ali el-Hânî'nin "Kor Ateşin Rüyası" şiirinin tercümesi. 28. Renkler ve insan hayatına etkisi. 29. Türkmen kadın giysisi. 30. Bir zahidin nasihati. 31. Seçimler ve siyaset.

Bunlara ilaveten, yukarıda saydıklarımız dışında kültür, kadın ve siyaset konularında makaleleri ile Türkmen ileri gelenlerinin hayat hikâyeleri; ayrıca pek çok İslam şahsiyetinin metinlerinin ve hayatlarının Türkçeye tercümeleri ve Türkçeden Arapçaya metin tercümeleri vardır. Bunların çoğu kendi sitesi nizamettin.net'te yayımlanmış, ayrıca pek çok Arapça ve Türkçe sitede, özellikle de arabswata.org sitesinde neşredilmiştir.

60. Büyük yazar ve basın mensubu Nusret Merdan (نصرت مردان)

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Iraklı yazar, hikâyeci, mütercim ve şairdir. 1948 yılında Kerkük şehrinde doğdu; ilk, orta ve lise öğrenimini orada tamamladı. Üniversite tahsilini tamamlamak için 1973 yılında Türkiye'ye gitti ve İzmir'de İktisat Fakültesi'ndeki üniversite öğrenimini bitirdikten sonra Kerkük'e döndü. Bundan sonra Selahaddin Üniversitesi İdari Bilimler ve İktisat Fakültesi'ne öğretim görevlisi olarak atandı. 1991 yılında Irak dışına, İsviçre'ye gitti ve hâlen orada yaşamaktadır.

Pek çok Arap kültür simasını Türk aydınlarına, Türk aydınlarını da Araplara tanıtmaya katkıda bulundu. Türk romancı Yaşar Kemal'in Teneke (الصفيحة) ve Yılanı Öldürseler (لو يقتلون الثعبان) adlı iki romanını, Güngör Dilmen'in Canlı Maymun Lokantası (مطعم القردة الحية) adlı oyununu ve Nedim Gürsel'in Boğazkesen – Fatih'in Romanı (محمد الفاتح) adlı romanını Arapçaya çevirdi. Bayati, Seyyab ve Muhammed el-Mâğût'un şiirlerini Türkçeye çeviren ilk kişidir. Son olarak Avusturya'daki Difaf Yayınevi'nden Mutlu Rüyalar Meyhanesi (حانة الأحلام السعيدة) adlı hikâye kitabı çıkmıştır. Bunların yanında Türkmen halkının kültür mirasını yaşatmayı amaçlayan pek çok makalesi ve araştırması vardır. Ayrıca çok sayıda şiiri bulunmaktadır68.

Daha ortaokul ve lise sıralarındayken Bağdat Radyosu Türkmence Bölümü için birçok radyo oyunu yazdı. Kerkük şehrinde şu oyunları sahnelendi: Maskaralık (المهزلة) 1969, Çan (الناقوس) (birincilik ödülü kazandı) 1970, Şimendifer (شمندفر) 1974 ve Eko (ايكو) 1992.

68 www.rezgar.com/camp/i.asp?id=23&show=0& - 43k

– Seyyab, Muhammed el-Mâğût ve Bayati'nin şiirlerini çevirerek pek çok Iraklı ve Arap şairi ve yazarı Türk aydınlarına tanıttı (Bayati hakkında özel bir dosya hazırlamış, bu dosya 1979'da bir Türk yazın dergisinde yayımlanmıştır). Ayrıca Alfred Farac'ın Ateş ve Zeytin (النار والزيتون) adlı oyununu Türkçeye çevirdi.

– Türkçeden Arapçaya, romancı Yaşar Kemal'in Teneke ve Yılanı Öldürseler adlı iki romanını çevirdi; Bağdat'ta 1990'da basıldı. Güngör Dilmen'in Canlı Maymun Lokantası adlı oyunu, Dünya Tiyatrosu Dizisi, Kuveyt Kültür Bakanlığı, 1989. Nedim Gürsel'in Boğazkesen – Fatih'in Romanı, el-Cemel Yayınları, Almanya, 2001. Eserlerini hem Arapça hem Türkmence yazmaktadır.

– Yayımlanan eserleri: Kuşlarla Dostluk (الصداقة مع الطيور), şiir, 1983 – Balığın Nehirdeki Kaçışı (جنوح السمكة في النهر), eleştiri incelemeleri, 1985 – Günaydın Ey Akşam (عمت صباحًا أيها المساء), hikâyeler, 1984 – Mutlu Rüyalar Meyhanesi (حانة الأحلام السعيدة), hikâyeler, Avusturya, 2003 – Bir Ölüm Yetmez (موت واحد لا يكفي), şiir, 2003 – Hüzünler Gurbette Çoğalıyor (الأحزان تتناسل في الغربة), şiir, 2004 – Kerkük Kalesi'nin Katli (اغتيال قلعة كركوك), 2002 – Çağdaş Türkmen Tiyatrosuna Bir Bakış (إطلالة على المسرح التركماني المعاصر), 2005.

– 1992 yılında Erbil'de Arapça ve Türkmence olarak çıkan Doğuş – eş-Şurûk gazetesinin genel yayın yönetmenidir; bu gazete Irak Türkmenleri tarihindeki ilk muhalif siyasi gazetedir. – Türkmence şiirleri ve hikâyeleri Arapçaya ve Kürtçeye çevrilmiş, Türkiye'de, Türkmenistan'da ve Azerbaycan'da yayımlanan şiir antolojilerinde neşredilmiştir. – 1996 yılından beri Cenevre şehrinde ikamet etmektedir. – Sümer dergisinin genel yayın yönetmenidir69.

69 www.iraqalkalema.com/writers.php?id=343

61. İslam araştırmacısı Avni Ömer Lütfioğlu (عوني عمر لطفي أوغلو)

“İslam araştırmacısı Avni Ömer Lütfioğlu” bölümünde yer alan fotoğraf
“İslam araştırmacısı Avni Ömer Lütfioğlu” bölümünden — eserin aslından

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

– İstanbul'daki "Türkmen Özyapı Araştırmaları" (البناء التركماني الذاتي للدراسات) adlı Iraklı Türkmen siyasi oluşumuna başkanlık eden seçkin bir Türkmen şahsiyettir.

– Türkiye ve Irak Türkmenleri meselelerinin yanı sıra Orta Doğu siyaseti konusunda uzmandır. Uluslararası Arap televizyon kanallarıyla sürekli irtibat hâlinde olup bu kanallarda günlük Türk ve dünya siyasetine ilişkin görüşlerini dile getirmektedir.

– Irak'ın Kerkük şehrinde 1946 yılında doğdu.

– Doksanlı yılların başında Türkiye'ye göç etti.

– 1968 yılında Bağdat Üniversitesi'nden idari bilimler ve iktisat lisans derecesi aldı.

– Ayrıca Türkiye'de İstanbul Üniversitesi'nde sosyal siyaset iktisadı alanında yüksek lisansa denk yüksek lisans diploması aldı.

– 1986 yılına kadar Irak'ta kültür işlerinde memur olarak çalıştı.

– İslam kültürü üzerine Türkçe ve Arapça pek çok makale yazdı.

– Eski Türkçeyle, yani "Osmanlıca" yazılmış pek çok eseri tercüme etti.

– Türkiye'deki araştırma ve inceleme merkezleri ile enstitülerde İslam kültürü üzerine Türkçe ve Arapça konferanslar vermektedir.

– İstanbul'da "Köprü Araştırmalar Merkezi" adıyla bir kültür araştırmaları merkezi yönetmektedir.

– Kuzey Irak bölgesinin meselelerine, ayrıca Iraklı Türkmen azınlığın durumuna ve bugün Irak krizi ortamında talep ettikleri haklar konusuna vâkıftır.

– Türkçe Hira dergisinde mütercimdir; muhterem Türk âlimi Fethullah Gülen'in pek çok makalesini tercüme etmiştir.

– Son görevi, Irak Temsilciler Meclisi Başkanı Dr. Eyad es-Samerrai'nin danışmanlığıdır.

– Evlidir, Türkiye'de yaşamaktadır; Türkçe ve Arapça bilmektedir.

62. Yazar ve kültür programları sunucusu Adnan Sarı Kâhya (عدنان صاري كهية)

Kerkük şehrinde doğdu, liseyi orada 1962 yılında bitirdi; ardından üniversite öğrenimini tamamlamak üzere Türkiye'ye gitti ve 1968 yılında Irak'a döndü.

Radyo ve televizyonda mütercim ve spiker olarak göreve başladı, yaklaşık 30 yıl çalıştı; aynı zamanda Bağdat kanalında canlı programlar sunuyordu. Hikâyeleri vardır; iki kitabı basılmıştır: Nehir Aşkı (عشق النهر) ve Yirmi Beş Saat (خمس وعشرين ساعة). 30 yıl boyunca birçok Irak ve Türkiye radyosunda ve televizyonunda kültür ve sanat programları sundu, buralarda çeşitli görevler üstlendi; hatta Cihan Ajansı için savaş muhabiri olarak çalıştı. 40'tan fazla şarkı sözü ve beste yazdı. 1973 yılından bugüne Türkmen Yurt gazetesinin ilk sayfalarını yazmaktadır70.

70 kerkukname.com

63. Tarihçi ve araştırmacı, merhum Albay Şakir Sabir Zabit (شاكر صابر الضّابط)

Birinci Makale

1913 yılında Kifri'de doğdu; ilköğrenimini orada, ortaöğrenimini Kerkük'te, lise öğrenimini Bağdat'ta tamamladı. 1938 yılında Harp Okulu'ndan mezun oldu ve 1959 yılında albay rütbesiyle emekliye ayrılıncaya kadar Irak ordusunda hizmet etti. Türkmen tarihi üzerine Arapça eserleri vardır: Irak'ta Türkmenlerin Kısa Tarihi (موجز تاريخ التركمان في العراق, 1961) ve yine Arapça olan ikinci kitabı Arap – Türk Dostluğu (الصداقة العربية ـ التركية), ayrıca Türkçe kitabı Kerkük'te İçtimai Hayat (كركوك ده إجتماعي حيات). Emekliye ayrıldıktan sonra siyaset alanına girerek, korkunç Kerkük katliamının (14–16 Temmuz 1959) öncesindeki karanlık günlerde kendi kavmi Türkmenlerin meşru haklarını savundu; ecel kendisine erişinceye kadar, seksenli yılların sonlarına dek milliyet davasına sadık, faal ve mücadeleci bir savunucu olarak kaldı71.

71 Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 65, 66.

Tarihçi olarak Şakir Sabir Zabit 1913 – 1990

İkinci Makale

Prof. Dr. İbrahim Halil el-Allaf

Bölgesel Araştırmalar Merkezi – Musul Üniversitesi

Geçen yüzyılın yetmişli yıllarının başında tarih alanında yüksek lisans öğrencisiyken, Allah rahmet eylesin, Şakir Sabir Zabit (1913–1990) ile tanıştım. Bir defasında 1972 yılında Bağdat'ta toplanan Uluslararası Tarih Kongresi'ne katıldıkları sırada büyük tarihçi Abdurrezzak el-Hasani ile birlikteydi. Ben ve bazı arkadaşlarım – Prof. Dr. İmad Abdüssahib el-Cevahiri (hâlen Kadisiye Üniversitesi rektörü) ve Prof. Dr. Ali Şakir el-Mevla (hâlen Kerkük Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde öğretim üyesi) – fırsatı değerlendirip el-Hasani ve Zabit hocalarla bir fotoğraf çektirdik; bu fotoğrafı hâlâ saklarım ve Musul'da çıkan el-Hadbâ gazetesinde "Bir Fotoğrafta Tarih" başlıklı köşeyi yazdığım dönemde bir kez yayımlamıştım. Önemli olan şu ki, Şakir Sabir Zabit ile tanıştığımda onun tarihe tutkun ve tarihle ilgilenen eski Irak ordusu subaylarından olduğunu biliyordum. O sıralarda bazı kitapları vardı; o dönemde okuduğumu hatırladığım meşhur iki kitabı şunlardır: Irak'ta Türkmenlerin Kısa Tarihi ve Irak ile İran Arasındaki Uluslararası İlişkiler ve Sınır Antlaşmaları.

Tarihçi Şakir Sabir Zabit 1913 yılında Kerkük şehrinde doğdu; babasının memuriyeti sebebiyle hayatının bir bölümünü Kifri kazasında geçirdi. İlköğrenimini tamamladıktan sonra ortaokul ve lise tahsiline devam etmek üzere Kerkük'e döndü. Anlaşılan küçüklüğünden beri, babasından etkilenerek askerî hayata meyilliydi; bu sebeple Harp Okulu'na girdi ve 1938 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu; 1959 yılında emekliye sevk edildiğinde albay rütbesine ulaşmıştı. Orduda pek çok askerî birlik arasında görev değiştirdi; ancak sınıfı "muhabere" idi, hatta emekliliğinden önce telsiz muhabere taburu komutanlığı görevinde bulundu.

Vahidettin Bahaettin, el-Müerrihu'l-Arabî dergisinin 56. sayısında (1998) yayımlanan "Şakir Sabir Zabit 1913–1990" başlıklı makalesinde, onun kahraman Irak ordusundaki hizmetiyle daima övündüğünü ve şöyle dediğini aktarır: "Ben bu güçlü ordunun bir parçasıyım; onu kalbimin her atışında anarım, kendimi her düşündüğümde de anarım; çünkü adım, otuz yıl boyunca saflarında verdiğim samimi hizmetler sonucunda aldığım Zabit nişanıyla anılır." Onun Irak ordusuna duyduğu sevgideki samimiyetini ve bu orduyla iftihar ettiğini teyit eden hususlardan biri de, Irak–İran Savaşı çıktığında emekli arkadaşlarının yanında gönüllü olarak vatanının sınırlarını, şerefini ve haysiyetini savunmak üzere savaşmaya gitmesi, böylece sadakatini ve asil vatanseverliğindeki kararlılığını pekiştirmesidir.

Vahidettin Bahaettin, Şakir Sabir Zabit'in 1913 yılında Kerkük şehrinde doğduğunu belirtmiştir. Hamid el-Matbaî ise Yirminci Yüzyılda Irak'ın Ünlüleri Ansiklopedisinin (موسوعة أعلام العراق في القرن العشرين) 1995 tarihli birinci cildinde, onun 1915 yılında Amara şehrinde doğduğunu söyler. Zabit ile Vahidettin Bahaettin arasındaki sıkı ilişkiyi göz önünde bulundurarak ben birinci görüşü tercih ediyorum. Şakir Sabir Zabit yazar, araştırmacı, tarihçi ve mütercimdi; bu sebeple Genel Edipler ve Yazarlar Birliği'ne, Arap Tarihçiler Birliği'ne ve Irak Mütercimler Cemiyeti'ne üye oldu. Ayrıca Irak – Türkiye Dostluk Cemiyeti'nde çalıştı ve kurucu, faal bir üyeydi. Irak dışında düzenlenen kültür kongrelerine, özellikle eski Sovyetler Birliği'nin bazı cumhuriyetlerinde, başta Azerbaycan'da yapılanlara katıldı. Pek çok hoca, tarihçi, dilci ve müsteşrikle ilişkileri vardı; örnek olarak, Abdurrezzak el-Hasani'nin yanı sıra tarihçi Abbas el-Azzavi, Molla Muhammed Kerküklü, Dr. Hüseyin Emin, Prof. Ahmed Ateş ve Zeki Velidi Togan sayılabilir. Bu kişilerle onu bir araya getiren şey, tarihî ve dilsel ilgileri, özellikle de bazı eserlerini ve araştırmalarını yazdığı Türk dili alanındaki çalışmalarıydı; ayrıca bu dilden önemli kitaplar tercüme etmiştir.

Zabit'in eserleri iki kısma ayrılır: birincisi Arapça, ikincisi Türkmencedir. Yukarıda zikrettiklerimizin yanı sıra Arapça en dikkat çekici eserleri şunlardır: Irak ile Türkiye Arasındaki Dostluğun Tarihi (تاريخ الصداقة بين العراق وتركيا), Bağdat 1955; Kerkük'te Basının Kısa Tarihi (موجز تاريخ الصحافة في كركوك); Irak ile İran Arasındaki Anlaşmazlıkların ve Savaşların Tarihi (تاريخ المنازعات والحروب بين العراق وإيران); On Dokuzuncu Yüzyılda Irak Şehirlerinde Ölçü, Tartı ve Mikyas (الكيل والميزان والمقياس في المدن العراقية في القرن التاسع عشر), 1964; ve Arapça Matbuatta Remizler, İşaretler ve Alametler (الرموز والإشارات والعلامات في المطبوعات العربية), 1968.

Türkmence kitapları ise çoktur; bunlardan bazıları: Kerkük'te Hayat-ı İçtimaiye (كركوكده / حياتِ / اجتماعية), Bağdat 1964; Irak Türkmenleri Ağzında Atalar Sözü (عراق / تركمانلري / آغزنده / آتالر سوزي), 1961; Bayat Aşireti Hakkında Tarihî Araştırma (بيات / عشيرتي / حقنده / تاريخي / اراشديرما), 1965; ve Abbasi Ordusunda Türk Kumandanları (عباسي اوردوسنده / تورك / قومانانلري), 1965.

Türk allamesi Şemseddin Günaltay'dan İslam'da Tarih ve Müverrihler (التاريخ والمؤرخون في الإسلام) adlı kitabı tercüme etmiştir; bu tercümeyi Dr. Mustafa Cevad gözden geçirmiş ve eser, Türkmen Kardaşlık Ocağı (تركمان قارداشلق) tarafından çıkarılan Bağdat'taki el-İhâ dergisinde iki bölüm hâlinde yayımlanmıştır (193–194. sayılar, Bağdat 1988). Zabit basın alanında da çalıştı; hatta 13 Mart 1963'te Arapça ve Türkmence olarak el-Gad (الغد) adlı günlük siyasi bir gazete çıkarma imtiyazını aldı, ancak gazete uzun süre devam etmedi. 3 Temmuz 1963'te Halk Mirası (التراث الشعبي) adıyla aylık bir dergi çıkarma imtiyazı aldı; dergi bir yıl yayımlandıktan sonra malî sebeplerle kapandı. 1 Mart 1966'dan itibaren, kültür mirasına ağırlık veren ve Arapça ile Türkmence çıkan el-Irak (العراق) gazetesinin 63 sayısını çıkardı; bu gazetenin yazı işlerinde ona iki büyük hoca ve araştırmacı, Dr. Mustafa Cevad ile Salim el-Alusi yardımcı oluyordu.

Zengin tarihî yazıları ve tarihin ve kültür mirasının değerine dair bilinci yayma yolundaki üstün gayretleri takdir edilerek, 2 Ekim 1987 günü Arap Tarihçiler Birliği'nden Arap Tarihçisi Nişanı'nı aldı. Bunu teyit eden hususlardan biri de, vefatından kısa süre önce yaklaşık dokuz bin ciltten oluşan kütüphanesini araştırmacılara, tarihçilere ve yüksek lisans öğrencilerine genel vakıf olarak bağışlamasıdır. Allah rahmet eylesin, 31 Ocak 1990 sabahı vefat etti.

Tarih yazımındaki metodu, tarihçi Abbas el-Azzavi'nin metoduna çokça yaklaşıyordu; zira bilindiği gibi o akademik tarihçilerden değil, amatör tarihçilerdendi. Titizlik, ilmîlik, açıklık ve nesnellikle öne çıkan eserleri ve yazıları, kendilerinden büyük ölçüde yararlanan pek çok akademik tarihçi ve yüksek lisans öğrencisi için ham madde teşkil etmiştir.

64. Büyük Araştırmacı ve Tarihçi Necat Şükür Kevseroğlu (نجات شكر كوثر أوغلو)

1949 yılında Kerkük şehrinde doğdu ve Sınai Bilimler / Marangozluk bölümünde yüksek diploma tamamladı. Sanata ve belgelemeye dair ilgilerini sürdürmeye hâlâ devam eden bir yazar, tarihçi ve sanatçıdır. Hâlen haftalık Türkmeneli (تركمن ايلي) gazetesinin yazı kuruluna başkanlık etmektedir; Irak Edebiyatçılar ve Yazarlar Genel Birliği üyesi, Sınırsız Yazarlar Birliği Sendikası üyesi, Türkmen Edebiyatçılar Birliği üyesi, Türkmen Sanatçıları Sendikası üyesi ve Iraklı Gazeteciler Cemiyeti üyesidir.

Çok sayıdaki araştırmasıyla, özellikle de şu kitaplarıyla tanınmıştır: Kerkük Olaylarından; Irak'ta Türkmenlerin Medeniyet Mirasından; ve Kerkük'teki yer ve bölge adları üzerine yaptığı araştırma.

65. Profesör Doktor Hüseyin Avni Tayfur (حسين عوني طيفور)

Ziraat uzmanıdır; Türkiye üniversitelerinden birinde öğretim üyesidir.

66. Yazar Ahmed Kuşçuoğlu (أحمد قوشجو أوغلو)

Tanınmış bir Türkmen yazar ve araştırmacıdır.

67. Büyük Edebiyatçı Merhum Abdulhakim Mustafa Rezioğlu (عبد الحكيم مصطفى رزي أوغلو) (1910-1975)

Kerkük'ün Kifri ilçesinde doğdu. 1970 yılında Türkmen Edebiyatçılar Birliği'nin kurulması için büyük emek harcadı. Türkmen edebiyatı üzerine çok sayıda makalesi vardır; bunların çoğu Bağdat'ta çıkan Kardaşlık (قارداشلق) dergisinde yayımlanmıştır.

68. Araştırmacı ve Yazar Kurmay Albay Aziz Kadir Samancı (عزيز قادر الصّامنجي)

Hayat hikâyesi, meşhur kitabı Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi (التاريخ السياسي لتركمان العراق) adlı eserinin ilk sayfasında yer almaktadır. Aynı zamanda siyasi bir faaldir.

69. Araştırmacı Dr. Hüseyin Ebu Suud (حسين أبو سعود)

70. Yazar Sami Bayrakdar (سامي بيرقدار)

71. Faruk Mustafa (فاروق مصطفى)

72. Büyük Şair ve Düşünür Ömer Öztürkmen (عمر أوز تركمن)

Ömer Öztürkmen, babası büyük Kerkük şairi Muhammed Rasih ve annesi Kerkük şairi Şeyh Rıza'nın kızı Rabia Hatun'dan oluşan bir aileye, 1929 yılında İstanbul'da doğdu. İlkokulu İstanbul ve Kerkük'te, ortaokul ile lise öğrenimini İstanbul'da tamamladı; İstanbul'daki Edebiyat Fakültesi'nin Türk Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun oldu. Pek çok Türk gazetesinde çalıştı ve bunların bir kısmında -Yeni İstanbul ve Tercüman gibi- yazı işleri müdürlüğü yaptı. Öztürkmen 1950 yılında Tanrı Dağı (طائري داغى) dergisini çıkardı, 1951 yılında mizah dergisi Kara Kedi'nin (قره كدي) yazı işleri sekreterliğini üstlendi; ayrıca Necip Fazıl Kısakürek'in çıkarmakta olduğu Büyük Doğu dergisinin sorumluluğunu da üstlendi ve basın kurallarına aykırı davranmak suçlamasıyla iki ay hapis yattı. Orta Doğu gazetesinin kurucuları arasındadır. Bir süre Türk Yurdu dergisinin yazı işleri müdürlüğünü de yürüttü. Öztürkmen 1965 yılında Anadolu Ajansı'nın Beyrut muhabiri olarak çalıştı ve aynı yıl Adalet Partisi listelerinden Bursa milletvekili seçildi. Öztürkmen, daha lise öğrencisiyken makale yazmaya ve şiir söylemeye başladı; şiirlerini 1950 yılında çıkan Kerkük adlı kitabında topladı; ayrıca güzel şiirlerini Taşkent'te Sabah Namazı (صلاة الفجر في طاشقند) adını taşıyan kitabında yayımladı. "Malazgirt" adlı marşını besteledi ve bu marş yıllarca çalındı. Büyük düşünür, 1984 yılında İnsan ve Kâinat (الإنسان والكائنات) dergisini çıkardı ve on yıl boyunca sorumluluğunu üstlendi; Türkiye gazetesinde makale yazmayı sürdürmektedir. Eserleri arasında Gözyaşı Medeniyeti (حضارة الدموع), Ömrün Baharında (في مقتبل العمر) ve Karıncadan Özür (عذرًا من النمل) bulunmaktadır.

73. Araştırmacı Doktor Subhi Sabır (صبحي صابر)

Kerkük'teki Türkmen Cephesi sorumlusudur.

74. Yazar Ziyad Köprülü (زياد كوبرلو)

Basın mensubu ve siyasi faaldir.

75. Yazar Nureddin Musullu (نور الدين موصللو)

76. Yazar Vecdi Enver Merdan (وجدي أنور مردان)

77. İhsan Sıdık Vasfi (إحسان صديق وصفي)

“İhsan Sıdık Vasfi” bölümünde yer alan fotoğraf
“İhsan Sıdık Vasfi” bölümünden — eserin aslından
“İhsan Sıdık Vasfi” bölümünde yer alan fotoğraf
“İhsan Sıdık Vasfi” bölümünden — eserin aslından
“İhsan Sıdık Vasfi” bölümünde yer alan fotoğraf
“İhsan Sıdık Vasfi” bölümünden — eserin aslından

Türkmen Basınının Kaybettiği İsim: İhsan Sıdık Vasfi

Yazan: Dr. Muhammed Ömer Kazancı
Türkmen Kardeşlik Ocağı (نادي الإخاء التركماني) Yönetim Kurulu Başkanı

Türkmenler, seçkin simalarından ve mücahit evlatlarından birini; edebi verimi, coşkun kültürü ve Kardeşlik dergisinde kimi zaman yazı kurulu üyesi, kimi zaman yazı işleri sekreteri olarak sürdürdüğü yorulmak bilmez emeğiyle çeyrek asrı aşkın bir süre boyunca Türkmen kültürüne ve basınına büyük hizmetler sunmuş olan kişiyi yitirdi. İşte o kişi, değerli Üstat İhsan Sıdık Vasfi'dir; vefatı 20/3/2007 tarihinde gerçekleşti ve Kocatepe Camii'nde kılınan cenaze namazının ardından Ankara'da toprağa verildi.

Türkmen kültür çevresi onu, Türkmen Kardeşlik Ocağı Yönetim Kurulu'nun, ocak tarafından 1961 yılından beri çıkarılan Kardeşlik dergisinin yazı işleri sekreterliği görevini kendisine vermesinden bu yana tanımaktadır. Bu göreve büyük bir tutkuyla ve eşi görülmemiş bir hevesle koyuldu. Basın alanında tecrübeli biri değildi; İngiliz Dili bölümü mezunu ve Petrol Bakanlığı'nda memurdu. Ancak bu işte, gücünün ve donanımının el verdiği ölçüde milletine ve vatanına hizmet sunmak için uzun zamandır aradığı yolu buldu. Görevi büyük bir istekle devraldı ve onu hakkıyla yerine getirdi; bu ustalık da derginin sayfalarına yansıdı. Dergideki çalışma süresi boyunca sıradan bir sekreter değildi; kalbine yakın dostu Üstat Habib Hürmüzlü ile birlikte -Allah ömrünü uzun etsin- derginin çıkarılmasına dair bütün yükleri ve aşamaları omuzlarında taşırdı: malzemelerin toplanmasından ve tasnifinden başlayarak baskının takibine, matbaa hatalarının düzeltilmesine ve nihayet derginin tasarımına kadar.

Merhum, Petrol Bakanlığı'ndaki resmî mesaisinden döner dönmez, geçen yüzyılın altmışlı ve yetmişli yıllarında derginin basıldığı, Bağdat'ın Meydan semtindeki Ez-Zaman Matbaası'na çoğu zaman uğrar, basılmış malzemelerin müsveddesini kucağına alıp matbaa hatalarını düzeltmeye koyulurdu; kimi zaman Ocak'ın merkez edindiği İvadiye'deki binada, kimi zaman da Azamiye'deki evinde.

Matbaa ile Ocak arasındaki mesafeyi çoğu zaman yürüyerek kat ederdi; çünkü Ocak'ın, vakitlerinin çoğunu sohbet masasında hiçbir faydası olmayan konularla geçiren bazı müdavimlerinin sahip olduğu türden bir arabası ya da başka bir ulaşım aracı yoktu. Başına gelen bitkinlik ve yorgunluk yüzünden ne bıkkınlık gösterdi ne de bir yakınmada bulundu; nadir görülür bir ciddiyet ve ihlâsla işini takip etmekten geri durmadı. Üstelik o da, Ocak'ın yönetim kurulunda ya da derginin yazı kurulunda çalışan diğer arkadaşları da hiçbir ücret almıyor, yalnızca millet sevgisi üzerine yeşermiş ve son nefesine kadar ihlâsla yoğrulmuş bir vicdanın sevkiyle çalışıyorlardı. Derginin çıkması ve Türkmeneli'nin eninde boyunda okurların eline, onların rızasını kazanacak ve beğenisini toplayacak biçimde ulaşması onların tek meşgalesi, sevinç ve mutluluk kaynağıydı.

Onu, geçen yüzyılın yetmişli yıllarının başında, Bağdat Üniversitesi Ziraat Fakültesi öğrencisiyken Kardeşlik Ocağı'na gidip gelmem sayesinde tanıdım. İlk günlerimde, edebî ilgilerime rağmen, derginin yazı kuruluyla ve sekreteri merhum Üstat İhsan Sıdık ile tanışmaya beni itecek cesareti kendimde bulamıyordum; bu yüzden mütevazı ürünlerimi, Hukuk Fakültesi'nde benden üç sınıf ileride olan ve derginin yazı kuruluyla doğrudan tanışıklığı bulunan arkadaşım Üstat Subhi Salt aracılığıyla derginin idare odasına gönderirdim. Zira o, malzemeleri toplayarak ve bazen de baskıyı yapanların kolayca okuyabileceği biçimde yeniden yazarak onlara yardım ediyordu. Ne var ki, dergi idaresindeki işlerini bitirdikten sonra büyük salona girdiğini her gördüğümde merhumun her hâlini, her hareketini takip ederdim.

Kısa boylu, dolgun vücutlu, beyaz tenli, geniş yüzlü, vakur, az konuşan, sakin biriydi; nadiren gülümserdi, üzerinde ciddiyet alâmetleri görünürdü; sol elinde tuttuğu deri bir çantayı koltuğunun altına sıkıştırırdı. Türkmen öğrencilerle yalnızca dergiye ve onun gelişimine dair konularda konuşur, onları dergiye yazmaya teşvik ederdi.

Önce "Uğursuzluk" (اوغورسوزلوق) şiirim, ardından "Uçurumlar Kenarından" (اوجوروملار كناريندان) hikâyemle başlayarak dergide bazı mütevazı ürünlerimi yayımladıktan sonra onunla ilişkim arttı. İkisini de beğendi ve dergiye yazmayı sürdürmem için beni teşvik etmeye başladı; dergide Türkmen öğrencilere, adını "Öğrenciler İçin" (ئوكره نجيلر ايجين) koymakta anlaştığımız bir sayfa ayırdı ve bu sayfanın yazı işleri sorumluluğunu, o dönemde faal olan bir grup Türkmen öğrenciyle -Üstat Faruk Faik, Üstat Muhammed Bayat, merhum Adil Tevfik ve Üstat Şemsettin Türkmenoğlu gibi arkadaşlarla- birlikte bana verdi.

1977 yılına kadar derginin yazı işleri sekreteri olarak görevini sürdürdü. O yıl, kötü şöhretli Devrim Komuta Konseyi'nden çıkan bir kararla, eski rejime bağlı bir zümrenin Kardeşlik Ocağı Yönetim Kurulu'nu ele geçirmesi üzerine dağıldık. Söz konusu kararda eski yönetim kurulu; işleri savsaklamakla, Türkmen halkının sade insanlarını istismar etmekle, onların fikirlerini zehirlemekle, onları devrimin çizgisinden ve ilerici yönteminden uzaklaştırmakla, ayrıca Ocak'ın mallarını kötüye kullanmakla ve buna benzer asılsız suçlamalarla itham ediliyordu. Bunun ardından, tanınmış üyelerden bir kısmına yöneltilen daha ağır suçlamalar geldi; başta Türkiye lehine çalışmak suçlaması. Rejim onları tutukladı, hücre hapislerine attı ve vahşi yöntemlerle işkence etti; sonunda onlardan itiraf koparmayı başaramayınca idamlarına girişti. Bunların arasında Mühendislik Fakültesi öğretim üyesi Doktor Necdet Koçak, Kardeşlik Ocağı Yönetim Kurulu Başkanı emekli Tuğgeneral Abdullah Abdurrahman, kurulun önde gelen üyelerinden Doktor Rıza Demirci ve iş adamı Adil Şerif vardı. Böylece onlar, 1959 Kerkük katliamındaki ilk Türkmen şehitleri kafilesinden sonra, Türkmenlerin seçkin adamlarının ikinci kafilesi oldular. Onlar, kimi iplerinin dokunmasına, iktidara vicdanlarını satan ve böylece onun rızasını kazanacaklarını, kendilerine bol bahşişler yağdırılacağını sanan bir zümrenin katkıda bulunduğu alçak bir komplonun kurbanı gittiler; ne var ki onlar da efendileri gibi tarihin çöplüğüne gittiler.

Türkmenlere karşı sergilenen bu vahşi tutum karşısında, bu milletin aydınlarının önünde iki yol kalmıştı: ya gelecek günlerin neler doğuracağını beklemek üzere bir köşeye çekilmek, ya da vatan topraklarından ayrılıp, iktidardaki efendilerinin yönlendirmesiyle Türkmenlerin kalplerine daha fazla umutsuzluk ve karamsarlık tohumu ekmek için fırsat kollayan rejim yardakçılarının ve cellatlarının gözünden uzakta sessizce yaşamak. İşte bu aydınların bir kısmı -aralarında merhum Üstat İhsan Sıdık Vasfi de vardı- Türkiye'ye yerleşmeyi seçti.

Bizden, Türkmeneli'ne ve onun hayırlı evlatlarına duyduğu sevgiyle dolu kalbini ve dağarcığında bir dizi kültürel projeyi yanına alarak ayrıldı; bu projeleri orada gerçekleştirmeye koyuldu. Bunların başında, İstanbul'daki Kerkük Vakfı'nın iki baskı hâlinde -ikincisi genişletilmiş ve gözden geçirilmiş olarak 2001 yılında- yayımladığı değerli kitabı Irak Türkmenlerinin Halk Atasözleri ve Deyimleri (الأمثال الشعبية والمفردات الاصطلاحية لتركمان العراق) gelmektedir.

Yeni yönetim kurulu, Kardeşlik dergisi aracılığıyla Türkmen davasına ve Türkmen kültürüne büyük hizmetler sunmuş olan herkese vefa, takdir ve değerbilirlik göstermek amacıyla, Ocak sekreteri Zahid Bayatlı'yı, Temmuz 2006'da Türkmen basını alanında çalışanların -sonunda basın şeref belgesinin imzalanmasıyla neticelenen- kongresine katılmak üzere yaptığı Türkiye ziyaretinde, Ocak'ın amblemini ve kuruluş tarihini Arapça ve Türkçe olarak taşıyan plaketini hâlen Türkiye'de ikamet eden bir dizi üstada sunmakla görevlendirdi. Bunların arasında, Ocak'ın ve derginin yolculuğundaki çabalarına ve emeklerine vefa olarak, sevenlerinin kalplerindeki yerine duyulan takdirin bir ifadesi olarak Üstat İhsan Sıdık Vasfi de vardı. Meslektaşımız Zahid Bayatlı, bu asil insanın sağlık durumuna dair bize acı bir tablo aktardı: Onu yatağa düşmüş bulduğunu, kalp atışlarından başka ondan neredeyse hiçbir ses işitilmediğini, göz kapakları dışında vücudunun hiçbir parçasını kımıldatmaya gücünün yetmediğini, çoğunlukla anlaşılmayan kelimeler mırıldandığını ve onun bulunduğu yeri tespit etmesini sağlayanın tesadüf olduğunu söyledi. Kendisinin ve ziyarette ona eşlik eden Üstat Necat Kevser'in, sanki Kardeşlik dergisinin tarihinden ve yolculuğundan bir parçayı kucaklıyormuşçasına onu kucaklamaktan kendilerini alamadıklarını anlattı.

Biz Türkmen Kardeşlik Ocağı Yönetim Kurulu olarak, Türkmen basınının bu kaybı için önce kendimizi, sonra aziz halkımızı taziye ediyoruz. Yüce Allah'tan merhumu geniş cennetlerine yerleştirmesini, bize, ailesine ve dostlarına sabır ve teselli ihsan etmesini niyaz ederken; son anlarda da olsa, bizden ebedî istirahatgâhına gitmeden önce Ocak'ın plaketini kendisine teslim ederek kalbine sevinç sokmayı başarabilmiş olmanın gururunu ve kıvancını duyuyoruz. Onun ve onun gibi, milletine, kültürüne ve mirasına hizmetten başka hiçbir derdi olmayan, kimseden bir nişan ya da bir teşekkür sözü beklemeyen ilk kuşak arkadaşlarının yolunda ilerlemeye ahdediyoruz. Muvaffak kılan Allah'tır.

78. Şehit Profesör Doktor Muhammed Said Kettane (محمد سعيد كتانة)

Ziraat uzmanıydı; Libya'da bir üniversitede öğretim üyeliği yaptı, siyasi faaldi ve çok sayıda eseri vardır.

Kitap Tanıtımı: Türkler ve Araplar

Nureddin Musullu

Kitabın sayfalarını çevirmeden önce yazarını tanımak yerinde olur: Doktor Muhammed Said Kettane, 1926 yılında Kerkük'te doğdu; 1951 yılında Ankara Üniversitesi'nden Ziraat Bilimleri lisans derecesini, 1954 yılında Ormancılık lisans ve 1955 yılında Ormancılık yüksek lisans derecelerini North Carolina Üniversitesi'nden, ardından 1962 yılında İstanbul Üniversitesi'nden Nehir Havzaları Yönetimi Bilimleri alanında doktora derecesini aldı. Musul'daki Ziraat ve Ormancılık Fakültesi'nin kurucularından ve dekanlarından sayılır. Suriye'nin Şam şehrinde Arap Birliği'ne bağlı Kurak Araziler Araştırma Merkezi temsilciliği görevinde bulundu; Libya'da koruma alanları ile millî parkların kuruluş sorumluluğunu ve Tunus'ta Afrika Yeşil Kuşak projesinin sorumluluğunu üstlendi. Uzmanlık alanında Türkiye, Irak, Libya, Mısır ve Tunus'ta yayımlanmış (150)'den fazla bilimsel araştırması; ormancılık, nehir havzalarının yönetimi, toprak koruma, deniz canlıları ve Arap dünyasındaki kuşlar alanında (10)'dan fazla bilimsel kitabı vardır.

Doktor Kettane'nin, uzmanlık alanı dışındaki son çalışması Araplar ve Türkler'i okumamız şaşırtıcı değildir; çünkü o, araştırma yöntemini iyi bilmektedir. Bu titiz yöntemle tarihin kıvrımları arasında dolaşıp onu okuyucuya bilimsel emanet tabağında sunar. Yaptığı bu çalışmayla, okuyucunun bilgisinin eksik kalmış olabileceği önemli tarih dönemlerini kapsar. Bu yüzden Üstat Muhammed el-Akkavi'yi, kitabı takdim ederken 11. sayfada şöyle derken buluyoruz:

عندما يجلس العالم المؤرّخ يجد أسلوبًا جديدًا ومغايرًا عن أسلوب المؤرّخين والأدباء، ففي هذا الكتاب نرى التاريخ كأنه كُتب داخل المعامل البحثية وكأنه أجرى على كل جزء منه بحوثه وتجاربه وصولًا للحقيقة... التي هي الهدف دائمًا.

"Bilim adamı tarihçi masaya oturduğunda, tarihçilerin ve edebiyatçıların üslubundan farklı, yeni bir üslup bulur; bu kitapta tarihi, sanki araştırma laboratuvarlarının içinde yazılmış gibi ve sanki onun her bir parçası üzerinde -daima hedef olan- hakikate ulaşmak için araştırmalarını ve deneylerini yapmış gibi görüyoruz."

Yazarı bu çalışmayı hazırlamaya iten gerekçeleri ise şöyle özetlemek mümkündür:

  • Arap-Türk ilişkilerinden söz eden kitap ve çalışmaların azlığı, bunların kapsayıcılıktan uzak oluşu ya da olumsuz yönlere dayanması; bulunanların da, yıkıcı olmadıkları takdirde, olumlu gerçekleri esas almaması.
  • Araplar ile Türkler arasında ayrılık yaratmak, kardeşçe iş birliğini zayıflatmak, ardından ülkelerini sömürgeleştirmenin, kaynaklarını ve doğal zenginliklerini tüketmenin bir yolu olarak topraklarını bölmek amacıyla, ikisi hakkında karşılıklı olarak yazılan iftiraların çokluğu; oysa onlar (Araplar ve Türkler) dini yaymakta ve dünyanın her yerinde onu korumakta İslam'ın en büyük dayanakları olmuşlardı.
  • Şam, Bağdat, Semerkant, Buhara ve İstanbul'daki altın çağların şanını yeniden diriltmek; küreselleşme çağında bilimsel ve teknik alanlarda ve gelişmenin, ilerlemenin diğer bütün yönlerinde Araplar ile Türkler arasındaki ortak çalışma yoluyla dünya medeniyetinin gelişimine fiilî bir çaba sunmak.
  • Araplar ile Türkler arasındaki ilişkileri desteklemek ve iyileştirmek, bunların geliştirilmesi için çalışmak ve geleceklerinin hayrına bütünleşmelerinin temellerini atmak üzere tarihî gerçekleri açığa çıkarmak.
  • Okuyucuya, incelenen dönemlerdeki Türklerin ve Arapların özelliklerini ve tarihini, Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarında İslam sancağını yükseltmek uğrundaki ortak cihatlarını tanıtmak. Bu ikisi, İslam'a hizmet etmiş en büyük iki güçtür; ileri bir medeniyet inşasında daha fazla iş birliği ve kardeşliğe, düşmanlarına karşı bölgesel dayanışmaya doğru engelleri aşmaları gerekir; özellikle de niteliklerinde, âdetlerinde, geleneklerinde ve medeniyet gelişimlerinde, geçmiş çağlarda birbirlerine yakınlaşmalarına ve ortak çalışmalarına yol açmış benzer yönler bulunduğu için.

Yazar, (513) sayfa hâlinde kaleme aldığı Türklerin ve Arapların Tarihi: Eski Çağlardan Yirminci Yüzyılın Sonlarına Kadar Türk-Arap İlişkileri Tarihinin Özet Bir İncelemesi (تاريخ الترك والعرب) adlı kitabında, meyil ve hevesten arınmış olarak (172) kaynağa dayanmıştır; bunların (99)'u Arapça, (73)'ü Türkçe ve İngilizcedir. 16. sayfada şöyle der:

لا ينحصر تاريخ الإسلام لقوم أو شعب واحد، بل إنه تاريخ أقوام وشعوب مختلفة قبلت الإسلام في أزمان أو عصور مختلفة، حملت لواء الإسلام واحدًا بعد الآخر، فكلما ضعف قوم أو ضعف جهاده جاء قوم آخر بديلًا ليحمل لواء الإسلام ويتقدّم نحو الأمام.

"İslam tarihi tek bir kavme ya da tek bir halka hasredilemez; bilakis o, farklı zamanlarda ya da çağlarda İslam'ı kabul etmiş, İslam sancağını birbiri ardınca taşımış farklı kavimlerin ve halkların tarihidir. Bir kavim zayıfladıkça ya da cihadı zayıfladıkça, onun yerine İslam sancağını taşıyıp ileriye doğru yürüyecek başka bir kavim gelmiştir."

Bu yüzden yazarı, tarih çağları boyunca üstlenilen rolleri; tahlil, çıkarım ve gerçeklerin istinbatına dayanan bilimsel bir bakış açısıyla aydınlatırken buluyoruz. Bunu yaparken, Arap-Türk ilişkileri ve ikisinin ortak tarihi konusunda uzman şahsiyetlerin ve hocaların görüşleriyle tezlerini karşılaştırmalı olarak esas alır. 19. sayfada şöyle kaydeder: "Uzun ortak tarih hakkındaki hüküm, geçici olaylar ışığında ya da aşırı kişisel bir bakış açısıyla -özellikle de Osmanlı döneminin son evresinde- verilmemelidir." Bunu, Üstat Muhammed Safiyüddin Ebu'l-İzz de, Arap Eğitim, Kültür ve Bilim Örgütü tarafından 1993 yılında yayımlanan Arap Bakış Açısından Arap-Türk İlişkileri (العلاقات العربية التركية من منظور عربي) adlı kitabında teyit etmektedir:

إن تاريخ اللقاء العربي التركي منذ العصر العباسي أدّى إلى نوع من التلاحم يصعب فصلهما عن بعضهما...

"Abbasi çağından bu yana Arap-Türk buluşmasının tarihi, ikisini birbirinden ayırmayı güçleştiren bir tür kaynaşmaya yol açmıştır. O çağlar, İslam Devleti'nin çeşitli dönemlerinde Türk unsuruna yüksek bir mevki kazandırmıştır ve bu mevki, onların askerî niteliklerinde belirmiştir. O çağlarda toplumsal, iktisadi ve siyasi düzene hükmeden şey -askerî ikta- olduğundan, Arapların ve Farsların rolü sona erdikten sonra, askerî tabiatıyla temayüz eden unsur olmaları itibarıyla Türkler bundan yararlanmış; siyasette ve toplumda ayrıcalıklı konumları sürmüş ve bu durum 832'den 1924'e kadar on yüzyıla yaklaşan uzun bir süre devam etmiştir. Bu uzun yüzyıllar boyunca Türkler, kendilerini yenilemek için kendilerine ulaşan insan kaynağına ve Müslüman Orta Asya'dan gelen askerî takviyelere dayanabilmişlerdir... Sonra şunu ekler: ...Araplar, hakkında ihtilafa düşmüş olsalar da Türk dönemini unutmamışlardır. Doğulu Arapların hatıralarına epeyce acılık karışmıştır; çünkü bu dönem, Arapların İngilizlerle iş birliği yapmasının ardından Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Araplarla Türklerin çatışması ve düşmanlığıyla son bulmuş, sonra Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünün ardından uyanıp kendilerini Batı tarafından sömürgeleştirilmiş bulmuşlardır. Mağribî Araplara gelince, onların tutumu farklı olmuştur; onlar, Avrupa'nın denizden gelen tehdidine karşı ortak duruşun hatıralarını taşımakta, Portekizlileri ve İspanyolları Afrika sahillerinden kovan ve zulüm ile yok olma tehdidi altındaki Endülüs Müslümanlarından binlercesini kurtaran mücahit Barbaros'u ve denizci Türk kardeşlerini anmaktadırlar."

Yukarıda geçenlerden, iki taraf arasındaki ilişkilerin tarihi alanında Araplar tarafından yazılanların farklılaştığı sonucunu çıkarıyoruz: Mağribî Araplar bunu olumlu, Doğulu Araplar ise olumsuz yazmışlardır; iyi günde ve kötü günde paylaştıkları ortak geçmişlerine ve bugünlerine dair doğru ve nesnel bir bakış olmaksızın. Zamanın ilerlemesi, anlaşmazlıkların doğurduğu sonuçlar ve bunların yol açtığı acı olaylar, bölgesel ve uluslararası siyaset sahnesindeki değişimlerden kaynaklanan fiilî durumun yeni gelişmeleri, (1950-1967) döneminde ikisi arasında hâkim olan hassasiyet krizinin yumuşaması ve ardından Türk-Arap ilişkilerinin yüzeyinden çekilmesiyle birlikte, ilişkileri incelemekle ilgilenecek ve onları yeniden ele alacak bir oluşumun kurulması konusunda anlaşma aşaması başlar. Nitekim (Arap Birliği'ne bağlı Arap Eğitim, Kültür ve Bilim Örgütü) ile (İstanbul'daki İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi), yazılıp haklarında söylenenlerdeki çelişki uçurumunu daraltmak, gerçekleri çarpıtan karanlık tabloları yeniden çizip çürütmek amacıyla, Türk ve Arap yetkin bilim adamlarının ve tarihçilerin katılımıyla bu ilişkileri Arap ve Türk bakış açılarından bilimsel ve nesnel biçimde incelemeye başlamışlardır.

Yazar, özet mukaddimesinde Türk-Arap ilişkileri tarihinin kaynaklarından söz etmeyi sürdürür; ikisinin maruz kaldığı bazı gedikleri ve krizleri istismar ederek bu ilişkiler üzerine olumsuz ve kötü ışıklar düşüren tarihî kaynakları zikreder. Bunların çoğu, ikisine düşman yazarlara ve tarihçilere aittir; öyle ki bu düşman kaynaklar, Türk-Arap ilişkileri anılırken başvurulan kaynaklar hâline gelmiştir. Bunu 23. sayfada şöyle açıklar:

لمّا كان العرب والترك في تاريخهما الطويل قد سيطروا على معظم أنحاء العالم فلا بدّ أن يكون في هذا التاريخ صعود ونزول...

"Araplar ve Türkler uzun tarihleri boyunca dünyanın çoğu yerine hâkim olduklarına göre, bu tarihte iniş ve çıkışların bulunması, ikisinin ortak ya da birbirinden ayrışan çıkarlarının olması, ilişkilerin tarihini ve devletlerinin tarihini kimi insaflı kimi kinci yazarların yazması, bunların farklı dinlerden, mezheplerden ve eğilimlerden olması kaçınılmazdır."

Sonra tekrar dönerek şunu vurgular: Araplar ile Türkler arasındaki ilişkilerin incelenmesi, önce ikisinin ayrı ayrı ilişkilerine, sonra farklı zaman dönemlerindeki ilişkilerinin tarihine, genel olarak İslam'dan önce ve ardından İslam'dan sonra hayata ve medeniyet ilerlemesine katılım ölçülerine, cihatta, İslam'ın yayılmasında ve çağlar boyunca İslam medeniyetinin inşasında kaynaşmalarının derecesine dayanır. Bu sırada, hâlâ mevcut olan güvenilir kaynaklardan derlediği, tarihin dönemleri boyunca yaşanmış pek çok örneği ve sahneyi delil gösterir; insaflı davranan samimi niyetlerin ve gerçekleri çarpıtıp tahrif eden kötü niyetlerin hakikatini aydınlatır. Bunlara kitabın 29-42. sayfalarına başvurularak ulaşılabilir.

Mukaddimeden sonra kitap, eski Türk tarihi hakkında geniş ve özet bir inceleme sunmakla başlar; onların kökenini, asıl yurdunu, yeryüzünün çeşitli bölgelerine göçlerini ve bunların sebeplerini açıklar, sonra ırklara göre tasniflerini, Türk olarak adlandırılmalarını ve aslında Türk dilinden doğan lehçelerinin türlerini anlatır. Buna Türklerin en önemli özelliklerini ve niteliklerini ekler; ardından onlardaki dinden ve İslam'dan önce, hatta Mesih'in doğumundan önce kurulmuş en önemli devletlerinden söz eder: Büyük Hun Devleti, Hazar Devleti, Uygur Devleti, Türgiş Devleti, Karluk Devleti, Göktürkler Devleti, Kırgız Devleti, Oğuz-Bulgar Devleti... vb. Üzerinde uzlaşılan sayıya göre bu devletlerin toplamı (116) küçük devlet ve (157) büyük devlete ulaşmış, Türk imparatorlukları ise (15) imparatorluğa varmıştır. Türk devletlerinin ve imparatorluklarının çoğu, Orta Asya'daki asıl yurtlarında kurulmuş, genellikle batıya doğru Avrupa'ya, İran'a ve Kafkasya'ya genişlemiş, kimi kısa kimi uzun süreler yaşamış ve pek çok halka hükmetmiştir.

Buna karşılık yazar, eski Arap tarihine de sayfalar ayırır; onların kökenini, dilini, asıl yurdunu, göçlerini, niteliklerini, dinlerini, hâllerini ve İslam'dan önceki en meşhur devletlerini zikreder: Main Devleti, Hadramut Devleti, Sebe Devleti, Himyer Devleti, Tedmür (Palmira) Devleti, Gassaniler Devleti, Münzirîler (Lahmîler) Devleti, Kinde Devleti... vb. Bunlar tarih boyunca ün kazanmış devletlerdir ve bir kısmının kalıntıları hâlâ Arap Yarımadası'nda ayaktadır. Ardından, İslam'daki ve İslam öncesindeki önemleri dolayısıyla Mekke-i Mükerreme ile Yesrib (Medine-i Münevvere) tarihine dair özet bilgiler verir.

Bu tarihî araştırma çabasının ardından yazar bize, ilk Araplar ile Türkler arasındaki benzer yönleri sunar; bunları şöyle özetleyebiliriz:

  • İlk Türkler ile Araplar arasında, yer şekilleri ve doğal kaynakları bakımından büyük bir benzerlik vardır; her ikisi de çöller ve geniş otlaklara sahip yaylalar gibi benzer coğrafi koşullarda yetişmiştir. Bu koşullar onların niteliklerini, hareketlerini ve geleneklerini benzer biçimde etkilemiştir.
  • Eski göçlerinde Türkler ile Araplar arasındaki toplumsal benzerlik: Herhangi bir sebeple ülke kendilerine dar geldiğinde oradan göç etmişlerdir; Türkler batıya doğru göç ederken Araplar kuzeye, Bereketli Hilal istikametinde göç etmiştir. Her ikisi de reislerine, emirlerine ve şeyhlerine uydukları, kabile düzenine boyun eğdikleri bir kabile sisteminde yetişmiştir.
  • Ortak nitelikleri arasında bedenî güç, cesaret, akın ve savaş, kabileyi ve vatanı ya da dini savunmak için farklı çağlarda var olan silahları iyi kullanmak, bunun yanı sıra yoksulluğun en kötü hâllerinde bile misafirperverlik ve cömertlik vardır.
  • Türkler ve Araplar, Çin, Fars ve Rum gibi kendilerine hâkimiyet dayatmaya çalışan büyük devletlere komşu olmuşlardır.

Yazar, incelemesinde tanışma köprüsünü, yani eski ticaret yollarını ve bunların Türkler ile Araplarla ilişkisini de unutmamıştır; zira bu yollar, çıkar konumlarına ve her birinin coğrafi mevkiine göre bu yollara hâkim olma mücadelesine bağlı olarak kimi zaman ilişkileri pekiştirmiş, kimi zaman gerginleştirmiştir. Amaç, her türden mal ve emtianın tekelini elde tutmak ve kaynaklarından pazarlara güvenli biçimde ulaşmalarını sağlamaktı. Bu yollar üzerinden yapılan taşıma işlemleri, sınırlılığına rağmen, ülkelerinin coğrafi konumu ve o dönemin dünya ticaret yollarından biri olarak ipek ticaretinin topraklarından geçmesi dolayısıyla Türklerin Araplarla tanışmasının ilk yolu olmuştur. Buna, baharat ve buhur yolu, fildişi ve altın yolu ile İslam çağlarında ortaya çıkan ve iki millet arasındaki ilişkileri pekiştirip bağları derinleştiren -özellikle demiryolunun ortaya çıkışından sonra- diğer yollar da eklenir.

Sonra daha geniş ve daha kapsamlı tanışmanın ve ilişkilerin kurulmasının ikinci yolu gelir: İslam'ın zuhuru. Kitap bunu, zuhurundan ve İslam Devleti'nin kuruluşundan itibaren, sonraki çağlarda fetihlerin sürmesi yoluyla hilafet düzenleri de dâhil olmak üzere ele alır. 104. sayfada şöyle geçer:

لقد كان عهد دولة الخلفاء الراشدين امتدادًا لعهد دولة النبي صلى الله عليه وسلم، وكانت تتّصف وتتميّز بالبساطة بالرغم من توسّع الفتوحات...

"Raşit Halifeler devletinin dönemi, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) devletinin döneminin bir uzantısı olmuş ve fetihlerin genişlemesine rağmen sadelikle nitelenip temayüz etmiştir... Ayrıca onlar, Yarımada'da ve fethettikleri bütün ülkelerde ırkçılığı ve kabileciliği reddetmişlerdir. Bu, Orta Asya'daki 'Türkler', Kuzey Afrika'daki 'Berberiler', Anadolu ve Kafkasya toprakları gibi farklı kavimler tarafından İslam'ın yayılmasının ve kabul edilmesinin en önemli etkenlerinden biri olmuştur."

Emevi hilafeti döneminde ise en önemli tarihî olayları sıralar; bunların başında Türkistan, Dihistan ve Kuhistan'daki İslam fetihleri gelir. Ardından Halife Süleyman bin Abdülmelik'in (715-718) kardeşi Mesleme komutasında İstanbul'u fethetme girişimi -ki başarısızlıkla sonuçlanmıştır- gelir. Sonra Halife Ömer bin Abdülaziz gelmiş, İstanbul seferindeki orduyu yok olmaktan kurtarmış, ardından kurtarılmış ülkelerin -"Irak, Horasan, Semerkant"- halkına Arap olmadıkları gerekçesiyle kötü davranan, özellikle de cizye ödeyip ganimetlerden mahrum bırakılan mücahitlere karşı böyle yapan zalim valileri azletmiştir. Halifenin "İslam insanlara hidayet için gelmiştir, mal toplamak için değil" sözü, Türklerden, Berberilerden ve diğerlerinden pek çok kimseyi İslam'a girmeye sevk etmiştir. Halifenin, Semerkant halkının haklarını kendilerine iade etmesine dair 110. sayfada geçen kıssası tarihte meşhurdur. Bundan sonra Semerkant ve diğer Türk şehirleri Müslümanların en samimileri hâline gelmiş ve onlardan (Buhari, Nesai, Tirmizi) gibi sayılamayacak kadar çok büyük şahsiyet çıkmıştır.

İslam'ın Orta Asya topraklarının ve Türk yurtlarının o bölgelerinde yayılmasının sürmesiyle birlikte, fatih Araplar ile o beldelerin Türkleri arasındaki doğrudan temasın görünümleri artmış; Emevi hilafeti çağının ortalarından itibaren Türkler, İslam sancağını yaymakta ve korumakta çetin savaşçılar olarak onlarla birlikte fatihler ve mücahitler hâline gelmiştir. Sonra Emevi çağının sonlarından ve Abbasi Devleti'nin kuruluşundan itibaren halifelerin çağlarında ve dönemlerinde mevkileri genişlemiş ve yükselmiştir. Bu, Halife Mutasım döneminde (833-843) doruğuna ulaşmıştır; zira devleti savunmakta, iç isyanları ve fitneleri bastırmakta, Rumların Anadolu'nun güneyindeki İslam sınırlarına saldırılarına son vermekte üstün bir sınav vermişlerdir. Ammuriye'nin -"bugünkü Aksaray"- fethi bunun delilidir. Mutasım'ın Rum komutanları seçmesi, onların cesareti ve vefası sebebiyle olmuş; onlara mülkün ve idarenin dizginlerini, ordunun komutasını verdiği gibi teslim etmiştir.

Kitap, 750 yılında başlayan Abbasi hilafeti dönemindeki önemli olayları çok kısa bir biçimde aktararak son bulur; bu dönemi "38" Abbasi halifesi gölgesinde beş devreye ayırır ve dönem, "1258" yılında Hülagü'nün Moğol ordusunun Bağdat'a girmesiyle sona erer. Bu iki tarih arasında, Arapların ve Türklerin sadık askerler olarak İslam'ı koruma ve yayma rolünü aktarır.

Sonra, Türk ve Arap taraflarının inşasında uzun süre iş birliği yaptığı ve parmak izleri hâlâ devasa mirası içinde her birinin rolünü anlatan İslam medeniyetinden söz etmeye geçer. Farslar, Türkler ve Mağribîler gibi Arap olmayan Müslümanlardan pek çok âlimin, hakimin ve filozofun ortaya çıkışına değinir; öyle ki Buhara, Semerkant, Kaşgar ve Istahr tıp, astronomi, matematik ve doğa bilimlerinin en önemli merkezleri hâline gelmiş ve tıpkı Bağdat gibi İslam dünyasının her yanından âlimlerin buluşma yeri olmuştur. 1453 yılında İstanbul'un fethinden sonra ise şehir, yeni adıyla İslam bilimlerinin ve sanatlarının merkezi olmuş, orada mimarlık sanatı zirvesine ulaşmış, tıp, bilimler ve askerî sanayiler de aynı şekilde ilerlemiştir. İlerleme ve medeniyet, bazı kitapların olumsuz biçimde söz ettiği Timurlenk'e kadar bütün İslam diyarlarında sürmüştür; o, Hindistan'dan Anadolu'ya uzanan imparatorluğunu kurduğunda, ayrım gözetmeksizin Türk ve Arap bilim, sanat ve mimarlık adamlarını başkenti Semerkant'a taşımış ve onlara Bağdat'taki Darülhikme'nin benzeri bir yapı kurmuştur; torunu Şahruh da orada ilk astronomi rasathanesini kurmuştur.

Arapça, milliyetleri ya da dilleri ne olursa olsun İslam âlimlerinin dili olmayı sürdürmüş; onlar bütün eserlerini, Kur'an'ın dili olması itibarıyla Arapça yazmışlardır; bunlar arasında İbn Sina, Farabi, Razi ve başkaları vardır. Türkçe ve Farsça, Gazneli, Harzemşah, Selçuklu ve Osmanlı devletlerinde olduğu gibi İslam Devleti'nin çeşitli bölgelerinde Arapçanın yanı sıra kullanılmıştır; ta ki İslam dünyasının pek çok yerinin sömürgeleştirilmesinin ardından bütün İslam dünyasında medeniyet çöküşü ve gerilemesi başlayana kadar.

Kitap, İslam'dan sonraki Türk devletlerinin İslam medeniyetinin inşasındaki rolünü, onu geliştirme ve yaymaya katkılarını biraz ayrıntılı olarak zikreder: Volga (İdil ya da Tatar) Devleti 921-1236; Karahanlı Devleti 940-1040; Gazneli Devleti 963-1183; Altın Orda Devleti 1236-1503; Timurlu Devleti 1368-1501; Hindistan'daki Babür Devleti 1526-1858; Büyük Selçuklu Devleti 1040-1157; Anadolu Selçuklu Devleti 1077-1308; Harzemşah Devleti 1157-1231; Atabeylikler -aralarında Artukoğulları, Musul, Fars, Sincar, Cezire, Erbil, Şam ve Azerbaycan atabeylikleri- ardından Eyyubi Devleti, Memlükler, Safeviler ve nihayet Osmanlı Devleti.

Ve sonuncusunun nasıl en yüksek medeniyetlere sahip en büyük İslam devleti hâline geldiğini; on dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda Osmanlı Türkleri Balkanlara doğru ilerleyip Avrupa'nın kalbine ulaştıklarında ve İslam'ın somutlaşmış sembolü olup her yerde tahtları yerle bir ettiklerinde Avrupa'yı nasıl dehşete düşürdüğünü anlatır. (Türk) kelimesi, Müslüman kelimesinin eş anlamlısı hâline gelmiş; daha önce İslam ve Müslümanlıkla anılan Araplık ve Arap fikrinin ve kelimesinin yerini almıştır. Karada ve denizde kazanılan her Osmanlı zaferi İslamî bir zafer sayılmış; ordusu İslam'ın ordusu, başkenti İslam'ın başkenti ve İslam'ın yurdu (İslambol) olmuştur. Dünyanın doğusunda ve batısında İslam, Osmanlı Devleti'ne, kendi bugünlerini ve geleceklerini temsil eden en büyük İslam devleti olarak bakmıştır.

Osmanlılar, gayrimüslimlere muamelede şeriatı uygular ve onlara adaletle davranırlardı; onlar, dinine ve mezhebine göre millet sistemine tâbi olurlardı. Her topluluğun kendi mabetleri, reisleri ve rahipleri vardı; dinî meselelerini devletin müdahalesi olmaksızın çözme özgürlükleri ve kendilerine ait yapıları vardı. Bu milletlerin en önemlileri, İstanbul'daki patriğin temsil ettiği Yunan, Balkan, Hersek ve Karadağ Ortodoksları, aynı şekilde Rum Katolikler, sonra Ermeniler, sonra da Yahudilerdi.

Bu güç ve azametin olduğu gibi sürmesi Batı devletlerinin hoşuna gitmedi; Osmanlı Devleti'nden her biri için ayrı ayrı imzalanan antlaşmalar ve anlaşmalarla elde ettikleri imtiyazlar yoluyla devletin yapısına iktisadi, siyasi ve idari sızma gerçekleştirerek onu bitirme hedefiyle, her türlü yolla ona karşı birleştiler. Ardından komplolar dokuma ve onu zayıflatarak, sonra da Birinci Dünya Savaşı'nda yenilen İttifak devletlerinin kucağına iterek ihtiraslarının iplerini örme aşaması başlar. Bütün bunlardan önce yazar, olayları ve bu ihtirasların nasıl gerçekleştirildiğini; Osmanlı-İngiliz, Rus, Fransız ve Alman ilişkilerini ve son dördünün çıkar çatışmaları potasında en büyük kazanımları elde etmek için aralarındaki anlaşmazlıklarını anlatarak aktarır (s. 274-298).

Osmanlı Devleti topraklarının aralarında paylaşılmasına, modern Türkiye'nin doğuşuna, onun modern devletlerin ülkeleriyle ilişkilerine ve İkinci Dünya Savaşı'ndan sonraki gelişim aşamalarına varır; bunları devlet devlet zikreder. Ardından Arap-Türk ilişkilerinin geleceği ve bu ilişkilerin kurulup geliştirilmesine dair en önemli tavsiyeleriyle, sonra da Türkiye'nin İslam Konferansı Örgütü'ndeki rolüyle son bulur.

Kitabın bu hızlı tanıtımı, içerdiği bilgi hazinesi karşısında hiçbir şey ifade etmez. (513) sayfası, Türk ve Arap milletlerinin haberlerini kapsayıcı ve toplayıcı biçimde, ince ayrıntılara özen göstererek, titizlikle temayüz eden özet bir üslupla ve bir araya geldiklerinde genel tarihin geniş alanlarını kaplayan cüz'iyata önem vererek içermiştir. Böylece okuyucunun soru boşluklarını kapatacağı bütünlüklü bir bilgi mesajı ulaştırmayı; titiz bir emanetle bilgi kaydetme biçimine dayanan, birbirine bağlı araştırma zinciri yoluyla boşlukların alanını daraltmayı amaçlamış; Arap ve Türk milletlerinin tarihini kapsamış ve bir kısmı zihinlerden kaybolmuşken orada yeniden bir varlık kaydetmiştir.

Bu, iki milletin tarih dönemleri hakkında, tarafsızlık ve bakış açısı netliğiyle nitelenen nesnel bir incelemedir. Bilimsel araştırma yönteminin ruhunu koruyan, parçaları olmayan tek bir kitabın ele almasının güç olduğu bir zaman aralığını işleyen, çağdan çağa ve aşamadan aşamaya geçerken dallanmasına rağmen konunun özünü koruyan, araştırma ve inceleme sırasında kendisine başvurulabilecek, Türkler ve Araplar hakkında derlenebilecek bilgilerin derlenebileceği, güvenilir kaynaklar arasında güvenilir bir kaynak olarak varlığını kabul ettiren bir kitabın benzerine pek az rastlanır.

Buradan, yazarların ve tarihçilerin yeterli ilgisini görmemiş önemli bir tarihî dönemi ele alan kitabın önemi ortaya çıkar; zira onların çoğu on sekizinci yüzyılın ortasında durmuş ve belirli dönemleri aydınlatıp diğerlerini ihmal etmişlerdir. Buna karşılık yazar, Türkler ve Araplar... Eski Çağlardan Yirminci Yüzyılın Sonlarına Kadar Türk-Arap İlişkileri Tarihinin Özet Bir İncelemesi adlı kitabında bunları bir araya getirip işlemeyi başarmıştır; üstelik yalnızca anlatarak ve kendi görüşünü sunarak değil, tahlil ederek, gerekçelendirerek ve sonuç çıkararak. Sonra Türklerin ve Arapların güçlü ve zayıf yönleri üzerinde durup ibretler ve dersler çıkarmış; nihayet, hakikati görmekten gözleri ve basiretleri kör eden taassuptan ve taraftarlıktan arınmış, hiçbir kusur bulaşmamış bir gözle ikisinin tarihini yeniden gözden geçirmenin zorunluluğuna varmıştır.

79. Yazar ve Spiker Suad Hürmüzlü (سعاد هرمزلي)

Hafızalardaki Suad Hürmüzlü (سعاد الهرمزي في الذاكرة)

Ahmed Kuşçuoğlu

Suad Hürmüzlü, radyoculuğun bütün dallarında temayüz etmiş seçkin bir radyocu, önde gelen bir müzik eleştirmeni ve parlak bir gazeteciydi. 1927 yılında Kerkük'te doğdu. Babası, emekli kaymakam ve Kerkük'ün Türkmen gazetesi Ufuklar'ın (الآفاق) sahibi, değerli gazeteci Şakir Ziyaeddin Hürmüzlü'dür; babası 6/11/1970 tarihinde vefat etmiştir. Suad Hürmüzlü, Türkmenlerin edip, şair ve düşünür olarak en seçkin adamlarını yetiştirmiş olan tanınmış Türkmen (الهرمزي) Hürmüzlü ailesine mensuptur: merhum Naci Ağa Hürmüzlü, merhum şair Reşid Akif Hürmüzlü, tanınmış kardeş yazarlar Habib ve Erşad Hürmüzlü, edip ve şair Kahtan Hürmüzlü ile Türkmen tiyatrosunun öncüsü İsmet Hürmüzlü bunlardandır.

Suad Hürmüzlü ortaokul öğrenimini Kerkük'te tamamladı. Kahire'deki Radyo Eğitim Enstitüsü'nden mezun olduktan sonra Irak'a döndü; Genel Radyo ve Televizyon Kurumu'nda genel denetçi yardımcısı ve 1948 yılından itibaren Irak Haber Ajansı'nda yazı işleri şefi olarak çalıştı. 1998'deki vefatına kadar üretmekten hiç geri durmadı.

Suad Hürmüzlü hayatının başlangıcında Arapçayı sağlam bir biçimde kullanmaya özen gösterdi; daha yirmi yaşındayken gazeteci olarak ve Kerkük'ün Ufuklar (الآفاق) gazetesinin yazı işleri müdürü olarak çalıştı. Bu gazete, Arapça ve Türkmence olmak üzere iki dilde çıkan haftalık bir gazeteydi. Suad Hürmüzlü birçok Irak gazete ve dergisinde sinema eleştirmenliği yaptı. 1964 yılında Bağdat'taki Uluslararası Müzik Festivali'ne ve İstanbul'daki Uluslararası Sinema Festivali'ne katkıda bulundu. Besteci Muhammed Abdülvehhab, şair Mahmud Hasan İsmail ve yazar Selame Musa gibi büyük sanatçı ve yazarlarla seçkin ve sağlam ilişkileri vardı.

Birçok kitap kaleme aldı; en önemlileri şunlardır:

  1. Günlerin Hatıraları (خواطر الأيام), iki cilt.
  2. Unutulmayan Sesler (أصوات لا تنسى), beş cilt.
  3. Hafızadan (من الذاكرة), üç cilt.
  4. Sanatçılar Ansiklopedisi (موسوعة الفنانين), üç cilt.

Radyoculuğa yönelmeden önce işe öyküyle başlamıştı; ancak Bağdat Radyosu'nda çalışmaya başladıktan sonra öykü yazmayı çabucak bıraktı. Bu konuda şöyle der:

"Öykü uzun bir soluk, duygu ve uyum ister. Bense kısa soluklu biriyim; her ne kadar Mısır'daki el-Kıssa (القصة) dergisinin düzenlediği yarışmada birincilik ödülü alan (البؤرة) 'Odak' adlı öyküyü yazmış olsam da. Daha az nitelikli bazı öyküleri izledikten sonra bu alanı bırakıp radyoculuğa yönelme kanaatine vardım."

Radyo programı (من الذاكرة) 'Hafızadan', Arap müziğinin devlerinin hayat hikâyesini ele alan ve onların şarkı alanındaki başarılarını eleştirmen gözüyle çözümleyen bir müzik ve şarkı programı sayılır. Ayrıca Irak şarkıcılığının ustalarıyla da ilgilenirdi: Selime Murad, Muhammed el-Kabbanci, Nazım el-Gazali, Afife İskender ve Yusuf Ömer gibi.

Büyük Iraklı sanatçı Yusuf el-Ani, Irak'ın Elif Ba (ألف باء) dergisinin sanat sayfasında yayımlanan ve (سعاد الهرمزي من الذاكرة) 'Suad Hürmüzlü, Hafızadan' başlığını taşıyan yazısında onun hakkında şunları söyler:

"12/1/1982 Pazartesi sabahı haber bana ulaştı. Hiç sevmediğim ve hep meydan okuduğum hastalığın yirmi günlük çilesinden sonra evden yeni çıkmıştım. Pazartesi sabahı... haber bana ulaştı... Hüzün ve keder içinde durakaldım, ağlamaktan korktum... Bu korku neden, bilmiyorum. Bilmiyorum; belki de sevdiklerimizi birer birer uğurlamaya artık yetişemediğimiz içindir. Belki de sessizlik anları bazen bütün gözyaşlarından daha derin ve daha beliğ bir ifade olduğu içindir... Ama o görüntü hafızamda canlanmaya başladı. Yıllar önce (Suad), Sanatçılar Sendikası'nın düzenlediği bir sanat toplantısında bana adını taşıyan bir kart yazmış, sevgi ve vefa dolu sözler yazmıştı... Onu öptüm ve dedim ki: Ey Suad, hayalini kurduğumuz ve kendisiyle övündüğümüz insanın sağlamlığıyla bu yeryüzünde duranlar azdır... Sen onlardan birisin... Bana döndü, gözleri yaşla dolmuştu ve tek bir kelime söylemedi.

Aylar sonra onunla Radyoevi'nin karşısındaki kaldırımda, ayakta dururken karşılaştım. Oraya gitmekte tereddüt ediyordu... Yalnızca bakıyor, kımıldamıyordu... Selam verdikten sonra ona sordum: Karşıya geçmene yardım edeyim mi?.. Elimi tuttu ve kelimeleri güçlükle çıkarabildiği titrek bir sesle dedi ki: Sorun benim karşıya geçmemde değil, sorun orada olmamda... ve Radyo ve Televizyon Kurumu'nu işaret etti... Ne yerim, ne mevkiim, ne de sesim varken orada nasıl olurum? Ne demek istediğini anlamamış gibi belli belirsiz bir zorlamayla güldüm. Onu tuttum ve Radyo ve Televizyon Kurumu'na yöneldik. Danışmada herkes onu karşıladı; onu, radyonun içine doğru giderken etrafını saran insanların arasında bırakıp ayrıldım. Sağlığını sormayı sürdürdüm; onunla ilgili son karşılaşmam, haftalar önce Kültür ve Enformasyon Bakanı'ndan bir onur ödülü alırken oğlu (Ziya) ile olmuştu. Ve Pazartesi günü haber bana ulaştı. Suad hayata veda etti. Fakat son nefesinde bile o dolu dolu ve etkileyici tarihe veda etmedi; radyo yolunda sinemayla birlikte yürüdüğü günden beri büyük aşkı olan (mikrofon)a veda etmedi. Irak içinde, Arap ülkelerinde ve dünyada sanat hareketini izleyen bir yazar, bir takipçi ve bir eleştirmendi.

Çok okumayı sürdürdü, bütün radyoları dinledi, sinemanın en son çılgınlıklarını izledi; sanki zamanla yarışırcasına gelen yeniliğe yetişmeye çalışıyordu...

Sesi, o sevgili (mikrofon) aracılığıyla ve yazıp yayımladıkları aracılığıyla bütün o özlemleri dile getiriyordu. 12/1/1998 Pazartesi günü hareketsiz kaldım... Evime dönmeyi yeğledim... Hastalık yatağına; kalemi ve Suad Hürmüzlü'nün kalbi gibi tertemiz, bembeyaz birkaç kâğıdı çekip alayım ve hafızadan satırlar yazayım diye; belki bu satırlar onu uğurlama görev ve vazifelerini yerine getirmeyişimi bağışlatır... belki... Ve adı anılmadan önce güzel vasıfları anılan Suad Hürmüzlü aramızdan ayrıldığında, onu (hafızadan) geri çağırmak yeter mi? Hem nasıl bir hafızaydı o: bir sevgi hazinesi, tükenmez tatlı hikâyeler sandığı ve bir vefa ifadesi. Ölümsüzlerden, yaratıcılardan ya da iyi insanlardan hiç kimseyi unutmazdı...".

Hürmüzlü'nün aramızdan ayrılmasıyla, halkına, kültürüne ve mirasına hizmet yolunda sevgi ve yorulmak bilmez emekle dolu pırıl pırıl bir sayfa kapandı. Aziz merhum rolünü eksiksiz yerine getirdi; onun sanat alanındaki başarılarını anmak bize düşen bir haktır... Allah (Ebu Ziya'ya) geniş rahmet eylesin ve onu hayırla mükâfatlandırsın.

Kaynaklar: Mısır'da çıkan Küllü'l-Arab (كل العرب) dergisi, sayı 389, Şubat 1990. Bağdat'ta çıkan Elif Ba (ألف باء) dergisi, sayı 1532, otuzuncu yıl, 4 Şubat 1998.

Böylece Suad Hürmüzlü, radyonun ilk spikeri ve Kerkük'ün ilk sinema eleştirmeni olmaktadır.

80. Türkmen Tiyatrosunun Öncüsü İsmet Hürmüzlü (عصمت هرمزلي)

1938 yılında Kerkük'te doğdu. Kerkük'te Türkmen tiyatrosu için bir sanat topluluğu, tiyatro sanatçısı İsmet Necati Hürmüzlü tarafından Enver Muhammed Ramazan, Suad İzzet Arslan, Salahaddin Ali Şeyhlerzade, Halil Ahmed el-Hasani ve diğer beyefendilerle birlikte kurulmuştur. Topluluk başarılı birçok oyun sundu; bunlar arasında Arapça (قوة الشعب) 'Halkın Gücü', Türkmence (اليوم) 'Bugün' ve (أي بايغوش) 'Ey Baykuş' vb. yer alır. Ayrıca yönetmen Tahsin Şaban, Haşim Zeynel, Yılmaz Şükür Beyoğlu, Gaib Haydar ve Muhammed Kuşçu gibi başka tiyatrocular da vardır.

81. Prof. Dr. İhsan Şefik Demirdağ (إحسان شفيق دميرداغ)

Kifri kasabasında doğdu, ilk ve orta öğrenimini orada tamamladı. Biyoloji ve viroloji alanında büyük bir hoca ve bilim adamıdır. Bağdat'taki Mustansıriye Üniversitesi'ne önce profesör, ardından Fen Fakültesi dekanı olarak atandı. Eski Irak rejiminin zulmünden kaçarak Lübnan'a göç etti ve 31 Ekim 2006 tarihinde, Lübnan'daki hastanelerin birinde amansız bir hastalık sonucu vefat etti.

82. Yazar Dr. Şakir Said Kassab (شاكر سعيد قصاب)

1940 yılında Kerkük şehrinde doğdu. 1967 yılında İstanbul Üniversitesi'nden göz hastalıkları uzmanı olarak mezun oldu. Bağdat'taki Tıp Şehri'nde göz hastalıkları uzmanlığı dalında çalıştı. Evlidir, beş (5) çocuğu vardır. 1992 yılında emekliye ayrıldı. Kerkük Kur'an ve Tertemiz Sünnet'te Bilimsel Mucize Merkezi'nin müdürü ve Ebu Hanife en-Numan Kur'an-ı Kerim Hıfz Evi'nde tefsir hocasıdır. Birçok eseri vardır; bunlardan bazıları:

  • Kur'an ile Bir Yolculuk (رحلة مع القرآن), 28 cilt (yazma).
  • Kur'ani Terbiyenin Salih Nesil Üzerindeki Etkisi (أثر التربية القرآنية في الذّرية الصّالحة).
  • وكلوا واشربوا ولا تسرفوا "Yiyin, için, israf etmeyin" âyetinin tefsiri.
  • Renklerdeki Bilimsel Mucize ve صفراء فاقع لونها تسرّ الناظرين "Sarı, rengi parlak, bakanların içini açan" âyetinin tefsiri (الإعجاز العلمي في الألوان).

83. Bayan F. Kettane (ف كتانة)

F. İzzet Muhammed Kettane (1943). Ressam ve hattattır. Kerkük'ün (صاري كهيه) Sarı Kâhya mahallesinde doğdu. Güzel Sanatlar Enstitüsü mezunudur.

84. Bayan Adile Telaferli (عادلة التلعفري)

Irak Türkmenleri, Irak kültürüne pek çok yaratıcı insan kazandırmıştır; tanınmış allame (مصطفى جواد) Mustafa Cevad bunun apaçık bir örneğidir. Aynı şekilde Irak Türkmenleri, Türkçe konuşan halkların kültürlerine de büyük hizmetler sunmuşlardır; zira on dördüncü yüzyılın ortalarından itibaren Türkçe konuşan edebiyatın öncüleri ve kurucuları sayılırlar. Nitekim bu edebiyatın en önemli ve en önde gelen iki şairini yetiştirmişlerdir: Seyyid İmadeddin Nesimi el-Bağdadi (1370 - 1417) ve Fuzuli el-Bağdadi (1494 - 1556). Irak ruhunun kendine özgülüğü, Türkmen edebiyatını temayüz ettirmiş ve onu Orta Asya, Türkiye, Azerbaycan ve Balkanlar'daki bütün Türkçe konuşan ülke ve bölgelerde öne çıkarmıştır.

85. Yazar Mediha Fatih Saatçi (مديحة فاتح ساعتجي)

86. Yazar İnci Tarık (إنجي طارق)

86. Avukat Sanan Kassab (صنعان القصّاب)

Şair, yazar ve siyasi aktivist; Türkmen Kardeşlik Ocağı Erbil Şubesi başkanıdır. "Türkmenlerin Asaleti" (أصالة التّركمان) adlı makalesiyle tanınmıştır.

87. Yazar ve Avukat Tarık Zeynel Köprülü (طارق زينل كوبرلو)

Kerkük'te avukat ve siyasi aktivisttir.

88. Muhammed Hurşid Dakuklu (محمد خورشيد داقوقلي)

Kassaboğlu lakabıyla da anılır; Dakuklu, saygın bir şairdir. Kerkük iline bağlı Dakuk ilçesinde doğmuştur.

89. Prof. Dr. Fikret Kevseroğlu (فكرت كوثر أوغلو)

1950 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Ankara Üniversitesi'nde ziraat dalında öğretim üyesidir.

90. Yazar Abdüsselam Molla Yasin (عبد السّلام ملا ياسين)

91. Yazar Ümid Köprülü (أوميد كوبرلو)

92. Yazar Sadun Osman Köprülü (سعدون عثمان كوبرلو)

Altunköprü gazetesinin yazı işleri müdürüdür.

93. Yazar Dr. Kemal Bayat (كمال بيات)

Dr. Fazıl Bayat, Kerkük şehrinde doğdu. Onlarca ciddi araştırma hazırlamasıyla tanınan bir Türkmen düşünürü ve akademisyenidir; çoğu Osmanlı döneminde Arapların tarihini ele alan birçok eser kaleme almıştır.

94. Yazar Asıf Sırt Türkmen (عاصف سرت تركمن)

95. Araştırmacı Zünnun Hıdır Esved Kassab Telaferli (ذنون خضر أسود القصاب تلعفري)

96. Maruf Abdülhalik (معروف عبدالخالق)

97. Araştırmacı Yunus Bayrakdar (يونس بيرقدار)

98. Yazar Ali Türkmenoğlu (علي تركمن أوغلو)

99. Araştırmacı Amir Karanaz (عامر قره ناز)

100. Yazar Ecra Okan (أجرا أوكان)

101. Yazar Dr. Çoban Uluhan (جوبان أولوخان)

Bağdat'ta çıkan Kardaşlık (قارداشلق) dergisinin yazı işleri müdürüdür.

102. Araştırmacı Tahsin Dede (تحسين ده ده)

103. Yazar Dr. Hüseyin Şahbaz (حسين شهباز)

104. Yazar Dr. Sabah Abdullah Kerkuklu (صباح عبد الله كركوكلو)

Kardaşlık yayın kurulunda ‒ Bağdat.

105. Yazar Dr. Muhammed Ömer Kazancı (محمد عمر قازانجي)

Türkmen Kardeşlik Ocağı Yönetim Kurulu Başkanı ‒ Genel Merkez ‒ Bağdat.

106. Yazar Dr. Subhi Nazım Tevfik (صبحي ناظم توفيق)

Kardaşlık yayın kurulunda ‒ Bağdat.

107. Gülşen Muhammed Hürmüzlü Hanım (كلشان محمد هرمزلو)

Türkmen kadın haklarını savunan bir yazar ve toplumsal aktivisttir. Kerkük şehrinde doğdu. Kısa ve güzel makaleleriyle tanındı; bunlar arasında "Dilimiz Silahımız" (لغتنا سلاحنا), "Kadın ve Özgürlük" (المرأة والحرية), "Kadının Gelecek Seçimlerdeki Rolü" (دور المرأة في الانتخابات القادمة), "Biz ve Demokrasi" (نحن والديمقراطية), "Dünden Bugüne Kadın ve Türkmen Toplumundaki Rolü" (المرأة قديماً وحديثاً ودورها في المجتمع التركماني), "Kadının Toplumdaki Gerçek Durumu" (واقع المرأة الحقيقي في المجتمع), "Özgürlük" (الحرية), "Doktor Salim Doğramacı" (الدكتور سالم دوغرامجي), "Kızlarımızı Evliliğe Nasıl Hazırlarız" (كيف نعد بناتنا للزواج) ve başkaları yer alır.

108. Araştırmacı Dr. Muhammed Merdan (محمد مردان)

109. Yazar Nihad İlhanlı (نهاد إيلخانلى)

110. Araştırmacı Dr. Muhammed Ömer Kazancı (محمد عمر قازانجي)

Bağdat'ta çıkan Kardaşlık dergisinin yayın kurulu üyesidir.

111. Avukat, Dr. ve Araştırmacı Aydın Halid Kadir (أيدن خالد قادر)

İçişleri Bakanlığı müsteşarı, Kardaşlık dergisinin imtiyaz sahibi ve Türkmen Kardeşlik Ocağı başkanıdır.

112. Şehit Yazar, Şair ve Sanatçı Aydın Şakir el-Iraki (أيدن شاكر العراقي)

113. Rıyad Demirci (رياض دميرجى)

114. Öykücü İsmet Özcan (عصمت أوزجان)

115. Araştırmacı Esad Erbil (أسعد أربيل)

116. Yazar Rıza Çolakoğlu (رضا جولاق أوغلو)

117. Araştırmacı Dr. Muhsin Kevser (محسن كوثر)

118. Yazar ve Araştırmacı Zahid Bayati (زاهد البياتي)

119. Fuad Hamdi (فؤاد حمدي)

120. Cevdet Kadı (جودت قاضي)

121. Fatih Şakir Saatçi (فاتح شاكر ساعتجي)

122. Sabah Tuzlu (صباح طوزلو)

123. Muhammed Mehdi Halil (محمد مهدي خليل)

124. Hasan Necef Fellahi (حسن نجف فلاحي)

125. Yönetmen ve Sanatçı Enver Muhammed Ramazan (أنور محمد رمضان)

Büyük Türkmen sanatçısı ve yönetmeni; 1937 yılında doğdu, 2009 yılında vefat etti.

126. Ekrem Sabir Kerkuklü (أكرم صابر كركوكلي)

Büyük bir şair, ressam ve hattattır. İlköğretmen Okulu'nu bitirdi ve Mustansıriye İlkokulu'na öğretmen olarak atandı.

127. İsmail Sırt Türkmen (إسماعيل سرت تركمن)

128. Ömer Akbaş (عمر أق باش)

129. Yazar Aydın Aksu (أيدن أقصو)

Çatlamış Yamaçlar (السّفوح المتصدعة) adlı kitabın yazarıdır.

130. Yazar Necmeddin Bayrakdar (نجم الدين بيرقدار)

131. Prof. Dr. Kadir Hurşid (قادر خورشيد)

1951 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Süleymaniye Üniversitesi'nde ziraat dalında öğretim üyesidir.

132. Yazar İbrahim Uci (إبراهيم أوجي)

133. Yazar Fellah Yazaroğlu (فلاح يازار أوغلو)

134. Yazar Faik Köprülü (فائق كوبرلو)

135. Yazar Abdülhalik Bayatlı (عبد الخالق بياتلى)

136. İsmail İbrahim (إسماعيل إبراهيم)

159. Prof. Dr. Reşad Ömer Menden (رشاد عمر مندن)

Kerkük iline bağlı Altunköprü'nün Orta Yaka mahallesinde, Türkmen bir anne ve babadan, tanınmış Beyler (البيكات) ailesinden doğdu. Londra Üniversitesi'nden inşaat mühendisliği alanında doktora derecesine sahiptir. Irak Parlamentosu üyesi oldu; birçok eseri vardır.

137. Yazar Kasım Kazancı (قاسم قزانجي)

138. Edip ve Prof. Dr. Fazıl Mehdi Bayat (فاضل مهدي بيات)

139. Yaşar Arslan Kerkuklu (يشار أصلان كركوكلي)

140. Büyük Yönetmen İrfan Sıddık Dayla (عرفان صديق دايلة)

1947 yılında Kerkük'te doğdu.

141. Yazar Şemseddin Közcü (شمس الدين كوزجي)

142. Yazar Vahideddin Bahaeddin (وحيد الدين بهاء الدّين)

Tanınmış Kerküklü bir yazar ve araştırmacıdır.

143. Dr. Abdülkadir Hurşid (عبد القادر خورشيد)

Ziraat alanında hoca ve uzmandır.

144. Araştırmacı ve Büyük Hoca Orhan Muhammed Ali'nin (أورخان محمد علي) Hayatı

30/10/1937 tarihinde Irak'ın Kerkük şehrinde Türkmen bir aileden doğdu. Babası bir ilkokul müdürüydü. İki erkek ve beş kız kardeşi vardır. İlkokul, ortaokul ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı.

Ailesi onu üniversite öğrenimini tamamlaması için İstanbul'a gönderdi; orada Mühendislik Üniversitesi'nin İnşaat Fakültesi'ne, yani inşaat mühendisliği fakültesine girdi ve 1963 yılında inşaat mühendisliği alanında yüksek lisans diploması alarak mezun oldu. Ülkesi Irak'a döndü ve yedek subay olarak askerlik görevini yaptı. Askerlik görevi bittikten sonra İskân ve İmar Bakanlığı'nın Büyük Projeler Bölümü'ne mühendis olarak atandı; burada Bağdat'taki birçok büyük projenin gerçekleştirilmesine katıldı.

Bu bakanlıktaki görevi sırasında, 1971 yılında Mustansıriye Üniversitesi'nin akşam bölümünde İdare ve İktisat Fakültesi / İktisat Bölümü'ne kaydoldu ve 1976 yılında iktisat alanında lisans derecesi alarak mezun oldu; o dönemde öğrenim süresi beş yıldı.

1989 yılında emekliye ayrılmasını istedi. Irak'ta siyasi durumun kötüleşmesinin ardından 1994 yılında İstanbul'a gitti ve bugüne dek orada ikamet etti.

İlkokula başladığı günden beri tek hobisi okumaktı. Liseyi bitirdikten sonra üniversitede, faydalı gördüğü kitapları Türkçeden Arapçaya çevirmeye başladı; mezuniyetten sonra bu çevirilere İngilizceden Arapçaya bazı kitaplar da eklendi. Ardından Arap kütüphanesinin ihtiyaç duyduğunu düşündüğü kitapları telif etmeye başladı. Evlidir; iki oğlu ve bir kızı vardır, hepsi de yıllar önce üniversiteden mezun olmuştur. Hâlâ telif ve çeviri alanında çalışmaktadır.

7/2/2010 tarihinde, yetmişe yaklaşan bir yaşta, yıllar önce yakalandığı ve mücadele etmeye başladığı amansız bir hastalık sonucu İstanbul şehrinde vefat etti. Bu hastalık bedenini kemirdiyse de ruhuna zarar vermeyi başaramadı; ilim ve imanla çarpan o kalp hareketsiz kaldı.

İşte telif ettiği ve çevirdiği kitapların listesi:

Yazarın Eserleri (telif ve tercüme)

a ‒ Bilimsel Kitaplar

1. Darwin ve Evrim Teorisi (دارون ونظرية التطور): Türkçeden çeviri (basılı).

2. İnsan ve Hayat Mucizesi (الإنسان ومعجزة الحياة): Türkçeden çeviri (basılı).

3. Evrim Teorisi Üzerine: Beynin mi Yıkandı? (في نظرية التطور: هل تعرضتَ لغسيل الدماغ؟): İngilizceden çeviri (basılı).

4. Büyük Patlama ya da Evrenin Doğuşu (الانفجار الكبير أو مولد الكون): Türkçeden çeviri (basılı).

5. Atomun Sırları (أسرار الذرة): Türkçeden çeviri (basılı).

6. Bilimsel Teoriler ve Evrim Teorisi (النظريات العلمية ونظرية التطور): İngilizceden çeviri (basılı).

7. Evrim Teorisi Sabit Değildir (نظرية التطور ليست ثابتة): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).

8. Modern Bilim Karşısında Evrim Teorisinin Çöküşü (تهافت نظرية التطور أمام العلم الحديث): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).

9. Fizik Biliminin Evrim Teorisiyle Çelişmesi (مناقضة علم الفيزياء لنظرية التطور): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).

10. Fosil Kayıtları Evrim Teorisine Meydan Okuyor (سجل المتحجرات يتحدى نظرية التطور): İngilizceden çeviri (basılmamış).

11. AIDS: Geleceğin Trajedisi (الايدز: مأساة المستقبل): Türkçeden çeviri (basılmamış).

12. İnsanda Beyin ve Sinir Sistemi (الدماغ والنظام العصبي في الإنسان): Türkçeden çeviri (basılmamış).

13. Bilim Penceresinden İman (الإيمان من نافذة العلم): Türkçeden çeviri (basılmamış).

14. Bir Arının Hatıraları (مذكرات نحلة): Türkçeden çeviri (basılmamış).

15. Yaratılış Gerçeği ve Evrim Teorisi (حقيقة الخلق ونظرية التطور): Türkçeden çeviri (basılı).

16. Kimya Biliminin Evrim Teorisiyle Çelişmesi (مناقضة علم الكيمياء لنظرية التطور): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılmamış).

  • 17. Kâinatın Doğuşu ve Sonu (مولد الكون ونهايته): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılmamış).
  • 18. İnsanın Yaratılışı Mucizesi (معجزة خلق الإنسان): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 19. Arının Mucizesi (معجزة النحل): Türkçeden çeviri (basılmamış).

b) Siyer ve fıkhı (Sonsuz Nur serisi)

  • 1. Beklenen Peygamber (النبي المرتقب): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 2. Peygamberlerin Sıfatlarından (من صفات الأنبياء): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 3. Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Nübüvvetinde Fetanetin Azameti (عظمة الفطنة في نبوة محمد): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 4. Eğitim Sanatı ve Problemlerin Çözümü (فن التربية وحل المعضلات): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 5. Komutan Olarak Resûlullah (s.a.v.) (الرسول قائدًا): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 6. Nebevî İsmet (العصمة النبوية): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 7. Nebevî Sünnet (السنة النبوية): Türkçeden çeviri (basılı).

b) Tarihî kitaplar

  • 1. Sultan II. Abdülhamid: Hayatı ve Döneminin Olayları (السلطان عبد الحميد الثاني، حياته وأحداث عهده): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 2. Said Nursî: Bir Milletin Hayatında Kader Adamı (سعيد النورسي، رجل القدر في حياة أمة): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 3. Osmanlı Tarihinden Şaheserler (روائع من التاريخ العثماني): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 4. Refah Partisi'nin Hikâyesi (قصة حزب الرفاه): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 5. Said Nursî: Hayatına Genel Bir Bakış (سعيد النورسي، نظرة عامة عن حياته): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 6. Taşlanarak Öldürülen Papa (البابا الذي رجم حتى الموت): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 7. Perdelerin Ardında (ما وراء الأستار): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılı).
  • 8. Bilinmeyen Osmanlı Devleti (الدولة العثمانية المجهولة): Telif: Orhan Muhammed Ali, Üstat Avni Ömer ile birlikte, Türkçeden çeviri (basılmamış).

c) Fikrî kitaplar

  • 1. Dinin İlim Karşısındaki Tutumu (موقف الدين من العلم): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 2. Kaza ve Kader Üzerine Söyleşi (حوار حول القضاء والقدر): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 3. Hakikat Üzerine Söyleşi (حوار حول الحقيقة): Türkçeden çeviri (basılmamış).
  • 4. Bir Mümin ile Bir Kâfir Arasında Söyleşi (حوار بين مؤمن وكافر): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 5. Çağın Şaşırtıcı Soruları (أسئلة العصر المحيرة): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 6. Ölçüler: Yol Üzerindeki Işıklar (الموازين: أضواء على الطريق): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 7. Freud'un Düşüncelerine Yeni Bir Tahlil (تحليل جديد لأفكار فرويد): Türkçeden çeviri (basılmamış).
  • 8. Kur'ânî Işıklar (أضواء قرآنية): Türkçeden çeviri (basılı).
  • 9. Bir Misyonere Mektuplar (رسائل إلى مبشر): Telif: Orhan Muhammed Ali (basılmamış).
  • 10. Batı Düşünürlerinin Gözünde Said Nursî (سعيد النورسي لدى مفكري الغرب): İngilizceden (basılı).
  • 11. Beklenen Neslin Çizgileri (ملامح الجيل المرتقب): Türkçeden çeviri (basılmamış).
  • 12. Hayret Veren Kur'an (القرآن المذهل): İngilizceden çeviri (basılı).

d) Edebî kitaplar

  • 1. Tiyatro: Sultan Abdülhamid (مسرحية: السلطان عبد الحميد): Türkçeden çeviri (basılmamış).
  • 2. (Son Fırsat) (الفرصة الأخيرة), kısa öyküler: Türkçeden çeviri (basılı).
  • 3. (Altınla Dolu İki Kese) (كيسان من الذهب), çocuk hikâyesi: Türkçeden çeviri (basılmamış).
  • 4. Ruhun Terennümleri ve Kalbin Hüzünleri (ترانيم روح وأشجان قلب): Türkçeden çeviri (basılı).

145. Yazar Eyüp Kasım (الكاتب أيوب قاسم)

146. Yazar Adnan Kutub (الكاتب عدنان القطب)

147. Yazar Cemal Bolat (الكاتب جمال بولات)

148. Namık Faik Bayraktar (نامق فائق بيرقدار)

149. Yazar Ali Kılınçlı (الكاتب علي قلينجي)

150. Tiyatro yazarı Fazıl Hallak (الكاتب المسرحي فاضل الحلاق)

1947 yılında Kerkük'te doğdu.

151. Salahaddin Ali Şeyhler (صلاح الدّين علي شيخلر)

152. Yazar ve şair Fazıl Nasır Kerküklü (الكاتب والشّاعر فاضل ناصر كركوكلي)

153. Yazar Behcet Gamgin (الكاتب بهجت غمكين)

154. Yazar Şemsettin Türkmenoğlu (الكاتب شمس الدين تركمن أوغلو)

155. Yazar Dr. Talat Nuri Bayraktar (الكاتب الدّكتور طلعت نوري بيرقدار)

156. Yazar Diyar Hürmüzi (الكاتب ديار الهرمزي)

157. Yazar Dr. Zekeriya Kitapçı (الكاتب الدّكتور زكريّا كتابجي)

158. Üstat Muhammed Behcet (الأستاذ محمد بهجت)

159. Üstat İbrahim Öcü (الأستاذ إبراهيم أوجي)

160. Edip Kasım Sarı Kâhya (الأديب قاسم صارى كهية)

161. Yazar Abdulcebbar Derviş Rıza (الكاتب عبد الجبار درويش رضا)

162. Yazar Ahmetoğlu (الكاتب أحمد أوغلو)

163. Ünlü yazar Abdulvehhab Hasan Ali (الكاتب المشهور عبد الوهاب حسن علي)

Tercüman gazetesinin yazı işleri müdürü.

164. Yazar Cevdet Zelal (الكاتب جودت زلال)

165. Yazar Mehmet Koca (الكاتب محمد قوجا)

166. Yazar Çetin Bayatlı (الكاتب جتين بياتلى)

167. Yazar Erşat Ziya (الكاتب أرشد ضياء)

168. Prof. Dr. Subhi Kemal Hassun (الأستاذ الدّكتور صبحي كمال حسّون)

Üniversite öğrenimini ve doktorasını Bağdat'ta tamamladı ve Bağdat Üniversitesi'nde fizik profesörü olarak atandı; atom alanında büyük bir bilim insanıdır.

169. Araştırmacı Mühendis Muvaffak Selman Kerküklü (الباحث المهندس موفق سلمان كركوكلو)

İlköğrenimini Kerkük'te, üniversite öğrenimini Bağdat'ta tamamladı. Kerkük'te doğdu; eski Irak yönetiminin zulmünden kaçarak Avrupa'ya göç etti ve Irak dışında yaşamaktadır. Türkmen halkı hakkında İngilizce yazılmış pek çok eseri vardır.

170. Dr. Yusuf Zeynelabidin (الدّكتور يوسف زينل عابدين)

Kerkük şehrinde doğdu, uzmanlığını beyin ve sinir cerrahisi alanında tamamladı. Baas rejiminin zulmünden kaçarak önce Türkiye'ye, oradan da Almanya'ya göç etti ve 1986 yılında orada vefat etti. Arapça, Almanca ve İngilizceyi iyi bilirdi.

171. Prof. Dr. Tabip Yunus Müftü (الأستاذ الدّكتور الطبّيب يونس مفتي)

172. Yazar Dr. Ali Necip Bayatlı (الكاتب الدّكتور علي نجيب البياتي)

Washington'da yaşayan Türkmen yazar.

173. Türkmen yazar ve öykücü Kayser Bakır (الكاتب والقاص التركماني قيصر باقر)

Tuzhurmatu ilçesinde doğdu, Irak dışında yaşamaktadır. En önemli eserleri arasında Kuşların Kanat Çırpışı (رفرفة الطيّور), Ruhun Hışırtısı (هيل الرّوح) ve Kalbimin Çizgileri (خطوط قلبي) yer alır.

174. Şehit gazeteci Muhammed Abdullah Hasib (الشّهيد الصّحفي محمد عبد الله حسيب)

Yerel el-Havadis haftalık gazetesinin yazı işleri müdürü ve eskiden Bağımsız Türkmenleri Kurtarma Hareketi'nin sorumlusu.

175. Esin Kerküklü (أسين كركوكلي)

Siyasetçi ve Türkmen Cephesi'nde yönetici. 1976 yılında Kerkük'te doğdu, ilkokul ve ortaokulu Erbil'de tamamladı. 1991 yılında Öğretmen Okulu Enstitüsü'ne girdi ve birincilikle bitirdi; ardından 1999 yılında Selahaddin Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü diplomasını aldı. 2001 yılında Cephe'de öğrenci işleri sorumlusu oldu. Konya ve Ankara'da Türkçe öğretimine dair programlar ve dersler sundu; Türkiye'nin pek çok tanınmış siması, eski Milli Eğitim Bakanı Necdet Tekin ile Türk Genelkurmay eski Başkanı Sabahattin Çakmak ve başkaları tarafından kabul edildi. Hâlen Kerkük şehrinde öğretmenlik yapmaktadır.

176. Merhum Nazım Nuri Salihi (المرحوم ناظم نوري الصّالحي)

1930 yılında Kerkük şehrinin Musalla mahallesinde doğdu, ilk ve orta öğrenimini Kerkük'te tamamladı; Bağdat Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girerek 1956 yılında hukuk lisans diplomasını aldı. 1957 yılında Yedek Subay Okulu'na katıldı ve buradan yedek asteğmen rütbesiyle mezun oldu. Kerkük belediye başkanlığı ve genel müdürlük gibi pek çok görevde bulundu, avukatlık yaptı ve uzun yıllar Türkmenlerin haklarını savundu. Nihayet 2004 yılında vefat etti.

177. Yasin Abdulkerim, Teleferli tarihçi (ياسين عبد الكريم، مؤرخ من تلعفر)

Prof. Dr. Yasin Abdulkerim ve Çağdaş Irak Tarih Ekolündeki Yeri

Prof. Dr. İbrahim Halil el-Allaf —

Tanınmış bir tarihçi, eğitimci ve üniversite hocasıdır. 1914 yılında Telafer şehrinde (Ninova vilayeti / Musul) doğdu. İlkokula Telafer'de başlayıp 1930 yılında mezun oldu. Ortaokulu ise Musul şehrinde 1933 yılında tamamladı; Bağdat'taki İlköğretim Öğretmen Okulu'na girip 1935 yılında mezun oldu ve Tuzhurmatu ilçesinde öğretmen olarak atandı. Daha sonra öğrenim izni alarak Bağdat'taki Yüksek Öğretmen Okulu'na girdi ve 1940 yılında mezun oldu; yaklaşık on yıl (1940-1951) öğretmen, ardından müfettiş (eğitim denetçisi) olarak çalıştı. 1951 yılında Irak ilmî heyetiyle Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Minnesota Üniversitesi'ne gitti. "Türkiye Cumhuriyeti'nin Dış İlişkileri 1939-1942" başlıklı teziyle yakın çağ tarihi alanında doktorasını aldı. Ağustos 1956'da Irak'a döndü ve Bağdat Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'ne öğretim üyesi olarak atandı; doçentliğe, ardından profesörlüğe yükseldi ve aralarında "Modern Avrupa Tarihi" ile "Modern Yakın Doğu Tarihi"nin de bulunduğu pek çok ders okuttu. Türkçe ve İngilizce bilmesi, bazı kitapları çevirmesine yardımcı oldu; bunlar arasında Amerikalı tarihçi Palmer'in Modern Dünya Tarihi (تاريخ العالم الحديث) adlı kitabının üçüncü cildi vardır. Ayrıca İngilizce olarak "Burma'da İngiliz Sömürgeciliği" ve "Filipinler'de Amerikan Sömürgeciliği" gibi çeşitli araştırmalar kaleme aldı.

Dr. Yasin Abdulkerim, Prof. Dr. Abdulaziz ed-Duri, Prof. Dr. Cafer Hasbak ve Prof. Dr. Salih Ahmed el-Ali gibi meslektaşlarıyla birlikte Tarihin Yorumu (تفسير التاريخ) adlı bir kitapçığın yazımına katkıda bulundu. Bu kitapçık, 14 Temmuz 1958 devriminden sonra Irak'ın yaşadığı, özellikle milliyetçi akımlarla komünist akımlar arasındaki siyasi çekişmenin çerçevesine oturur. Dr. Yasin Abdulkerim'in yazdığı bölümün başlığı "İktisadi Yorum" idi. Bu bölümde, üretimin incelenmesine; tarım, sanayi, ticaret, bankalar, yatırım ve insanın diğer faaliyetlerinin tarihine odaklanan iktisat tarihine ilgi gösterilmesi çağrısında bulundu. Dr. Yasin Abdulkerim, tarihin Marksist yorumunu tartışan, onu tanıtan, iktisadi yorumu benimseyen ve ona davet eden ilk Iraklı ve Arap tarihçilerden sayılır. Marksist yorumun, tarihî olayların incelenmesinden bir sonuç çıkarmayan idealist bir yorum olduğuna, aksine doğruluğu pratikte kanıtlanmamış siyasi görüşleri meşrulaştırmayı peşinen varsaydığına işaret etmiştir.

Bölümünde tarih, tarihin anlaşılması ve yorumlanması hakkında değerli görüşlere yer verdi. Sümerler, Babilliler ve Asurlular gibi eski Irak halklarının özgün bir medeniyet kurduğuna ve insanlık medeniyetinin inşasına katkıda bulunduğuna dikkat çekti. Irak halkının tarım, edebiyat, güzel sanatlar, matematik, toplum ve devlet düzeni konularında geniş bir bilgisi vardı. İslam'ın doğuşu ve Arap-İslam devletinin kuruluşundan sonra Bağdat siyasetin, kültürün ve medeniyetin merkezi hâline geldi. Dr. Yasin Abdulkerim, tarihçiler arasında tarihin yazımı, anlaşılması, yorumlanması ve gayesi konusundaki görüş ayrılıklarının sebeplerini tartıştı ve bunun; felsefi ekollerin, particilik görüşlerinin ve bilimsel kuramların etkisine, ayrıca tarihçinin elde edebileceği yeni belge ve bilgilere dayandığını söyledi. Bu sebeple tarihin sürekli olarak yeniden yazılmaya ihtiyacı vardır.

Dr. Yasin Abdulkerim, iktisadi yorumun tarihin etkenlerinin karmaşık, iç içe geçmiş ve etkileşim hâlinde olduğuna inandığını söyledi. Marksist yorum ise mekanik bir yorumdur ve makineye dair unsurun önemini vurgular; iktisadi yorum toplumların ve kurumların oluşumunu vurgularken, Marksist yorum iktisadi zorunluluğa inanır; buna göre insan, Karl Marx'ın kapitalizmin çöküşü ve proletarya (işçi) diktatörlüğünün kurulması biçiminde yorumladığı kaçınılmaz kaderine doğru yürür. Bu esasa dayanarak Marksizm, insanı toplum içinde bir makine saymıştır; oysa iktisadi yorum insanı yaratıcı, mucit ve uyum sağlayabilen bir varlık olarak görür, mülk edinmeyi ise bir içgüdü ve hayatın korunmasının gereklerinden biri sayar. Böylece geçmişin incelenmesi yoluyla bugünü anlamak ve gelecek için planlar yapmak mümkün olur.

Tarihçi Dr. Yasin Abdulkerim, belgelere, özellikle de Osmanlı belgelerine ilgi gösterilmesi çağrısında bulunan Iraklı tarihçilerin başında geliyordu; çünkü bu belgeler, Osmanlıların on altıncı yüzyıldan yirminci yüzyıla uzanan dört yüzyıl boyunca Arap dünyasını yönettikleri dönemde Arap toplumunun oluşumunu anlamada büyük öneme sahiptir. Dr. Yasin Abdulkerim'in, 1963 yılında Ulusal Belge Koruma Merkezi'nin (Kitap ve Belge Evi) kurulmasında da büyük rolü olmuştur; bu işi, tarihçiler Prof. Dr. Abdulmünim Reşad (Allah rahmet eylesin) ve Prof. Dr. Abdulemir Muhammed Emin ile birlikte gerçekleştirmiştir. Yaptıkları işler arasında, kraliyet sarayında ve çeşitli bakanlıklarda bulunan belgeleri fihristlemek, sınıflandırmak ve araştırmacılarla lisansüstü öğrencilerinin hizmetine sunmak yer alır.

Dr. Yasin Abdulkerim, bir dizi lisansüstü öğrencisine (yüksek lisans ve doktora) danışmanlık yaptı. Ayrıca Irak Dışişleri Bakanlığı'na bağlı Dış Hizmet Enstitüsü'nde konferanslar verdi. Öğrencilerini daima ana kaynaklara ve belgelere başvurmaya teşvik ederdi. Dr. Yasin Abdulkerim, Iraklı tarihçi meslektaşlarıyla birlikte, birkaç ciltlik Ordu ve Silah (الجيش والسلاح) kitabı ile yine birkaç ciltlik Irak Silahlı Kuvvetlerinin Tarihi (تاريخ القوات العراقية المسلحة) kitabının hazırlanması gibi ilmî projelere katkıda bulundu. Allah rahmet eylesin, 24 Haziran 1988'de vefat etti.

178. Araştırmacı Kahtan Hürmüzlü (الباحث قحطان الهرمزلي)

179. Yazar Salih Çavuşoğlu (الكاتب صالح جاووش أوغلو)

180. Gaib Fazıl Kerim (غائب فاضل كريم)

181. Bayan Nadiye Faris (الآنسة نادية فارس)

182. Edip Muhsin Behcet Şakir (الأديب محسن بهجت شاكر)

183. Öykücü Selma Abla (القاصة سلمى آبلا)

184. Dilşad Terzi (دلشاد ترزي)

185. Mevlüd Taha Kayacı (مولود طه قاياجي)

186. Prof. Dr. Sabah Körem (الأستاذ الدكتور صباح كورم)

Bağdat Üniversitesi'nde ders veren bir üniversite hocasıdır, hukuk alanında uzmandır ve hukuka dair pek çok eseri vardır. Baas rejiminin düşüşünden sonra Türkiye'ye göç etti.

187. Dr. Fazıl Demirci (الدكتور فاضل دامرجي)

188. Yazar Şihab İlhanlı (الكاتب شهاب إيلخانلي)

189. Yazar Hasan Kevser (الكاتب حسن كوثر)

190. Araştırmacı Salahaddin Saki (الباحث صلاح الدين ساقي)

191. Dr. Siham Tevfik Emin (الدكتورة سهام توفيق أمين)

Kerkük şehrinde doğdu, analitik kimya uzmanıdır; uzmanlık eğitimini İtalya'da tamamladı ve Selahaddin Üniversitesi Fen Fakültesi dekanıdır.

192. Büyük yönetmen Yavuz Vacit Osman (المخرج الكبير ياوز واجد عثمان)

Türkiye'de (Yavuz Emsel) adıyla tanındı. Kerkük şehrinde doğdu; Türkiye'de pek çok tiyatro oyununda rol aldı, bunların en önemlisi "Tembel Abbas"tır. Ölümle tehdit edilince Irak'ı terk etti ve liseyi bitirdikten sonra Kerkük şehrinden Türkiye'ye göç ederek oraya yerleşti. Ardından üniversite öğrenimini Türkiye'de tamamladı; Türk vatandaşlığına geçtikten sonra Türkiye Kültür Bakanlığı'nda önce tiyatrocu, sonra yönetmen olarak atandı ve 2001 yılında oradan emekli oldu. Aynı şekilde Türkiye'de pek çok tiyatro oyununda yer aldı, bunların yönetmenliğini yaptı ve Türkiye'de ün kazandı. Son yıllarda ünlü Türk filmi "Kurtlar Vadisi — Irak"ta önemli bir rol üstlendi. Otuz yılı aşkın sanatsal tecrübeyle mesleğinde deneyim kazandıktan sonra 2001 yılında emekliye ayrılmayı talep etti; hâlâ tiyatro öğrencileri yetiştiren bir hoca olarak çalışmayı sürdürmektedir. Ayrıca Almanya'da da ikamet etmektedir; aralarında Arapça, İngilizce ve Almancanın bulunduğu birkaç dili iyi bilir.

193. Gülşan Bayatlı (كلشان البياتي)

Plastik sanatlar alanında ressam ve tanınmış bir yazardır; (el-Âfâk) gazetesinde editörlük yapmıştır, Bağdat'ta yaşamaktadır.

194. Dr. Siham Abdulmecid (الدكتورة سهام عبد المجيد) (1955)

Gazetecidir; Bağdat Üniversitesi Türk Dili Bölümü'nden Türk edebiyatı alanında doktora derecesi almıştır. Hanekin doğumludur. Me'mun Çeviri Evi'nde çalıştı, ardından uzun yıllar Türkmen (Yurt — el-Vatan) gazetesinde görev yaptı.

195. Nermin Neftçi (نرمين نفطجي)

Ünlü Türkmen öykücü ve yazar; 1955 yılından itibaren yazmaya başladı.

196. Bayan Feyha Zeynelabidin (الآنسة فيحاء زين العابدين)

Özgeçmiş

Adı, baba adı ve soyadı: Feyha Zeynelabidin Hasan Bayatlı

Doğum yeri ve tarihi: Kerkük / 1954

Öğrenim durumu: Diller lisansı / Bağdat Üniversitesi

Daimî adresi: Kerkük / Sumer semti / 66. mahalle, 1 numaralı ev

Şimdiki adresi: Bağdat / Müstansıriye semti / 504. mahalle, ana cadde, 17 numaralı ev

Medeni durumu: Dul

Görevleri

Öğrenim kademelerini (ilkokul, ortaokul ve lise) Kerkük'te tamamladı. Temmuz 1971 — Eylül 1981 arasında Kerkük Televizyonu Müdürlüğü'nde spiker ve program koordinatörü olarak çalıştı.

Ekim 1981 — Aralık 1990 arasında Rafideyn Bankası'nın Kerkük / Cumhuriyet Caddesi şubesinde çalışmaya geçti; baş gözlemcilikten müdür yardımcılığına kadar yükseldi, 1984 yılında (B yetkisi) imza yetkisini, 1988 yılından itibaren de (yetkilendirme) imza yetkisini aldı ve bu süreçte pek çok bankacılık kursuna katıldı.

Baas Partisi'ne üye olmak istemediği için, on sekiz yıl altı aylık hizmetten sonra Şubat 1991'de kendi isteğiyle emekliye ayrıldı. 1992-1995 arasında kooperatif derneklerinde (Emekli Askerler Derneği / İşçi Sendikası Derneği / Reşid Derneği) muhasebeci olarak çalıştı. 1995 yılında Kerkük'teki Irak İslam Bankası'na müdür yardımcısı olarak atandı.

1996 yılında adı geçen bankanın Bağdat'taki şubesine geçti, ardından özel bankalarda (Basra Özel Bankası, sonra Verka Özel Bankası) şube müdürü olarak çalışmayı sürdürdü. Rejimin düşüşünden sonra katıldığı Irak Türkmen Cephesi'ndeki çalışmalara tam zamanlı olarak vakit ayırmak üzere Eylül 2003'te bankacılık işini bıraktı.

Temmuz 2003'te Bağdat'ta Irak Türkmen Kadınları Birliği'ni kurdu; bir süre gönüllü çalışma yürütüp çeşitli faaliyetler düzenledikten sonra, yönetim kurulunun 22/12/2005 tarihli kararıyla adı Irak Türkmen Kadınları Derneği olarak değiştirildi.

Faaliyetlere katılımı

Temmuz 2003'te Ankara'da düzenlenen liderlik geliştirme kursuna katıldı ve hâlen derneğin başkanıdır. Ardından Aralık 2003'te Ankara'da düzenlenen İkinci Türk Dünyası Kadınları Kongresi'ne katıldı. Eylül 2003'te Kerkük'te toplanan Üçüncü Genel Türkmen Kurultayı'na katıldı ve üçüncü dönem Türkmen Meclisi üyeliğine seçildi; aynı şekilde Nisan 2005'te Kerkük'te toplanan Dördüncü Genel Türkmen Kurultayı'na katılarak dördüncü dönem Türkmen Meclisi üyeliğine seçildi. Mayıs 2004'te Bağdat'ta yapılan (Olağanüstü) Genel Türkmen Kurultayı'na katıldı. Bağdat'ta düzenlenen 1000 Kadın Konferansı'na katıldı. Bağdat'ta düzenlenen Ulusal Güçler Konferansı'na katıldı. Bağdat'ta Rafideyn Kadınları İttifakı, Demokratik Kadın ve Kadının İyiliği İçin Kadın gibi pek çok kadın konferansına katıldı. Cumhuriyetçi Enstitü ve Demokratik Enstitü'nün eğitim programlarına katıldı. Eylül 2004'te Endonezya'daki seçimleri gözlemlemek üzere giden Cumhuriyetçi Enstitü heyetinde yer aldı. Irak Türkmen Cephesi'nden Ulusal Meclis üyeliğine seçildi (Ocak 2005 seçimleri). Mayıs 2005'te Amman'da Iraklı kadın parlamenterler için düzenlenen (UNIFEM) çalıştayına katıldı. Kasım 2005'te (DePaul) Üniversitesi'nin, Irak anayasasını incelemek üzere Iraklı kadın parlamenterler ve Arap kadın hareketleri için düzenlediği çalıştaya katıldı. Pek çok yerel ve uydu televizyon programına katıldı. Haziran 2007'de İstanbul'da Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu'nun düzenlediği (Anlaşmazlıkların Çözümü, İletişim Becerileri ve Örgütsel Yönetim) başlıklı çalıştaya katıldı. Son olarak 14-16 Mart 2008'de İstanbul'da düzenlenen İkinci Irak Türkmen Medya ve Basın Kongresi'ne katıldı ve başkanlık divanına seçildi.

197. Ünlü hikâyeci ve yazar Mediha Ahmed Cemil (مديحة أحمد جميل)

Mediha Ahmed Celil.. Göçüp gittikten sonra

Büyük araştırmacı Vahiddin Bahaeddin'in kaleminden

Değerli el-Hilâl dergisinin 73/2003 sayısında, kadını savunan ve elli yıllık geçmişiyle, ablası Sabiha'nın Kerkük'te başlattığı kadın edebiyatı kervanında yürüyen hikâyeci ve yazar Mediha Ahmed Cemil hakkında bir makale yayımlamıştım; Allah ablasının gurbetini gidersin. Mediha, uzun zamandır şeker hastalığından çektiklerinden benim haberim olmaksızın hastalık döşeğinde yatarken bu makalemi okuduktan sonra, Adnan el-Kutb'un anlattığına göre, şu ya da bu sebeple hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlamış; belki de hüzün ve keder uyandıran hatıralar yüzünden.

6/1/2003 akşamı, Kurmay Tuğgeneral Mühenned el-Ubeydi'nin telefonuyla şaşırdım; bana Mediha Ahmed Cemil'in oğlu olduğunu, el-Hilâl dergisinde annesi hakkında yayımladıklarım için teşekkür ettiğini ve annesinin şimdi benimle konuşmak istediğini söyledi. Bir de baktım ki hastalığın ve sıkıntının zirvesinde, acının ve ıstırabın doruğunda. Gönlünü hoş tutmak ve derdini hafifletmek için ona açıkça, kendisinin hastalığına ilaveten benim de varlığımı sarsan çeşitli müzmin hastalıklara yakalanmış olduğumu söyledim; bu konuda "Yetmişin eşiğinde" başlıklı makaleme başvururum (el-Hilâl 62/63, Ocak – Şubat 2002). Bir başka akşam Mediha yine kısa bir telefon görüşmesiyle çektiklerini bana anlattı - hastaya bir günah yoktur - ben de başına gelenlere üzülerek bunu yaşın bedeline ve kaderin darbesine bağladım ve "واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور" (Başına gelene sabret, çünkü bu, azmedilmeye değer işlerdendir) dedim.

Sözünü ettiğim el-Hilâl'deki makalemde şu anlama gelen şeyleri söylemiştim: Mediha edebî yazarlıktan çekildikten sonra Savtu't-Te'mim gazetesine (sayı 700 – 19/3/2002) kısa bir yazı göndermiş, fakat yazı bilinmeyen bir sebeple gün yüzü görmemişti; ancak el-Hilâl'de bize "Gençlik ve İhtiyarlık" başlıklı bir şiir parçasıyla göründü. Bu parçadan zühd, takva ve gençliğe duyulan hasretin kokusu yükseliyor; o, insanın en nazik anlarının gerektirdiği şeylerden ve akılla kalbin aynı düzeydeki parıltılarındandır; belki de kendisine ulaşan yahut ansızın başına gelen bir haberin yankısıdır:

جلست في غرفتي أتأمل صورتي فوجدتني أتأرجح بين الشباب والمشيب.. وأنحدر من ألق الحياة إلى هاوية المغيب.. وأتسلل من ضوء النهار إلى رماد قريب.. وأترك ضوء الشمس ليلفّني ظلام رهيب..

Odamda oturup resmimi seyre daldım; kendimi gençlikle ihtiyarlık arasında sallanır buldum.. Hayatın parıltısından batışın uçurumuna iniyorum.. Gündüzün ışığından yakın bir küle süzülüyorum.. Güneşin ışığını bırakıyorum da korkunç bir karanlık beni sarıyor..

Ardından buna ikinci bir parça ekledi: "Ümmü Gülsüm":

صدحت بصوتها الشجن وغنّت يا فؤادي، فأجبتها: أنت فؤادي يا ألق العيون، شدت بصوت أغنّ فأطربني. فقلت بلا وعي: عشقت فيك سحر العيون، فانساب صوتها الحالم في عروقي. فأثار فيّ الحزن والشجون ذلك الصوت الرخيم الحنون، حلوة سحرتني بجمالها ونسيت من أنا؟ ومن أكون؟..

Hüzünlü sesiyle yükseldi ve "Ey gönlüm!" diye şarkı söyledi; ben de ona cevap verdim: Gönlüm sensin, ey gözlerin parıltısı! Genizden gelen tatlı bir sesle şakıdı ve beni mest etti. Farkında olmadan dedim ki: Sende gözlerin büyüsüne âşık oldum; o rüya gibi ses damarlarımda akıp gitti. O yumuşak ve şefkatli ses içimde hüznü ve kederi uyandırdı; güzelliğiyle beni büyüleyen bir tatlıdır o; kim olduğumu, ne olduğumu unuttum..

Defalarca yaptığımız görüşmeler sırasında Adnan el-Kutb beni şu haberle şaşırttı: Mediha korkunç bir çileden sonra geçen Haziran ayının yirmi üçünde ruhunu teslim etmişti; dünyayı ardında bırakırken, anlatıldığı gibi en tatlı şiiriyle ve aynı zamanda en acı duygusuyla bırakıyordu: "قل لن يصيبنا إلا ما كتب الله لنا" (De ki: Bize Allah'ın yazdığından başkası isabet etmez).. Yüce Allah doğru söylemiştir. Kaderin cilvelerindendir ki küçük kız kardeşi Sa'diye de aynı hastalığa yakalandı ve 20/10/2003'te bu hastalıktan vefat etti; ondan çok kısa bir süre önce - asıl acı olan da budur - eşi, meslektaşım ve dostum Hamdi Hasan Hamamcı ebediyen kendisinden ayrılmıştı; böylece o da kederli göçüp gitti ve yaralı bir yürekle, önce gidenin ardından ve kendisinin önce gittiği kimseye kavuştu. Kılıçla ölmeyen başka bir şeyle ölür; sebepler çoğalsa da ölüm birdir.

Dostum Adnan el-Kutb'un bir inceliği de şuydu: 22/10/2003 öğle vakti Kerkük'e varır varmaz beni onun evine götürüp ailesine ve yakınlarına üzüntü ve taziye duygularımı sunmamı sağladı; zira günler, Mediha'nın vefatının gerektirdiği taziyeyi eşine ve oğluna iletmekten beni mahrum bırakmıştı. Kader eseri onları bu evde buldum; bana düşen de onlara taziyede bulunmak ve kolayıma geleni konuşmaktı. Ölüm hükmü bütün yaratılmışlar üzerinde yürürlüktedir; bu dünya kalıcı bir yurt değildir.

Daha önce Mediha'nın Kerkük basınında yayımladığı bazı yazıları sıralamakta muvaffak olduysam, elimde bulunan özellikle el-Âfâk gazetesi sayıları arasında dolaşırken başka yazılarını da tespit etme imkânı buldum. Bunları dürüst edebî ve basın araştırmalarına hizmet olsun diye başlıklarına, tarihlerine ve yayımlandıkları yerlere göre sıralıyorum. Şu var ki bu yazıların bir kısmı "makale edebiyatı", bir kısmı da "izlenimci eleştiri" kapsamına girer.

Mediha - el-Âfâk 93, 21/11/1956 - Kamil Sabri el-Yâis'in "Âşık Gözyaşları" adlı hikâyesini eleştirdi (el-Âfâk 91, 21/11/1956). Mediha - el-Âfâk 98, 11/1/1959 - meçhul bir yazarın, ki muhtemelen Ebû Afaf, yani Seyfeddin el-Hatib'dir, "Onların tuzağı büyüktür" başlıklı makalesine "Kadın, melekle insan arasında orta bir yaratıktır" başlıklı bir yazıyla cevap verdi. Mediha ayrıca "Masum Suçlu Kadın" hikâyesini el-Âfâk'ta iki bölüm hâlinde yayımladı (112/115, 28/4/1957 ve 27/5/1959). Bunun yanı sıra Mediha, yanarak vefat eden öğretmen Faize Hurşid için düzenlenen anma törenine bir şiirle katıldı (el-Âfâk 129, 27/9/1957); şiirin matlaı şöyledir:

ما للمدامع قد جابت بها المقلُ
وللمشاعرِ قد ضاقت بها الحيلُ

Ne oldu gözyaşlarına ki gözler onlarla dolup taştı,
Ne oldu duygulara ki çareler onlara dar geldi.

Bildiğim kadarıyla Mediha, Beytullahi'l-Haram'a iki kez hac yaptı; ikinci dönüşünün ardından mukaddes beldelere dair izlenimlerini yahut hatıralarını yazmaya karar verdi ve ilk fırsatta bir giriş makalesi yayımladı (el-Âfâk 132, 18/10/1957). Aynı gazetede "Bugünün Gençliği" adlı bir başka yazısı da çıktı (194, 31/1/1959). Yine "Kadın ve Fırtına" başlıklı bir makaleyi el-Âfâk'ın son sayfasında yayımladı (179, 26/12/1958). Bir de Mediha'nın "Erkek kurt mudur?" başlığını verdiği bir başka yazısı vardır; onu el-Âfâk'ta bizzat ben yayımlamıştım, fakat sayısı ve çıkış tarihi aklımdan çıktı; bununla birlikte bunun, yukarıda işaret ettiğim tarihlerden uzak olmadığını tahmin ediyorum. Belki bunlardan başka yazıları da vardır. Allah'ın rahmeti üzerine olsun.. Bağışlamanı dileriz Rabbimiz, dönüş sanadır.

198. Türkmen araştırmacı: Meysune Mustafa Hamid (ميسونة مصطفى حميد)

“Türkmen araştırmacı: Meysune Mustafa Hamid” bölümünde yer alan fotoğraf
“Türkmen araştırmacı: Meysune Mustafa Hamid” bölümünden — eserin aslından
“Türkmen araştırmacı: Meysune Mustafa Hamid” bölümünde yer alan fotoğraf
“Türkmen araştırmacı: Meysune Mustafa Hamid” bölümünden — eserin aslından
  • 1957 Kerkük doğumludur; şehit pilot albay Aydın Mustafa'nın kız kardeşidir.
  • Diploması: Teknik resim diploması ve yazılım mühendisliği lisansı.
  • 1979 yılında Kuzey Petrol Şirketi'nde göreve başladı, sonra görevi Teknik Enstitüler Kurumu'na nakledildi ve Kerkük Teknik Enstitüsü'nde öğretim kadrosunda çalıştı; hâlen öğretim görevini sürdürmektedir.
  • Rejimin düşmesinden sonra 2003 yılında Türkmen Cephesi'ne katılarak Türkmen Kadınlar Birliği Kurumu'nda basın sorumlusu oldu; Üçüncü Türkmen Kongresi'ne katıldı ve Türkmen Meclisi üyeliğine seçildi, ardından yürütme kurulu üyesi / Irak Türkmen Cephesi basın sorumlusu oldu. Ayrıca Türkmeneli televizyonunun yüksek kurulunda üyeydi.
  • Ülke içinde ve dışında kongrelere katıldı; Aralık/2003'te Ankara'da düzenlenen Türk Dünyası Kadınları İkinci Kurultayı'na katıldı ve orada üyeliğe seçildi.
  • Mayıs/2005'te Kayseri'de düzenlenen Türk Dünyası Kadınları Balkan Ülkeleri İkinci Kurultayı'na katıldı.
  • Eylül/2006'da Londra'da düzenlenen toplu mezarlar konferansına Irak Türkmenleri adına temsilci olarak katıldı.
  • Ayrıca ülke içinde, aralarında Bağdat'taki Ulusal Uzlaşı konferansının da bulunduğu birçok konferansa katıldı.
  • Çeşitli gazetelerde yayımlanmış makaleleri vardır.
  • Hâlen Türkmen Karar Partisi'nde siyasi büro üyesi / parti basın sorumlusudur ve Türkmen davasına hizmet için yılmaz mücadelesini sürdürmektedir.

199. Leyla Müftü (ليلى المفتي)

Büyük bir gazetecidir; daha önce Lübnan'da Filistin Devrimi ile ilgili bir tecrübesi olmuştur. Siyasi bir aktivist olup 1955 yılından bu yana Türkmenlerin hakları için mücadele etmiştir.

200. Bayan Mediha Fatih Saatçi (مديحة فاتح ساعتجي)

Ünlü Türkmen yazar.

201. Zehra Kerkuklu (زهرة كركوكلي)

Ünlü Türkmen yazar; et-Tercüman gazetesinde yazmaktadır.

202. Yazar Zeynep Adil Sıddık (زينب عادل صديق)

Türkmen yazar; Kerkük şehrinde doğdu.

203. Dr. Fevziye Hassa Su (فوزية خاصة صو)

Ünlü Türkmen yazar ve siyasi aktivist.

204. Bayan Şeyma Ümmü Tahir (شيماء أم طاهر)

Ünlü Türkmen yazar ve araştırmacı.

205. Yazar Songül Reşid (صونكل رشيد)

Ünlü Türkmen yazar ve araştırmacı.

206. Yazar Zeynep Ali (زينب علي)

Ünlü Türkmen yazar.

207. Amel Kifrili (آمل كفرلي)

Ünlü Türkmen araştırmacı.

208. Şakibe Vendavi (شاكبة ونداوي)

Ünlü Türkmen yazar.

209. Melahat Kassab (ملاحت قصاب)

Ünlü Türkmen yazar.

210. Ayhan Reşid Orankay (أيهان رشيد أورانكاي)

Ünlü Türkmen yazar.

211. Yüksel Kerkuklu (يوكسل كركوكلي)

Ünlü Türkmen yazar.

212. Bayan Fatma Sebli (فاطمة سبلي)

Ünlü Türkmen yazar.

213. Hikâyeci Selma Abla (سلمى آبلا)

Ünlü Türkmen hikâyeci.

214. Yazar Muhammed Bayatlı (محمد بياتلي)

215. Süha es-Sarraf (سُهى الصراف)

Türkmeneli kanalının ünlü spikeri, Türkmen basın mensubu ve yazar; Kerkük'te doğdu.

216. İbtisam Abdullah (ابتسام عبد الله)

Irak televizyonunun ilk kadın romancısı ve kültür programları sunucusu, aynı zamanda bir kültür dergisinin ilk kadın genel yayın yönetmenidir.

217. Hanımefendi Nihal el-Cerrah (نهال الجراح)

Kerkük Eğitim Müdürlüğü'nde uzman denetmendir; kültürlü bir aileden gelir, şairdir ve Arapça yazar. Kerkük şehrinde eğitim seviyesini yükseltmek için içtenlikle çalışmaktadır.

218. Profesör Emel Doğramacı (أمل دوغراماجي)

Edebiyat Fakültesi İngiliz Dili Bölümü'nde ünlü bir öğretim üyesi ve Bilkent Üniversitesi'nde fakülte dekanıdır. Büyük bilim insanı Prof. Dr. İhsan Doğramacı'nın kız kardeşidir; Türkçe pek çok eseri vardır. Erbil şehrinde doğdu ve Türkiye'ye yerleşti.

219. Nilüfer Abdulhakim Lehçioğlu (نيلوفر عبد الحكيم له جي أوغلو)

Doktora derecesi alan ilk Türkmen kadındır. 1947 yılında Kifri'de doğdu, üniversite öğrenimini 1968'de Edebiyat Fakültesi'nde tamamladı ve Bağdat Üniversitesi'nde yüksek lisansa başladı; hırslı olduğu için doktora öğreniminin ikinci yılında Türkiye'ye geçti ve araştırmasına İstanbul'da başladı. Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'ne sunduğu araştırmanın konusu (On Altıncı Yüzyılda Musul Eyaleti) idi. Bu çalışma, Musul, Kerkük, Süleymaniye, Erbil ve her vilayet ile köyün köylerindeki sosyal, ekonomik ve siyasi hayata dair ilk kez açığa çıkarılan belge ve vesikaları içeriyordu; ayrıca İstanbul arşivinde (Tapu Kadastro) korunan, on altıncı yüzyılda kullanılan kitaplardan, asıl belgelerden, resmî defterlerden ve tapu senetlerinden derlenen bütün bilgilerin taranmasını kapsıyordu. Ayrıca Arapça, Osmanlıca, Türkçe ve Farsça yazılmış kayıtlardan da yararlandı. (Nilüfer), 1975 yılında pekiyi derece ile doktora derecesini almayı başardı ve aynı yıl Irak'a, Kerkük şehrine döndü.

220. Basire Müftü (بصيرة المفتي)

İlk Türkmen kadın doktordur; merhum Nizameddin Arif'in eşidir. Tıp Fakültesi'nden diploma alan ve 1956 yılında muayenehane açan ilk kişi (Basire Müftü)dür.

221. Dr. Süheyla Şemseddin Tahir (سهيلة شمس الدّين طاهر)

Dahiliye ve kalp hastalıkları alanında ünlü bir uzmandır; 1961 yılında Kerkük'te doğdu.

222. Merhume Prof. Dr. İbtisam Lale Atahan (إبتسام لالة أتاهان)

Ünlü bir doktordur; Kerkük'te doğdu ve Türk asıllı Dr. Atilla Atahan ile evlendi; Türkmen Müftü ailesindendir. Kanser bilimi alanında uzman doktor ve Türkiye'de Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde bölüm başkanıydı; 09.09.2007 tarihinde vefat etti. Türkçe pek çok eseri vardır.

223. Dr. Semra Kerkuklu (سمراء كركوكلي)

Gençliğinden itibaren kardeşleriyle birlikte Türkmenlerin hakları için mücadele etmiş ve Saddam rejimine karşı durmuş bir doktordur. Kerkük şehrinde Kurye mahallesinde doğdu; Türkçe öğrenmek için kültür merkezine kaydolduğu gerekçesiyle tutuklandı, işkence gördü, sonra serbest bırakıldı.

215. Hanımefendi Feray Abdulmecid Abdullah (فراي عبد المجيد عبد الله)

Akademisyen ve siyasi aktivisttir; 1965 Kerkük doğumludur ve Türkmen Karar Partisi üyesidir.

224. Bayan Şekibe Abdulaziz Şakir el-Yakubi (شكيبة عبد العزيز شاكر اليعقوبي)

Tanınmış bir şahsiyettir; Rafidain Bankası Kerkük şubesi müdürüdür. 1946 yılında Kerkük şehrinde doğdu ve İdare ve İktisat Fakültesi mezunudur.

225. Ressam Bertan Abdulkadir Kerkuklu (برتان عبد القادر كركوكلي)

Kerkük ‒ Edib Hasan:

1970 Kerkük doğumlu, Bağdat Güzel Sanatlar Fakültesi mezunu ressam "Bertan Abdulkadir", sanat hayatına ilkokul çağında, hayal gücündeki gizli dünyayı dışa vurmak için tebeşirden basit heykel biçimleri ve küçük yüzler yapmaya başladığında adım attı; fıtrî duygusuyla özlediği yere ulaşmak isterken kendini bir şeyler başarmış ve sanatsal, yaratıcı değeri kavramış buldu. Böylece bu duygu, ortaokul ve lise çağında şiir, tiyatro ve hitabet gibi başka ilgi alanlarının ortaya çıkmasıyla yavaş yavaş büyüdü; bu ilgiler ona sanat yolculuğunu değerlendirmek ve yollarını, yönelimlerini belirleyecek yeni bir deneyime atılmak için ek bir ivme kazandırdı.

Sanatçı "Bertan"ın eserleri, sanat öğrenimini sürdürme arzusunu gerçekleştiren Güzel Sanatlar Fakültesi'ne girmesinden önce ve sonra çeşitlendi. İlk kez Katar'da düzenlenen, tablolar üzerine çiçek düzenlemesi sergisine katıldı; ilk kişisel sergisini 1988 yılında açtı; bu sergide giysi üzerine baskı ve çiçek düzenleme çalışmaları yer aldı. Fakültedeki öğrenimi sırasında Bağdat'taki Plastik Sanatlar Merkezi salonunda düzenlenen ortak sanat sergisine katıldı. Aynı şubede öğrenci oldukları için, rahmetli sanatçı "Hüseyin Abdullah", "Abir Sadık" ve "Yasin Heyli" gibi Kerküklü sanatçılardan oluşan bir grupla birlikte bir plastik sanatlar topluluğu kurdu; Kerküklü plastik sanatçılardan bir grupla birlikte "Baba Gurgur" petrol kulübü salonunda her iki ayda bir mevsimlik ve dönemsel sergiler açtı. Ayrıca Urfeli salonunda ve Nazar'da, bir de Vasıtî Plastik Sanatlar Festivali'nde birçok katılımı oldu ve 94 yılında Tokyo'da düzenlenen siyasi afiş sergisinde birincilik ödülünü kazandı.

Gurbette, Avustralya'da 4 sanat sergisi açtı; bunlardan ikisi kişisel, diğer ikisi ortaktı. Bu sergiler farklı konulardaki eserleri kapsıyordu; en öne çıkanları "Bağdat Semasında Uçurtmalar", "Bağdat'ta Bir Gece" ve daha sonra sanatsal simgesi hâline gelen "Camın Dışındaki Kelebek" idi. Bunların ardından "Sidney" şehrinde 98, 99, 2002 ve 2003 yıllarında dört kişisel sergi daha açtı. Gurbetten döndüğünde, rahmetli sanatçı "Hüseyin Abdullah"ın anısını yaşatmak için Kerkük'te düzenlenen ortak plastik sanatlar sergisine katıldı. Bu sanatçı, ona dünya sanat okullarını, renkle nasıl ilişki kurulacağını ve rengin nasıl kullanılacağını öğretmek için bütün ilgisini veren öncü plastik sanatçı "Abbas Artay"ın elinde yetişti. Ayrıca ressam annesi "Feryal İzzet"in de eserlerini değerlendirmesinde ve deneyimini zenginleştirmesinde büyük etkisi olmuştur.

"Bertan", eserlerinin çoğunda soyut modernizm üslubuyla temayüz etti; bu, "Kelebek" tablosunda somutlaştı. Bu narin ve güzel varlığın birbirinin tıpatıp aynı, sahte olmayan iki kanadı vardır; sanatçı ondan, insanların birbirleriyle ilişkilerinde ve davranışlarında ikiyüzlülüğü reddetme fikrini çıkarmıştır. Böylece modern soyut üslubu ile kelebeğin mitolojisini ve kanatları kapandığında tek bir hâle, sahteliği asla kabul etmeyen tek bir yüze dönüşen masumiyetini anlatma biçimi arasında diyalektik bir bağ kurmayı başarmıştır. Renkle ilişki kurma yöntemine gelince, fırça yerine naylon parçaları kullanmış, renkleri bunların üzerine sıkmış, ardından uygulamak istediği fikri anlatmak üzere sanat eserinin hatlarını ve bütünlüğünü parmaklarıyla belirlemiştir.

"Bertan", sanatçının ortaya koyduğu sanat eserini, fikir ve renkten başlayıp sanatçının özlediği olgunluk aşamasında sona eren zorlu bir doğum sancısı olarak nitelemekte başarılı olmuştur.

Son olarak sanatçı "Bertan"ın kimliği bize şunu gösteriyor: Kendisi Irak Plastik Sanatçılar Derneği'nin, Irak Sanatçılar Sendikası'nın, Kerkük Plastik Sanatçılar Sendikası'nın ve Avustralya'daki Göçmen Sanatçılar Derneği'nin üyesidir.

226. Feryal İzzet Muhammed Kettane (فريَال عزت محمد كتانه) (1943)

Plastik sanatlar ressamı ve hattattır. Kerkük'ün (Sarı Kâhya) mahallesinde doğdu. Güzel Sanatlar Enstitüsü mezunudur. Yakın arkadaşları arasında Fatma Bayrakdar ve Nursal Kuşçuzade ile başkaları da vardır; bunun yanı sıra siyasi bir aktivisttir.

227. "Kerkük Kızı" lakaplı Selime Ahmed Kırdar (سليمة أحمد قيردار)

Bağdat Radyosu'nda şarkı söyleyen ilk genç Türkmen şarkıcı ve sanatçıdır. 1928 yılında Kerkük şehrinin Üçler mahallesinde doğdu. Kerkük Belediyesi'nde çalışan Salih Bey ile evliydi; üçü kız, ikisi erkek olmak üzere 5 çocukları oldu. 1959 yılında Bağdat Radyosu'nda Türkmence şarkı söyleyen ilk Türkmen kadın sanatçıydı; hatta Türkiye'de, özellikle Urfa şehrinde şarkıları ve hoyratlarıyla ün kazandı. Kerkük şehrinde birçok konsere katıldı. Hoyrat derslerini merhum şarkıcı

Abdulvahid Közcü'den aldı ve Bağdat Radyosu'nda kayıt yapması için cesaretlendirildi. 19 Mayıs 2008 tarihinde Kerkük'te, seksen yaşını bulan bir ömrün ardından vefat etti. Ondan sonra "şarkıcı Zeynep Demirci" ortaya çıkmıştır.

228. Emel Sinan Said (أمل سنان سعيد)

“Emel Sinan Said” bölümünde yer alan fotoğraf
“Emel Sinan Said” bölümünden — eserin aslından
“Emel Sinan Said” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Emel Sinan Said” bölümünden belge — eserin aslından
“Emel Sinan Said” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Emel Sinan Said” bölümünden belge — eserin aslından

İlk manken, sinema ve televizyon oyuncusu:

(Emel Sinan Said), edebiyat ve sanatla uğraşan bir aileden gelen Türkmen sanatçıdır. Kerkük'te doğmuş, geçen yüzyılda babasıyla birlikte Bağdat'tan Türkiye'ye, Azerbaycan'a ve Avrupa'ya kadar dünyanın dört bir yanında çalışmış, sonra Bağdat'a yerleşerek geçen yüzyılın seksenli yıllarında mankenlik yapmıştır. Bunun sebebi uzun boyu, ince endamı ve doğal güzelliğiydi; bu özellikleriyle sinema ve televizyon yönetmenlerinin dikkatini çekti. Böylece Muaz Yusuf'un yazdığı, Salah Kerim'in yönettiği ve 1988 yılında yayımlanan, otuz bölümlük (Nadiye) adlı en ünlü Irak dizisinde başrolü canlandıran ilk Kerküklü kız oldu; aynı diziyle Irak'ta en iyi oyuncu ödülünü kazanan ilk Kerküklü kızdır. Ayrıca bir Iraklı kadının, usta yönetmen Hayriye Mansur'un çektiği bir Irak sinema filminde başrolü paylaşan ilk Türkmen kızdır; filmin adı 6/6 (Altıya Altı) olup Irak yapımı bir komedi filmiydi.

Ve hepsini saymanın mümkün olmadığı daha nice isim vardır.

Üçüncü Bölüm: Irak'taki Türkmen Şair ve Edipler Arasından Yaratıcı Şahsiyetler

1. Dâhî Şair Nesimi Türkmani (1369 ـ 1417)

O, Irak Türkmen şiirinin kurucusu İmadeddin Nesimi'dir. Bağdat'ın çevresindeki (Nesim) bölgesinde doğdu. Felsefi nitelikli gazeller, mesneviler ve rubailer yazdı. Hayatı boyunca her türlü zulme maruz kaldı. Bazı din adamlarının kendisine karşı kurduğu komplo sonucu, Halep'te diri diri derisi yüzüldükten sonra öldürüldü73.

73 alturkmani.com/makalaat/03102005/3.htm

Türkmen şairi İmadeddin Nesimi'nin resmi

Sanatçı Milletinin Şairlerini Takdir Ettiğinde

Salih Çavuşoğlu

Bu yazının konusu, "Türkmen Dergisi" (مجلة التركمان) sitesinde yer alan Irak Türkmen şairlerinin resimlerine, özellikle de büyük şair İmadeddin Nesimi'nin resmine gözüm ilişince aklıma geldi; o resim, Azeri bir sanatçının (Kuzey Azerbaycan'dan) çizdiği muhteşem bir tablodur. Bu tabloyla ilgili unutamadığım hatıralarım vardır; çünkü o, beni Türkmen şiiri dünyasına ve ana dilimle (Türkmence) yazmaya çeken etkenlerden biriydi. Aynı şekilde bu tablo, daha sonra anacağım başka etkenlerle birlikte, büyük bir tutkuyla bağlandığım ve âşık olduğum Azeri şarkı ve müziğinin büyüsünü tanımamın da anahtarı oldu. Bu tabloyla tanışmam, Kerkük'ün kültürel kalbinde yer alan "Filistinli Fedai" (الفدائي الفلسطيني) ortaokulunda öğrenci olduğum yıllara dayanır. Kerkük'ün kültürel kalbi derken, kültür, sanat ve çağdaşlıkla çarpan Kerkük merkezini kastediyorum; o okul kütüphanelerin, sinemaların, çarşıların ve modern dükkânların tam ortasındaydı. Buna bir de, orada benden önce okumuş olan ağabeylerimden ve arkadaşlarından duyduğum okul şöhreti ekleniyordu; okul, onlardan bir yıl önce öğretmen okuluydu (dârülmuallimîn) ve orada Kerkük'ün hem bilim hem sanat alanlarındaki en ünlü hocaları ders veriyordu.

İlkokulu bitirdikten sonra bu okula kaydolmak için nasıl imkânsızı başardığımı çok iyi hatırlıyorum. Kerkük Eğitim Müdürlüğü'nün düzeni ve bölgelere ayırma sistemine göre, ilkokulumuzun mezunları "Gavur Bağı" semtindeki bir ortaokulun kontenjanındaydı; ancak oradan "Filistinli Fedai" ortaokuluna nakledilmem için babama yaptığım ısrar, Kerkük Eğitim Müdürlüğü'nden benden iki yaş büyük ağabeyimin ve aynı zamanda dayımın -tiyatro ve sinema âşığı, sonradan oyuncu ve tiyatro yönetmeni olan Muhammed Kuşçuoğlu'nun- okuduğu okula naklim için bir emir çıkarılmasıyla sonuçlandı.

"Filistinli Fedai" ortaokulunda, kendi mahallemden (Beyler mahallesi) biriyle, yine benden iki yaş büyük olan aziz dostum Muvaffak Faik ile ilişkim derinleşti; onun aracılığıyla da kardeşi, ressam sanatçı Faruk Faik ile bağım pekişti. Faruk, ağabeyim Sabah'ın arkadaşıydı; ikisinin de tek derdi kitap alışverişi yapmak ve kitaplar üzerine konuşmaktı ve her ikisi de o ortaokulun mezunuydu.

Faruk kardeş o dönemde Bağdat'taki Sanat Enstitüsü'nde öğrenciydi ve onun aracılığıyla Kerkük'teki genç Türkmen kültür ve sanat simalarını tanıdık. Bu gençlerin çoğu, Bağdat'taki Güzel Sanatlar Enstitüsü ve Güzel Sanatlar Akademisi'nde öğrenciydi; o günlerde bu okullara girmek öğrencide yüksek bir yetenek gerektiriyordu ve mezunları bütün sanat alanlarında Iraklı sanatçıların en seçkinlerini oluşturuyordu. Ancak diktatör Saddam Hüseyin iktidarı ele geçirip kendisini Irak'a cumhurbaşkanı olarak atadıktan sonra, birçok yetenek ve gelecek vadeden enerjiyi Güzel Sanatlar Enstitüsü ve Akademisi'ne girmekten mahrum bıraktı; onlarla birlikte enstitü ve üniversitelerdeki pek çok hayati bölümü de. Çünkü bu tür bölümlere girmek isteyen adaylara faşist Baas Partisi'ne mensup olma şartı koştu; böylece Güzel Sanatlar Enstitüsü ve Güzel Sanatlar Akademisi, herhangi bir sanat alanında zerre kadar yeteneği olmayan, ama Baas Partisi'ne bağlı Ulusal Birlik üyesi olan sığ ve cahil kimselerin otlağı hâline geldi.

Söylediğim gibi, Faruk Faik kardeşin yanında sanata ve edebiyata tutkuyla gömülmüş bir Türkmen gençleri topluluğu vardı; çoğu, sanat dallarındaki uzmanlıklarının yanı sıra Türkmence de yazıyor, şiir ve kısa öykü alanında ürünler veriyordu. Bunlardan burada öykücü, şair ve ressam Celal Polat'ı, şair ve sanatçı Abbas Şekerci'yi, ressam Cemal İbrahim'i, sinema uzmanı Niyazi Enver'i, şair ve tiyatrocu Fadıl Nasır'ı, ressam Nureddin Nasır'ı ve başkalarını anıyorum. Onların sanatı ve edebî ürünleri, kendilerinden önceki kuşakların sanat ve edebiyatından farklıydı; geçen yüzyılın yetmişli on yılına damgasını vuran gerçekçi (realist) okulun etkisi altındaydılar. Ürünleri, toplumdaki sıradan insana, kendilerinden öncekilerin ürünlerinden daha yakındı; öncekilerin çoğu ise sıradan insanın günlük hayatının akışından uzak klasik üsluba tutkundu. Bunların ve yeni kuşaklardan başkalarının eliyle Türkmen sanatı ve edebiyatı fildişi kulesinden indi.

Onların gerek sanat gerekse edebiyat çalışmalarında yeni ve göz kamaştırıcı bir şey görüyordum. Onlar sayesinde, sonraları bana yeniyi getiren benzer yazı ve ürünleri araştırma tutkum arttı. Böylece, yıllar geçtikçe modern Türkmen edebiyatındaki diğer isimleri de keşfettim: değerli yazar, öykücü ve şair Nusret Merdan, Hamza Hamamcı, Remzi Çavuş, Muhammed Ömer Kazancı ve başkaları. Bunlar, Türkmen edebiyatının farklı ve daha çağdaş temellerini kurdular; öyle ki yazıları benim gözümde diğer milletlerin yaratıcılarıyla boy ölçüşür hâle geldi. Bunların yanı sıra, yazıları ve modern Türk edebiyatından yaptıkları çevirilerle Arap kütüphanesini zenginleştiren başka Türkmen yaratıcılar da ortaya çıktı. Edip Nusret Merdan'ın, Celal Polat'ın ve başkalarının Yaşar Kemal ve Nâzım Hikmet gibi Türk şair ve yazarlarının eserlerinden yaptıkları çevirilerin yanında, bu alanda Abdulvahhab Dakuki'nin katkılarını ve Nâzım Hikmet'in destanlarını, aynı destanların başka çevirmenlerce yapılmış çevirilerinden farklı, muhteşem bir üslupla öne çıkan harika çevirisini de hatırlıyorum. Bunun sebebi, Türkmen yazarların hem Türk hem Arap kültürüne ve diline birlikte vâkıf olmaları ve buna ek olarak yazar ve şair olarak taşıdıkları edebî duyarlılıktır.

Şimdi büyük şair Nesimi'nin resmine dönüyorum. Sanatçı Faruk Faik aracılığıyla Azeri müziğini ve şiirini gittikçe daha çok tanıdım; çünkü o, bu ikisine tutkundu. Ben ilkokuldayken, geçen yüzyılın altmışlı yıllarının sonunda Kerkük televizyon istasyonu, Kerkük halkı anladığı için bazı Azeri ve Türk şarkı ve filmlerini yayınlıyordu. O şarkı ve filmlerden Zeyneb Hanım ile İslam Rzayev'in şarkılarını, "O Olmasın Bu Olsun" adlı müzikli filmi ve dinlediğimiz "Arşın Mal Alan" operetini hatırlıyorum; sonradan öğrendim ki bu operet sanatçı Reşid Behbudov tarafından seslendirilmiş, yaratıcı opera bestecisi Üzeyir Hacıbeyov tarafından bestelenmişti. Hacıbeyov, çoğu Türk halklarının birçoğunca bilinen Azeri destan ve halk hikâyelerinden pek çoğunu besteleyip ün salmış operetlere dönüştürmüştü. Sanatçı Faruk'un Azeri müziğine olan tutkusu bana bu konuda ek bilgiler sağladı. O dönemde daha fazlası için Bakü radyosunu dinlemeye başladım. Programları arasında gecenin geç saatlerinde yayınlanan, adını hatırlamadığım bir program vardı; bir kadın sesi, büyük şairlerin kasidelerinden tasavvufi ve romantik beyitler okuyordu ve tabii ki Nesimi'nin şiiri de -Iraklı Türkmen Fuzuli'nin şiirlerinin yanında- o şiirler arasındaydı. O beyitlerin muhteşem okunuşunun ardından sıra şarkıcılara geliyor, onlar o beyitleri o harikulade Azeri makamlarına göre icra ediyorlardı; bu kadın ve erkek şarkıcıların sesleri size sanki ebediyet cennetinden geliyormuş gibi hissettiriyordu.

Yine o dönemde sanatçı Faruk kardeş bana Nesimi'nin divanı hakkında bir kitap verdi. O kitap, Türkmence okumaya başladığım ilk kitaplardandı. Nesimi'nin hayatı, tasavvufi mezhebi ve hüküm süren köhne âdet ve geleneklere karşı isyanı, beyitleri beni büyülemeden önce beni büyülemişti; dahası, çağının fırsatçıları ve münafıkları tarafından asılarak öldürülmesi onu benim gözümde dağlar kadar yüce kıldı; o kitapta ve başka kitaplarda yayımlanan resmi de (aynı resim, Azeri bir ressamın eseridir) şairimizdeki o yüceliği somutlaştırıyordu. Sanatçı Faruk'un da şair hakkında, kendi anlayışı ve tasavvuru doğrultusunda nasıl tablolar ve posterler çizdiğini, şairin bazı beyitlerini alıp o tablo ve posterlerde plastik harflerle nasıl somutlaştırdığını çok iyi hatırlıyorum.

Şairin ve şiirlerinin yüceliğini ve büyüklüğünü tamamlamak için, Türk dünyasındaki, özellikle de Azerbaycan'daki müzisyen ve şarkıcıların, büyük şairlerini takdir etmede kendilerine düşen bir rolleri vardı. Türk sanatçılar, Nesimi'nin şiirlerini müzikleri ve göz kamaştırıcı icralarıyla seslendirerek şairlerini Türk halklarının hafızasında ebediyetin zirvesine ulaştırdılar. Bu durum Türk halkları için garip değildir. Türk kavimlerinde şiir ile şarkı iç içedir. Onlarda şair aynı zamanda şarkıcıydı, tersi de doğrudur. Şair/şarkıcı, saz denen müzik aletiyle, kendi yazdığı ya da başkalarının yazdığı kasideleri söyleyerek diyar diyar dolaşırdı. Çağdaşlığın baskın gelip bu tür şeyleri ortadan kaldırmasına rağmen bu hâl, Türklerin yaşadığı birçok diyarda hâlâ bilinen bir durumdur. Bu hâl, Irak Türkmenlerinde, özellikle de hoyrat (Türkmen halk şiiri) ve Türkmen makamı icracılarında hâlâ sürdürülmektedir; onları, basit müzik aletleriyle birlikte, çeşitli vesilelerle halkın akın ettiği şarkı gecelerini düzenlemek üzere bir Türkmen şehrinden diğerine giderken görürüz. Türkmen şarkıcısının bu vesilelerde, olaya ya da vesilenin havasına uygun hoyrat ve şiirleri yazması ve doğaçlaması da bilinen bir şeydir.

Bu tür vesilelerde, çok nadir istisnalar dışında, başlangıçta müzik makamlarının usulüne uygun olarak tanınmış Türkmen şairlerinin kasidelerinden beyitler söylemeyen bir şarkıcı bulamazsınız. Şarkıcıların kendi büyük şairlerinin kasidelerini söylemesi, Türk dünyasında, hatta modern müzikçiler arasında ve özellikle Türkiye'de köklü bir gelenek hâline gelmiştir. Nitekim Nâzım Hikmet, Orhan Veli, Ülkü Tamer, Ahmed Arif, Melih Cevdet Anday, Attila İlhan ve daha pek çok modern şairin kasidelerinden birçoğu, ünlü müzisyen ve şarkıcıların bu kasideleri icra etmesi sonucu dinleyicinin hafızasına girmiştir. Ben bile bu büyük şairlerin pek çok kasidesini, kitaplarda okumadan önce şarkıcıların onları söylemesiyle tanıdım.

... Ve böylece Nesimi, onu ve eserlerini takdir eden sanatçılar sayesinde, unutulmuş kitapların içinde solmuş bir mürekkep olarak değil, benim için daima diri olarak kaldı. Ne var ki, milletin canlı hafızası ve varlığının, devamlılığının kaynağı sayılan büyük şair ve yazarlara yönelik böyle bir takdir ve somutlaştırma boşluktan doğamaz; aynı zamanda birçok merciin, başta da kültür kurumlarındaki sorumluların bu tür işlere gösterdiği ilgiden gelir. İnsan, Türkmen kültür kurumlarının böyle gelenekleri somutlaştırmasını temenni ediyor; özellikle de yok olup giden ırkçı rejimin bizi kuşattığı engel ve yasakların birçoğu ortadan kalktıktan sonra74.

74 alturkmani.com/makalaat/surat.htm

2. Türkmen Şairlerinin Emiri, Büyük Şair Fuzuli el-Bağdadi (1496 ـ 1556 m.)

Birinci Makale

Felah Yazaroğlu

(Fuzuli el-Bağdadi) diye tanınan Muhammed bin Süleyman, Iraklı bir Türkmen şairidir; hicri 912 / miladi 1494 yılında Hille'de doğmuştur. Kerbela'da doğduğu da söylenir, bazıları Kerkük şehrinde doğduğunu söyler. Soyu (Bayat) aşiretine dayanır ve Türk Ansiklopedisi'nde şöyle anılır: "Irak'ın Bayat kabilelerinden büyük Türk şairi Fuzuli çıkmıştır." Kendisine Türkmen şairlerinin sultanı lakabı verilmiştir; şöhreti ve şairliği Safevi devrinde ve Osmanlı devrinde yayılmaya başlamıştır. Ömrünün çoğu yılını Kerkük, Bağdat, Hille ve Kerbela'da geçirmiştir; bu şöhret ve pişmiş şairlik, çınlayan bir kanundur. Azerbaycanlılar şaire büyük ilgi gösterir ve onun, ailesi Irak'a gelip Bağdat'a yerleşen ve bu yüzden kendisine Fuzuli el-Bağdadi adı verilen Azerbaycan asıllı biri olduğunu ileri sürerler.

Türkmen şairimizin, Türkmen edebiyatı ve şiiri tarihinde öncü ve seçkin bir yeri vardır; öyle ki kendisine (şairler sultanı) ya da (şairler şeyhi) lakabı verilmiştir. Doğrusunu söylemek gerekirse, Türkmen şiiri (Fuzuli) ile başlamıştır; o, şiirin ve şairlerin sultanı sayılır. Hatta Fars diyarında ve Anadolu'da ün kazanmış, o ülkelerin şiirinde ve şairlerin şiirlerinde etkili olmuştur. Tarihçi ve edip Nazmizade ona (şairlerin en fasihi) ve (şairlerin reisi) demiş; Abdülhak Hamid ise onu (şairler şeyhi), (en büyük şair) ve (Doğu'nun en büyük şairi) diye anmıştır. O, şiirin ve nesrin üstatlarından ve emirlerinden sayılır. Şiirinin çoğunu üç dilde (Türkçe, Arapça ve Farsça) yazardı; ayrıca şiiri Azeri lehçesiyle temayüz ederdi.

Bağdatlı şairimiz, çağının belalarından -yoksulluk, mahrumiyet ve sürgünden- çok çekti; ancak başına gelen her şey karşısında sağlam iradeli biriydi. Her acıya ve ızdıraba meydan okurdu; katlanamayacağı tek bir şey vardı, o da adaletin kaybolması ve ondan mahrum kalmaktı. Bütün toplumsal ve siyasal meseleleri, değiştirmeye ve insana sevinci geri getirmeye kadir en güçlü silah olan şairliği ve şiiri aracılığıyla ele alırdı. Bu yüzden şiiri, toplumda cehaletin, geri kalmışlığın ve yoksulluğun hüküm sürdüğü bir zamanda toplumu ıslah etmenin aracı oldu; çağı da altın çağlardan sayılır.

Mevlevi yolu üzere tasavvufla temayüz ederdi. Doğrusu şudur ki o, bütün şairlerin sultanıdır; zira onun şiirinde, başkasının şiirinde bulamayacağınız bir güzellik parlaklığı, üslup tatlılığı ve tasvir ustalığı bulursunuz. O, övgüde, atasözü kullanmada ve hikmet söylemede usta şairlerden biridir.

Fuzuli, yaşlılığında Kerbela'daki Hüseyni sahnının kandillerini yakma görevini üstlendi; nihayet hicri 963 yılında Kerbela'da veba salgınının yayılması üzerine eceli geldi ve Kerbela'da Bektaşi tekkesinin kurucusu (Abdulmümin Baba) türbesinin yakınındaki (Dede) mezarlığına defnedildi; bu mezarlık, Hüseyni Ravzası'nın sahnının güneyinde, Kıble kapısı yönünde yer alır.

Ondan sonra oğlu (Fazli) ün kazandı; hicri onuncu yüzyılda Irak'ın usta şairlerindendi ve babası gibi üç dilde şiir yazdı.

Araştırmacı avukat üstat Ata Terzibaşı, şairimiz hakkında makale yazan ve hayatına dair yönleri sunan ilk Türkmen'dir; bu alanda onun emeği vardır. Şairimiz hakkındaki ilk makaleyi yazmış ve bunu Beyrut'ta çıkan el-Edîb dergisinin 7. sayısında 1953 yılında yayımlamıştır. Ardından, Fuzuli el-Bağdadi hakkında yazan ilk Iraklı kalem olan Dr. Hüseyin Ali Mahfuz gelir; o da yazısını 1959 yılında Bağdat'ta el-Muallimü'l-Cedîd dergisinin 1. sayısında yayımlamıştır. Yazı, şairin kökeni, doğumu ve şairliği hakkında bir araştırma içeriyordu ve şöyle deniyordu: "Fuzuli, şiirin emirliği ve sözün reisliği kendisinde son bulan büyük bir Iraklı dâhi şairdir."

Türkmen edip Faruk Faik Köprülü, (Iraklı Araştırmacıların Çalışmalarında Fuzuli el-Bağdadi) adlı kitabında, Fuzuli el-Bağdadi'nin şairliğinin gelişigüzel gelmediğini, salt rastlantı olmadığını ya da hiçlikten doğmadığını söyler; bu, şairin birçok koldan ve pek çok dilden devşirdiği çeşitli bilgilerin ve farklı ilimlerin bilediği, ruhunun kıvrımları arasında eridiği felsefelerin biçimlendirdiği bir şairliktir; öyle ki sonunda imamlarının mihraplarında kandiller yakar hâle gelmiştir. Bu da şiirinin bir kısmına bir tür muammalık katmış, tasavvuf şairleri gibi tefsirsiz, bilmeceli bir tılsım olarak bırakılmalarına yol açmıştır; bazı seçkinlerin müritleri nezdinde bakışlar farklılaşsa bile.

Edip Abdulaziz Semin Bayatlı, Fuzuli el-Bağdadi'nin Şairliği adlı kitabının 1973 yılı birinci baskısının 48. sayfasında, toplumsal ıslah bölümünde şöyle der: "Fuzuli -bizim görüşümüze göre- bir toplumsal ıslahatçıdır; eğer ıslahatçıyı, toplumunun sapmış durumlarını inceleyen ve Fuzuli'nin eserlerini, özellikle de şiirini okuyan herkesin sahip olduğu araçlarla bunları düzeltmeye çalışan aydın birey diye tanımlarsak." Ayrıca şöyle der: "Fuzuli, toplumsal ıslah konusunda müstakil bir kitap yazmadı; ancak fırsat buldukça görüşlerini şiirinin katmanları arasına serpiştirdi; böylece bu konudaki beyitleri açık ve sağlam örülmüş bir üslupla temayüz etti."

Eserlerine gelince: Fuzuli bize Türkmence, Farsça ve Arapça olmak üzere üç dilde bir dizi divan bıraktı ve çeşitli konularda toplamı (18) kitabı bulan büyük sayıda eser telif etti. Bunların en meşhurları (Leylâ ile Mecnun), (Sıhhat ve Maraz — الصحة والمرض), (Enîsü'l-Kalb — انيس القلب), (Matlau'l-İ'tikad fî Ma'rifeti'l-Mebde' ve'l-Meâd — مطلع الاعتقاد في معرفة المبدأ والمعاد) ve (Hadîkatü's-Süedâ — حديقة السعداء) kitaplarıdır. Büyük şairimizin değerli kitapları vardır ve kendisi eski Türkmen şiirinin öncüsü sayılır. Her çağda, günümüze kadar bir dizi Türkmen şairi onun izinden gitmiştir; sayıca sınırlamaksızın örnek olarak (Hicri Dede, Osman Mazlum, Muhammed İzzet Hattat, Hıdır Lütfi, Ali Maruf, Celal Rıza Efendi, Hasan Kevser, Abdulaziz Semin Bayatlı) yüzlerce şair ve edip arasından sayılabilir.

Iraklı ediplerden, yazarlardan ve şairlerden pek çoğu, büyük ve değerli şairimiz hakkında değerli araştırmalar, makaleler ve edebî incelemeler yazmıştır; sayıca sınırlamaksızın örnek olarak:

  • Fuzuli'nin Doğum Yeri — edip ve araştırmacı avukat Ata Terzibaşı; Türk Yurdu dergisinin 251 ـ 252. sayılarında 1955 ve 1956 yıllarında İstanbul/Türkiye'de yayımlandı; bu makale ayrıca 1958 yılında Kerkük'te Beşir gazetesinin (15 ـ 16 ـ 17) sayılarında Arapça olarak yayımlandı.
  • Fuzuli'nin Dili Üzerine Notlar — edip ve araştırmacı avukat Ata Terzibaşı; Fuzuli dergisinin 3 ـ 4. sayısında 1958 yılında İstanbul'da Türkçe olarak yayımlandı (Fuzuli'nin dili üzerine notlar — فضولي نين ديلى اوزه رينه نوطلار).
  • Gazal ve Avcı — şair Fuzuli'nin Leylâ ile Mecnun manzumesinden; çeviren avukat Habib Hürmüzlü; Kerküklü Beşir gazetesinin 14. sayısında 1958 yılında yayımlandı.
  • Fuzuli el-Bağdadi'nin Leylâ ile Mecnun Destanı — Dr. İbrahim Dakuklu; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 3. sayısında 1961 yılında Bağdat'ta Arapça olarak yayımlandı.
  • Fuzuli'nin Eserleri ـ Çeviri ve Tahlil ـ — şair Hıdır Lütfi; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 4. sayısında 1962 yılında Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli'nin eserleri — فضولي نين اثرلري).
  • (Acı Çeken Şair Fuzuli) ve (Fuzuli'nin Şiirinde İncelemeler: Toplumsal Islah) — üstat Abdulaziz Semin Bayatlı; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 5. sayısında 1964 yılında ve (6 ـ 7) sayılarında 1971 yılında Bağdat'ta Arapça olarak yayımlandı.
  • Kerküklü Fuzuli — edip Şakir Sabir Ziraatçı; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 6. sayısında 1961 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli Kerküklüdür — فضولي كركوكلي در).
  • En Meşhur Türk Şairi Fuzuli el-Bağdadi — Aziz Sami; el-Bilâd gazetesinin 537. sayısında 1966 yılında Bağdat'ta Arapça olarak yayımlandı.
  • İmam Zeynelabidin Köyünde Fuzuli'nin Menkıbeleri — edip Muhammed Hurşid Dakuklu; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 3. sayısında 1970 yılında Bağdat'ta Arapça olarak yayımlandı.
  • Fuzuli'nin Şiirdeki Mahlası Üzerine — şair Ali Maruf oğlu; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin (7 ـ 8) sayısında 1970 yılında Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli mahlasının çözümü — فضولي مخلصينين جوزومو).
  • Çağdaş Düşünceli Şair Fuzuli — şair Hayrullah Kazım Dakuklu; Birlik Sesi (صوت الاتحاد) dergisinin 2 ـ 3. sayısında 1971 yılında Türkmence olarak yayımlandı (Çağdaş düşünceli şair Fuzuli — جاغداش دوشنجه لي شاعر فضولي).
  • Arap Kaynaklarında Fuzuli ve Eserleri — edip Muhammed Mehdi Bayat; Birlik Sesi (صوت الاتحاد) dergisinin 5. sayısında 1972 yılında Arapça olarak yayımlandı.
  • Şair Fuzuli — Dr. Celil Kemaleddin; er-Risâletü'l-İslâmiyye dergisinin 99. sayısında 1979 yılında Arapça olarak yayımlandı.
  • İki Dilli Fuzuli — Dr. Muhammed Celil; el-Arabî dergisinin 280. sayısında 1982 yılında Arapça olarak yayımlandı.
  • Fuzuli'nin Şiirlerinde Hikmetler — şair Timur Abdulaziz Semin Bayatlı; Türkmence Yurd (yani Vatan) gazetesinde 1982 yılında yayımlandı.
  • (Fuzuli Evi) ve (Fuzuli Camii) — Esin Muhammed Hanım; Türkmence Yurd gazetesinin 673 ـ 693. sayılarında 1983 ـ 1984 yıllarında Bağdat'ta yayımlandı.
  • Fuzuli ـ Leylâ ile Mecnun ـ — üstat Nusret Merdan; Türkmence Yurd gazetesinin 705. sayısında 1984 yılında Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli ve Leylâ ile Mecnun — فضولي وليلى ايله مجنون).
  • Fuzuli (1 ـ 2) — Dr. Çoban Hıdır; Türkmence Yurd gazetesinin 740. sayısında 1984 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı.
  • Fuzuli'den Bir Gazel ve Birkaç Söz ـ — edip Seyfeddin Biraucı (سيف الدين بيراوجى); el-İttihad dergisinin 40. sayısında 1986 yılında Türkmence olarak yayımlandı (فضولي ده ن بير غزه ل وبير قاج سوز).
  • Fuzuli'nin Gazellerindeki İlk Matla Üzerine — edip Fuad Hamdi; Türkmence Yurd gazetesinin 803. sayısında 1986 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli gazellerinin ilk matlaı üzerine — فضولي غزلياتينين أيلك مطلعى اوزه رينه).
  • Yine Fuzuli — Dr. Hidayet Kemal Bayatlı; Türkmence Yurd (Vatan) gazetesinin 850. sayısında 1987 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Yine de Fuzuli — يينه ده فضولي).
  • (Fuzuli el-Bağdadi'de Türkmen Edebiyatının Şaheserlerinden) ve (Fuzuli el-Bağdadi) — üstat Hasan İzzet Çardağlı; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 188 ـ 195. sayılarında 1987, 1988 yıllarında Bağdat'ta Arapça olarak yayımlandı.
  • Şairler Sultanı Fuzuli — üstat Cemal İzzeddin; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 195. sayısında 1988 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Şairler sultanı Fuzuli — شاعرلر سلطاني فضولي).
  • Fuzuli Edebiyat Gecesi Üzerine İzlenimler — üstat Mevlud Taha Kayacı; el-İhâ (Kardeşlik) dergisinin 195. sayısında 1988 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli gecesi ve izlenimler — فضولي كيجه سي وايزله نيملر).
  • Fuzuli'nin Arapça Divanı Üzerine — Dr. Fadıl Mehdi Bayat; Türkmence Yurd gazetesinin 949. sayısında 1989 yılında Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli'nin Arapça divanına dair — فضولي نين عربجه ديوانينا دائر).
  • (Fuzuli'nin Edebî Eserleri Hakkında Görüşler) ve (Fuzuli'de Dil ve İlim) — edip Salah Behlül; Türkmence Yurd gazetesinin 1045 ـ 1048. sayılarında 1991 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli'nin eserleri hakkında — فضولي نين اثرلري حقيندا) ve (Fuzuli'de dil ve ilim bilgisi — فضولي ده ديل وعلم بيلكيسي).
  • Milletler Arasında Aşkın ve Barışın Elçisi Fuzuli — edip Celal Polat; Türkmence Yurd gazetesinin 1182. sayısında 1994 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı, yani (İnsanlar arası aşk ve barış elçisi Fuzuli — فضولي انسانلار آراسي عشق وباريش الجيسى).
  • (Beş Yüzüncü Yıl Anmasında Fuzuli el-Bağdadi) ve (Çağdaş Düşünceli Fuzuli) — edip Kasım Sarı Kâhya; Türkmence Yurd gazetesinin 1182 ـ 1213. sayılarında 1994, 1997 yıllarında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (500'üncü yıl dönümünde Fuzuli Bayatlı — 500 نجي ييل دونومونده فضولي بياتلى) ve (Çağdaş düşünceli Fuzuli — جاغداش دوشنجه لي فضولي).
  • Fuzuli'nin Sesi Çağların Meşalesi — edip Faruk Faik Köprülü; Türkmence Yurd dergisinin 1182. sayısında 1994 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli'nin sesi çağların meşalesi — فضولى نين سه سى جاغلارين مشعله سى).
  • Fuzuli Hâlâ Yaşıyor — şair Felekoğlu; Türkmence Yurd gazetesinin 1183. sayısında 1994 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli ölmemiş sağdır — فضولي ئولمه ميش صاغدر).
  • Fuzuli Baba — Ferman Hamid Tuzlu; Türkmence Yurd gazetesinin 1182. sayısında 1994 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Fuzuli Baba — فضولي بابا).
  • Şairler Sultanı Fuzuli'ye İthaf — edip Hasan Kevser; Türkmence Yurd gazetesinin 1182. sayısında 1994 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Şairler sultanı Fuzuli'ye ithaf — شاعرلر سلطانى فضولى يه اتحاف).
  • Büyük Şair ve Büyük Dert — Dr. Abdüllatif Benderoğlu; Birlik Sesi (صوت الاتحاد) dergisinin 53. sayısında 1997 yılında Bağdat'ta Türkmence olarak yayımlandı (Büyük şair büyük dert — بيوك شاعر بيوك ده رد).

Bu yazılar, makaleler ve araştırmalar, büyük şairimiz Fuzuli el-Bağdadi hakkında yazılıp yayımlananların yalnızca küçük bir parçasıdır; ayrıca dev şairimiz hakkında çıkmış onlarca kitap vardır. Bu başarı ve millî edebî çaba bizim iftiharımızdır; ne kadar yazıp yayımlasak da hakkını ödeyemeyiz.

Ve Fuzuli el-Bağdadi'nin adı, Türkmen edebiyatı dünyasında kendi parıltısı olan, temayüz etmiş parlak bir yıldız olarak kalmaya devam eder.

Kerkük

Kaynaklar:

  • 1. Ata Terzibaşı / Fuzuli'nin Doğum Yeri (مسقط رأس فضولي) — 1955, İstanbul, Türkçe.
  • 2. Dr. Hüseyin Ali Mahfuz / Fuzuli el-Bağdadi (فضولي البغدادي) — 1959, Bağdat, Arapça.
  • 3. Abdülaziz Semin Beyatlı / Fuzuli el-Bağdadi'nin Şairliği (شاعرية فضولي البغدادي) — 1973, Kerkük, Arapça.
  • 4. Faruk Faik Köprülü / Iraklı Araştırmacıların Çalışmalarında Fuzuli el-Bağdadi (فضولي البغدادي في جهود الدارسين العراقيين) — 1999, Kerkük, Arapça.
  • 5. Kasım Sarı Kâhya / Irak'ta Türkmen Edebiyatı Tarihi (تاريخ الأدب التركماني في العراق) — 1978, Bağdat, Türkmence75.

İkinci Makale

Araştırmacı Zahid Beyatlı'nın kaleminden

3. Şair Abdullah Safi (عبد الله صافي) (1828 — 1898)

Kerkük asıllı bir şair, dilci ve edebiyatçıdır; babası Molla Derviş Muhammed din adamlarındandı. Abdullah Safi'nin bir şiir divanı vardır; bu divanın aslî yazma nüshası, Abbas Azzavi'nin İki İşgal Arasında Irak Tarihi (تاريخ العراق بين احتلالين) adlı eserinin sekizinci cildinde belirttiği üzere kendisinin elindedir. Başka eserleri de vardır: Emsile-i Türkiyye (أمثلة تركية), İftiraname (افترانامه — İstanbul'da kendisine bir itham yöneltildikten sonra yazmış ve divanında yayımlamıştır), Şamlı tarihçi Ahmed b. Yusuf el-Karamani'nin (ö. 1610) telifi olan Ahbarü'd-Düvel ve Âsârü'l-Üvelin (أخبار الدول وآثار الأول) tercümesi (üç cilt hâlinde) ve Kıstas-ı Müstakim (قسطاس مستقيم). 1898 yılında vefat etti76.

Büyük şair ve edip Hacı Abdullah Muhammed Efendi eş-Şair, Kerkük'te hicrî 1224 / milâdî 1809 yılında doğdu ve "Safi" mahlasıyla tanındı. Kerkük'ün meşhur şairlerindendir. Yine Kerkük'te 1809 yılında vefat etti. Kerkük'teki divan şairlerinin üstatlarından olup, şiirlerinin yanı sıra nesri nazmından daha güçlü sayılır. Eserlerinden bazıları şunlardır:

  1. 1. Divan-ı Safi — kasideler, gazeller ve tarih manzumelerinden oluşur.
  2. 2. Ahternâme (اخترنامه) — bir risale olup üç bin beyitten meydana gelir ve kendi hayat hikâyesini anlatır.
  3. 3. Hikâye — uzun bir hikâye biçiminde düzenlenmiştir.
  4. 4. Kıstas-ı Müstakim — kendisi ile Protestan mezhebine mensup din adamları arasında geçen bir münazaradır.
  5. 5. Ahbarü'd-Düvel ve Âsârü'l-Üvel.
  6. 6. Emsile — Türkçe atasözleri derlemesidir.
  7. 7. Lügat-ı Türkiyye — bir dil sözlüğüdür77.

4. Âlim ve Şair Havi Resul Efendi b. Molla Yakub el-Mahuni (حاوي رسول أفندي بن الملا يعقوب الماهوني)

Şair ve münşi idi; Devhatü'l-Vüzera (دوحة الوزراء) adlı kitabı (Türkçe olarak) kaleme aldı. 1805 yılında Kerkük'ten Bağdat'a göç etti ve Masrafhane'ye kâtip olarak tayin edildi. 1826 yılında vefat etti. Küçük kardeşi Sakıb Hıdır Efendi, Vali Davud Paşa döneminde Bağdat vilayeti divanında memurdu ve vilayetin yazışmalarının çoğunu o kaleme alırdı78.

Büyük tarihçi Resul Havi Kerkuklu'nun Kerkük şehrinden Bağdat'a gidişi ve hicrî 1219 / milâdî 1804 yılında (Masrafhane'ye) kâtip olarak tayin edilişi.

Kendisi, Irak'ta basılan ilk kitap olan Devhatü'l-Vüzera fî Tarihi Vekaii Bağdade'z-Zevra (دوحة الوزراء في تاريخ وقائع بغداد الزوراء) adlı eserin müellifidir. Üstat Musa Kâzım Nevres kitabı Arapçaya çevirmiş ve eser Beyrut'ta basılmıştır; tarih alanında güvenilir içeriklerden biridir. Devhatü'l-Vüzera fî Tarihi Vekaii'z-Zevra ilk defa hicrî 1246 / milâdî 1830 yılında Türkçe olarak basılmıştır. Müellifi Şeyh Resul Havi Kerkuklu olan bu eser, Bağdat tarihini ve Irak'ın siyasi, iktisadi, kültürel ve içtimai durumunu incelemektedir. Kitap, Seyyid Yakub Serkis'in özel kütüphanesinde bulunuyordu; onun vefatından sonra kendisine ait kütüphane Irak Müzesi Kütüphanesi'ne bağışlandı. Eser hâlen Yakub Serkis kitap koleksiyonu içinde (322)t numarasıyla bulunmaktadır. Büyük boy bir kitap olup (8) sayfalık bir fihristle başlar; kitabın tamamı (357) sayfadır. Daha önce Muhammed Bakır et-Tiflisi tarafından Bağdat'ta Daru's-Selam Matbaası'nda basılmış olup Irak'ta basımı gerçekleştirilen ilk kitap sayılır. Üstat Musa Kâzım Nevres kitabı Arapçaya çevirmiş, eser Beyrut'ta Daru'l-Kütübi'l-Arabiyye'de tarihsiz olarak basılmıştır79.

5. Merhum Şair Hacı Muhammed Sadık (الحاج محمد صادق)

Büyük Türkmen şairidir. Türkmen Halkının Sanatları (فنون الشّعب التركماني) adlı kitabın sahibi İbrahim Dakuklu onun hakkında, divan edebiyatını (eski Türk mektebini) temsil eden son kişi olduğunu söylemiştir. Nazımda Hicri Dede'ye nazire söylemiş; on altıncı yüzyıl şairlerinin âdeti üzere kasidelerini, son iki beyitte kendi adını yerleştirerek bitirirdi80.

6. (Ruhi) diye tanınan Şair Osman — 1605'te Şam'da vefat etmiştir

7. Şair Bedri Mustafa Efendi (بدري مصطفى أفندي)

8. Şair Fazlı b. Fuzuli (فضلي بن فضولي) — 1555'ten sonra vefat etmiştir

9. Şair Hüseyni (حُسيني) — 1577'de vefat etmiştir

10. Şair Garbi Erbilli (غربي الأربيلي)

11. Fazlullah el-Hurufi et-Tebrizi (فضل الله الحروفي التبريزي)

Hurufîlik mezhebinin kurucusudur; 1401 yılında öldürülmüştür.

12. Şair Şemsi (شمسي) — 1567'de vefat etmiştir

İki oğlu vardır: Rızai 1555 yılında, Gülşen-i Şuara (كلشان شعراء) adlı kitabın sahibi Ahdi ise 1593 yılında vefat etmiştir.

13. Şair Şakir Sabir Mühendis (شاكر صابر المهندس)

1927 Kerkük doğumludur; Türkmen edebiyatçılarından olup şiir ve hoyrat alanında yazmıştır.

14. Şair Hacı Muhammed Lütfi Paşa Kerkukî (الحاج محمد لطفي باشا الكركوكي)

Korgeneral Hacı Muhammed Lütfi Paşa b. Şeyh Abdullah, Kerkük'te hicrî 1324 / milâdî 1906 yılında vefat etti ve Kale'deki Nebi Daniyal Camii Mezarlığı'na defnedildi. Osmanlı ordusunun Altıncı Ordu komutanlarından biridir. Kerküklü şair (Kabil), onun vefat tarihini kabri üzerine yazılı bir kaside ile tarih düşürerek belirtmiştir:

حرف منقوط ايله (قابل) ديدى تاريخنى تام
نائل ذوق نعيم اولدى بو لطفى پاشا
81

"Noktalı harflerle (Kabil) onun tarihini tam söyledi;
bu Lütfi Paşa naîm (cennet) zevkine nail oldu."

15. Şair Hüsameddin Salih Efendi (حسام الدّين صالح أفندي)

(Aşkî) mahlasıyla tanınan şair Hüsameddin b. Salih Efendi Kalalı, Kerkük'te hicrî 1290 / milâdî 1873 yılında doğdu ve öğrenimini Kerkük âlimlerinin yanında tamamladı. İnsanlardan uzak, münzevi bir hayat sürdü ve … yılında vefat etti. Değerli şiirleri ve eserleri vardır.

Kerkük'te (Sultaniye) adıyla bir idadî mektebinin kurulması: Hükûmetin niyeti bu mektebi Musul vilayetinde kurmak yönündeydi; nihayet Kerkük mebusu Hacı Ali Kırdar, Musul valisi Süleyman Nazif Bey'i ikna etmeyi başardı. Süleyman Nazif, Bağdat'ta da valilik yapmıştır ve meşhur Türk şairlerindendir; eserlerinden biri Irak Firak "şiir" adını taşır82.

16. Şair ve Edip Hacı Abdülvahhab Kalalı (الحاج عبد الوهاب قلعة لي)

Şair ve edip Hacı Abdülvahhab Kalalı, Kerkük'te hicrî 1261 / milâdî 1150 yılında doğdu. Öğrenimini dinî medrese hocalarının ve babası Molla Mahmud b. Molla Muhammed'in yanında tamamladı. Hicrî 1292 yılında bankada maliye kâtipliğine tayin edildi; hicrî 1310 yılında Musul'da tapu müdürü oldu; bir yıl sonra Bağdat Tapu Müdürlüğü'nde tahrirat kâtipliği görevine nakledildi. 1328 yılında emekliye ayrıldı ve ailesiyle birlikte Kerkük şehrine döndü; 1912 yılının mart ayında burada vefat etti ve Kerkük'teki aile mezarlığına defnedildi83.

17. Şair Rauf Efendi Tisinli (رؤوف أفندي تسينلي)

Şair Rauf Efendi Tiseynli b. Abdi Ağa b. Saki Ağa b. Çelenk Muhammed Ağa, Kerkük'te hicrî 1253 / milâdî 1837 yılında doğdu. Kerkük mahkemesinde memurdu; ardından reis-i mülahızîn (mülahızlar başkanı) göreviyle Bağdat'a nakledildi ve Bağdat emlak müdürlüğüne terfi etti. Hicrî 1326 / milâdî 1908 yılında görevinden emekli olup Kerkük'e döndü. Şiirleri, nesri ve zekâsının keskinliğiyle meşhurdu. Hicrî 1336 / milâdî 1917 yılında vefat etti84.

18. Şair Behcet Sakit Kerkuklu (بهجت ساكت كركوكلي)

Şair Behcet Sakit Kerkuklu, Kerkük'te hicrî 1280 / milâdî 1863 yılında doğdu; Kerküklü şair Abdullah Safi'nin oğludur. Öğrenimini Kerkük'teki Rüşdiye Mektebi'nde tamamladı; değerli eserleri vardır ve Kerkük şairlerinden sayılır. Hicrî 1334 / milâdî 1915 yılında vefat etti85.

19. Yazar Fethi Safvet Kırdar (فتحي صفوت قيردار)

Kerkük'te, müellifi Fethi Safvet Kırdarzade olan et-Terbiyetü'l-Bedeniyye (التربية البدنية) ve Mekteb-i Ebu Şükrü (yani beden eğitimi ve mektep oyunları kitabı) Türkçe olarak yayımlandı ve Kerkük'teki Sanayi Matbaası'nda basıldı. (36) sayfadan oluşan kitapta müellif, jimnastik oyunlarını, çeşitli spor hareketlerini ve ayrıca çocukların okul içi spor oyunlarını ele almaktadır. Müellif, bir ilkokulda öğretmendi, sonra Sultaniye Mektebi'nde resim öğretmen vekili oldu; kitabın basımı sırasında ise Sultaniye Mektebi'nde muîd (asistan) olarak görev yapıyordu. Kendisi, 1924 Kerkük doğumlu üstat, yazar ve edip Necdet Fethi Safvet'in babasıdır86.

20. Şair Abdullah Mazhar es-Salihi (عبد الله مظهر الصّالحي)

Kerküklü şair Abdullah Mazhar es-Salihi b. Latif Bey, Kerkük'te hicrî 1298 / milâdî 1881 yılında doğdu ve 1930 yılında vefat etti.

21. Şair Mekki Lebib (مكّي لبيب)

Kerküklü şair Mekki Lebib, Kerkük'te 1895 yılında doğdu; bu tarihi, araştırmacı avukat üstat Ata Terzibaşı Kerkük Şairleri (شعراء كركوك) adlı kitabının beşinci cildinin 30. sayfasında tahmin yoluyla belirtmiştir. Şaterlu mahallesinin eşrafından Hacı Maruf Çelebi'nin oğludur. Rüşdiye öğrenimini Müntefik livasının merkezi Nasıriye'de tamamlamıştır ki bu, bugünkü ortaokul öğrenimine denk gelir. Kerkük'te muhasebe memurluğuna tayin edildi. 16 Ocak 1931 tarihinde vefat etti; vefat haberi Kerkük gazetesinde 18/12/1931 tarihinde yayımlandı. Kerkük şehrindeki içtimai ve edebî itibarına yaraşır vakur ve seçkin bir merasimle Musalla Mezarlığı'na defnedildi.

Şiirinin, edebiyatının ve makalelerinin mahsulünü Kerkük'ün gazete ve dergilerinde, bu arada (Havadis) gazetesi ile (Maarif) dergisinde yayımlardı. Nitekim 11 Temmuz 133 Rumî tarihinde (çocuk şiirleri) (جوجوق شعرى / Çocuk Şiiri) neşretti. Bu da Irak'taki Türkmen edebiyatında çocuk edebiyatına ait şiirlerin yayımlanmasının başlangıcı sayılır.

22. Şair Reşid Rüşdi (رشيد رشدي)

Terzi Halife Ahmed b. Terzi Muhammed'in oğlu olan şair Reşid Rüşdi, Kerkük'te Musalla mahallesinde hicrî 1311 / milâdî 1893 yılında doğdu. Öğrenimini eski usul üzere, Kerkük'teki dinî medreselerin hocaları ve âlimleri yanında tamamladı. Yazma hâlinde bir şiir divanı vardır; ancak vefatı sebebiyle tamamlanamamıştır.

23. Şair Katipzade İzzeddin Efendi (كاتب زادة عز الدين أفندي)

Kerküklü şair ve edip Katipzade İzzeddin Efendi Kerkük'te doğdu ve Kerkük'te çeşitli resmî makam ve görevlerde bulundu. 30 Aralık 1948 Perşembe günü ecel ansızın onu yakaladı87.

24. Şair Aziz Sami (عزيز سامي)

Üstat, edip, eğitimci ve şair Kerküklü Aziz Sami'nin 1938 yılında Kerkük'e maarif müdürü olarak tayini.

Kerkük'te serbest şiir ilk defa 1 Teşrin-i Sani 1332 Rumî tarihinde Havadis gazetesinde yayımlandı. Sayfanın en üstüne (Serbest Nazım) ibaresi konmuş, Kerküklü şair üstat Aziz Sami'nin (1900–1915) Türkçe (Hayat) başlıklı kasidesi neşredilmişti. Bu, Irak'taki Türkmen edebiyatında serbest şiirin başlangıcı sayılır ve şair üstat Aziz Sami, Irak'taki Türkmen şairleri arasında serbest şiir yayımlayan ilk Türkmen şair kabul edilir88.

25. Edip ve Şair Ahmed Medeni Kudsizade Efendi (أحمد مدني قدسي زادة أفندي)

Edip, gazeteci ve şair Seyyid Ahmed Medeni Kudsizade Efendi, Kerkük'te Musalla mahallesinde 1890 yılında doğdu. Babası şair Abdullah Kudsi Efendi, annesi ise Büyük Çarşı'da bulunan (Kırdar) camisi ve medresesinin sahibi Hacı Mustafa Kırdar'ın kızıdır. İlköğrenimini mahallî mekteplerde, mescid ve camilerin âlimleri yanında ve özellikle babasının yanında tamamladı; orta ve idadî öğrenimini ise nizamî devlet mekteplerinde tamamlayıp Rüşdiye Mektebi'nden mezun oldu. Kerkük'te çeşitli görevlerde bulundu; bunlar arasında tahrirat kâtipliği ve nüfus dairesinde mülahızlar başkanlığı vardır. 1330 Rumî / hicrî 1332 yılında "Sultanî Mektebi" idare heyetine girdi; 1919 yılında Kerkük'teki bir ilim mektebinde tarih ve coğrafya öğretmeni oldu. Şairimiz Kerkük'teki basın hareketinin öncülerindendir ve vilayetin tarihinde seçkin ve yüksek bir yere sahiptir. Nitekim 1911 yılında kardeşi Muhammed Zeki Efendi ile birlikte (Havadis) gazetesini çıkardı, ardından (Havadis) adıyla bir matbaa kurdu. Edebiyatının, şiirinin ve araştırmalarının mahsulü olan pek çok eseri, kendi kurduğu gazete ve dergilerde — Havadis, Maarif ve Kevkeb-i Maarif — yayımlandı; ayrıca (Teceddüd) gazetesinde neşretti ve bazı makalelerini Bağdat gazetelerinde yayımladı. Eserlerinden bazıları: 1. Makalât-ı Medeniyye, Türkçe (basılmış). 2. Vatan İçün Feryad (basılmamış). 3. Makalât-ı Medeniyye — Bağdat'ta hicrî 1330 yılında basılmıştır. Yaklaşık 48 yaşındayken, 24 Teşrin-i Evvel 1940 Perşembe günü Kerkük'te vefat etti ve Kerkük'teki Musalla Mezarlığı'na defnedildi89.

26. Şair Abdülhamid Vafi Salih Efendi (عبد الحميد وافي صالح أفندي)

Kerküklü şair Abdülhamid Vafi b. Salih Efendi el-Kalalı, Kerkük Kalesi'nde hicrî 1292 / milâdî 1875 yılında doğdu. Şiirlerinde 1913 yılında (Vafi) lakabıyla meşhur olmuştu. İlmî ve dinî öğrenimini Kale'deki Ulu Cami'de, Şah Gazi Medresesi'nde tamamladı. Kale'deki Hasan Mekki Camii'nde imamlık ve hatiplik makamını üstlendi. Edebiyatının ve şiirlerinin mahsulünü Kerkük'te çıkan gazete ve dergilerde (Havadis ve Necme) yayımladı90.

27. Şair ve Edip Ömer Ağa b. Namık Ağa (عمر أغا بن نامق أغا)

Kerküklü şair ve edip Ömer Ağa b. Namık Ağa, Kerkük'te 1888 yılında doğdu ve ilköğrenimini Kerkük'teki Rüşdiye-i Mülkiye mektebinde tamamladı. 21 Teşrin-i Evvel günü vefat etti; şiirdeki mahlası (lakabı) "Fevzi" idi. Babasının Birinci Dünya Savaşı'nın patlak verdiği günlerde vefat etmesi üzerine mektebi bıraktı ve çiftçilikle meşgul oldu; edebî mirasından bugüne kadar hiçbir şey basılmamıştır. Merhumun kırkıncı günü münasebetiyle üstat allame Şeyh Abdülmecid el-Kutub tarihî bir manzume yazmış ve şairin vefat tarihini ebced harfleriyle bu manzumede belirtmiştir:

شوكت وشأننه لايق بو «مجوهر» تاريخ
كه پناه ايتدى عمر دركه خير البشره ـ 1374هـ «246»

Yani manası:

"Bu mücevher tarih, onun şevket ve şanına yaraşır biçimde gelmiştir;
zira şair Ömer, hayrü'l-beşerin (insanların en hayırlısının) kapısına sığınmıştır."91

28. Şair ve Yazar Fehmi Arap Ağa (فهمي عرب أغا)

Kerküklü edip ve yazar Fehmi Arap Ağa, 1902 yılında Müntefik livasının merkezi Nasıriye (Zikar) şehrinde doğdu; babası o sırada Nasıriye'deki devlet dairelerinden birinde memurdu. İlk, orta ve idadî öğrenimini tamamladı; ardından öğretmen olarak tayin edildi, siyasi sebeplerle defalarca görevinden alınıp yeniden göreve iade edildi. Arapça ve Türkçe eserleri vardır; en önemlileri şunlardır: 1. el-Müntefik fi'n-Nehdati'l-Irakıyyeti'l-Hadîse (Modern Irak Rönesansında Müntefik). 2. Nasıriye'de Öğretmen Ailesi. 3. Kerkük'te Ne Var — kitap 1956 yılında Kerkük'teki Tetvic Matbaası'nda basılmıştır. 4. Türk şair Abdülhâlik Hamid için Makber. 5. İbnü'n-Natur. 6. Kerkük Tarihi, 1933. 7. Tarih Ceratımda Eşnir Braulay, 1951.

Pek çok makalesi vardır; bunları o dönemde Kerkük'te çıkan yayın organlarında — Havadis, Necme, Kerkük, Teceddüd, Kevkeb-i Maarif ve Afak — neşrederdi. Kerkük'te 14 Teşrin-i Evvel'de vefat etti92.

29. Şair Tabip Hacı Mahmud (طبيب حاج محمود)

Şair Tabip Hacı Mahmud b. Hacı Mustafa, hicrî 1256 / milâdî 1840 yılında vefat etti. Kendisi, Kerküklü meşhur şair (Tabipoğlu) diye tanınan Molla Abdullah'ın babasıdır. Kerkük'te çağının âlim ve tabiplerindendi. Şehir halkına yönelik büyük hizmetleri, değerli şiir ve kasideleri vardır93.

30. Şair Muhlis el-Kasımi (Seyyid Kasımi) (مخلص القاسمي / سيد قاسمي)

Kerkük'te (Kasım) adlı şair — (Kasımi) ve (Seyyid Kasımi) mahlaslarıyla meşhurdur — hicrî 1261 / milâdî 1845 yılında vefat etti. Kerkük'ün en meşhur şairlerindendir; hicrî 1200 yılında doğmuştur ve bir şiir divanı vardır. Bu divan, hicrî 1237 / milâdî 1821 ile hicrî 1260 / milâdî 1844 yılları arasındaki Kerkük olaylarını, o dönemin edebiyat ve içtimai hayat durumunu öğrenmek bakımından önemli bir kaynak sayılır.

31. Şair Muhammed Hüseyin İbn Haki (محمد حسين ابن خاكي)

(Haki) diye tanınan şair ve hattat (Muhammed Hüseyin b. Ahmed) Kerkük'te vefat etti. Kerkük'ün Musalla mahallesi sakinlerinden olup Kerkük şairlerindendir ve çağının icazetli âlimlerindendir. Meşhur dinî mürşit Şeyh Abdurrahman Halis'in özel kâtibi idi. O dönemde usta ve meşhur bir hattattı. Kerkük'te, Müslim Ağa Mescidi ile Musalla İlkokulu arasında bulunan Musalla Mezarlığı'na defnedildi94.

32. Şair Ahmed Sabri (أحمد صبري)

Şair ve yazar Ahmed Sabri Kerkük'te doğdu; Hasan Efendi b. Ahmed b. Muhammed Emin'in oğludur ve Kerkük'te mutasarrıf vekili (mütesellim) makamında bulunuyordu. İlmi Kerkük'ün hocalarından ve âlimlerinden aldı; hicrî 1298 / milâdî 1881 yılında vefat etti.

Edebiyat ve şiir alanında şöhret buldu. Vefat tarihini şair Abdullah Safi bir şiirle tarih düşürerek belirtmiştir; o şiirden bazı beyitler:

صبري احمد افندي كيم او اديب
منشىء وشاعر ايدى بي همتا
* * *
اغلايوب صافيا ديدم تاريخ
جنت ايتسون مقامنى مولا

Manası:

"Sabri Ahmed Efendi ki o akıllı, anlayışlı edip,
eşi benzeri olmayan bir münşi ve şairdi.
* * *
Ey Safi, onun göçüşüne tarih düşürürken hıçkırarak ağladın;
Mevlâ makamını naîm cennetleri eylesin."

Kale'deki Nebi Daniyal Camii Mezarlığı'na defnedildi. Ardında, Kerkük eşrafından Seyyid Hayrullah Efendi'yi bıraktı; o da, Temmuz 1959'daki korkunç Kerkük Katliamı'nda şehit edilen emekli tuğgeneral şehit Ata Hayrullah ile binbaşı doktor şehit İhsan Hayrullah'ın babasıdır95.

Dipnotlar

  1. 75 — alturkmani.com
  2. 76 — Alamü't-Türkmân (أعلام التركمان), s. 65.
  3. 77 — Min Havadisi Kerkük (من حوادث كركوك), s. 72.
  4. 78 — Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi (التاريخ السيّاسي لتركمان العراق), s. 65, 66.
  5. 79 — Min Havadisi Kerkük, s. 14.
  6. 80 — Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 65, 66.
  7. 81 — Min Havadisi Kerkük, s. 27.
  8. 82 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  9. 83 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  10. 84 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  11. 85 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  12. 86 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  13. 87 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  14. 88 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  15. 89 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  16. 90 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  17. 91 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  18. 92 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  19. 93 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  20. 94 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  21. 95 — Aynı kaynak, yukarıda geçti.

33. Kerküklü Şair Mektubizade Ömer Fevzi (الشاعر الكركوكلي مكتوبيزاده عمر فوزي)

Ömer Fevzi Kerküklüzade adıyla da bilinir; Kerkük şehrinde doğmuştur. Muhammed Şakir Mektubizade b. Molla Abdulgani b. Abdulhamid 1312 hicri / 1894 miladi yılında vefat etmiştir; kendisi Kerküklü şair Mektubizade Ömer Fevzi'nin babasıdır94.

Bağdat vilayetinde المكتوبجي (mektupçu) görevini yürütüyordu. 1810 miladi yılında vekâleten Kerbela mutasarrıflığı görevini, ayrıca vekâleten Musul valiliği görevini üstlendi; son görevi ise Diyarbakır'daki mektupçuluk oldu95.

Kerkük'te "Ahi Hüseyin" mahallesinde oğlu Molla Abdulgani Efendi'nin yaptırdığı ve onun adıyla anılan camiye defnedildi. Kerküklü şair Şeyh Rıza, onun vefat tarihini Farsça bir manzume ile tarihlendirmiştir. Vefat tarihine işaret eden beyit şudur:

تاريخ مجوهرز رضا خواستم وكفت
شد زيب كلستان جنان شاكر افندى
96

"Rıza'dan mücevher bir tarih istedim, dedi ki: / Şakir Efendi cennet gülistanının ziyneti oldu."

34. Büyük Şair Esad Naib (الشّاعر الكبير أسعد نائب)

1900 miladi yılında Kerkük doğumludur; eğitim alanında uzun bir hizmeti vardır, divan şiirinde ün kazanmıştır.

35. Şair Reşid Akif Hürmüzlü (الشّاعر رشيد عاكف هرمزلي) (1896 - 1973 miladi)

Nasıriye'de doğdu; ilköğrenimini Kerkük'te, ortaöğrenimini Reşidiye Mektebi'nde tamamladı; Arapça ile Farsçayı Hacı Selman Ağa Mektebi'nde öğrendi. İngiliz işgaline karşı mücadele etti ve şiirlerinde medeniyete ve çağdaşlığa çağırıyordu97.

36. Şair Muhammed Habib Sevimli (الشّاعر محمد حبيب سويملي) (1900 - 1965 miladi)

İlk ve orta öğrenimini Kerkük'te tamamladı, Bağdat'taki Dârülmuallimîn'den mezun oldu ve öğretmenliği meslek edindi; yenilikçiliğe meyilli bir şair ve yazardı98.

37. Şair ve Ressam Nesrin Erbil (الشّاعرة والرّسامة نسرين أربيل)

“Şair ve Ressam Nesrin Erbil” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şair ve Ressam Nesrin Erbil” bölümünden — eserin aslından

Nesrin Ata Reşid, çağdaş Türkmen şiirinde modernliğin öncüsüdür. 1934'te Erbil şehrinde doğdu. Köklü bir kültür ailesine mensuptur. Ana dilinin yanı sıra İngilizce ve Almancayı da iyi bilir. Denizin Rüyası (حلم البحر) ve Döneceğim (سأعود) adlı iki divanı yayımlanmıştır99; bu iki şiiriyle 1957'de Amerikan (Music City / ميوزيك سيتي) yarışmasındaki şarkı yarışmasında birincilik ödülünü kazanmıştır. Türkiye'de Ankara'da yaşadı, sonra Erbil'e dönerek Doğramacı Kültür Vakfı'nı açtı; vakfın kurucu üyelerindendir ve hâlâ vakfın denetimini sürdürmektedir.

38. Büyük Şair Merhum Hicri Dede (الشّاعر الكبير المرحوم هجري ده ده)

Türkmenlerin şairi Mahmud Hicri b. Molla Ali b. Naziri Dede b. Kayser, Hicri Dede adıyla tanınmıştır. Devhatü'l-Vüzera (دوحة الوزراء) adlı kitabın sahibi, 1827 yılında vefat eden Resul Hâvî el-Mâhûnî el-Kerkükî ile akrabalık bağı vardır. Hicri Dede

Kerkük'te 1881 yılında doğdu; babası, o daha dört yaşına girmeden vefat etti. Gulat Kakailer arasında manevi önderliği bulunan, tacı, ipek hırkayı, kemeri ve Kanuni Sultan Süleyman dönemine kadar uzanan başka eserleri muhafaza eden bir ailede yetişti; bunu Abbas el-Azzavi Tarihte Kakailik (الكاكائية في التاريخ) adlı kitabında (1949) zikretmiştir. Hicri Dede Türkçe ve Farsça olmak üzere iki dilde şiir söyledi; Hayyam ile boy ölçüştüğü rubaisini resmî "Kerkük" gazetesinde yayımladı. Eserlerinden bazıları şunlardır: İrşâdât-ı Kâinat (ارشادات كائنات) (1923), Yadigâr-ı Hicri (يادكار هجري) (Türkçe ve Farsça, 1911'de basıldı), Kerkük Tarihi (تاريخ كركوك), Rubaiyat (رباعيات), Terci-i Bend (ترجيع بند), Canlı Eser (جانلي اثر), Sadi'nin Gülistan'ının Türkçeye tercümesi, Tuhfe-i Süleymani (تحفة سليماني) (Farsça, 1935) vb. Hicri Dede, Birinci Büyük Savaş'ın hemen öncesinde Kerkük'teki medreseye müderris olarak tayin edildi; fakat savaş patlak verince medrese kapatıldı. Bundan sonra tahıl ölçüm mültezimi, ardından Kale Mektebi'nde öğretmen oldu. 1927 yılında "Kerkük" gazetesinin idaresi kendisine tevdi edildi, sonra belediye dairesinde sağlık müfettişi olarak tayin edildi (1928). 1952 sonbaharında doğduğu yerde vefat etti. Vahideddin Bahaeddin, Türkmen Edebiyatından (من ادب التركمان) adlı kitabında (1962) onun hakkını teslim etmiş ve onun kendi çağında birinci sınıf bir şair olduğunu, tarih, fikir ve genel kültür alanlarında hamleleri ve mücadeleleri bulunduğunu, Türkmence, Farsça ve Kürtçe olmak üzere üç dile hakkıyla vâkıf olduğunu söylemiştir. Şiiri güç ve incelikle nitelenmiş; derinlik olmaksızın parlaklık, özgünlük ve güzellikle bezenmiştir... Övgü ve yergide, ondan sonra da tasvir ve gazelde temayüz etmiştir. İbrahim ed-Dakukî de Türkmen Halk Edebiyatı Sanatları (فنون الادب الشعبي التركماني) adlı kitabında (1962) ondan söz ederek şöyle demiştir: "Hicri Dede... Fuzûlî-i Bağdadî'den sonra Türkmenlerin en büyük şairidir; çünkü bu edebiyatın tesiri altında olsa da kendi başına ayakta duran bir mektep kurmayı başarmıştır. Bu mektep, divan edebiyatının esasları ile modern gerçekçiliği uzlaştırmış; görüşlerini yepyeni bir kisveye bürümüş ve kavmin (Türkmenlerin) diliyle çağın lehçesinde ifade etmiştir. Şiiri lafzın akıcılığı, üslubun pürüzsüzlüğü ve kurgunun gücüyle temayüz eder; ayrıca insanî nitelikle ve tasavvuf şiirinde bulunan aşk niteliğiyle vasıflanır." Şair Hicri Dede hakkında yazanların en iyisi, onunla dost olan ve onu seven Abbas el-Azzavi'dir; şöyle demiştir: "Hicri Dede şiirinde kâmil ve seçkin bir ediptir... Şiiri Farsça ve Türkçede meşhurdur... Üzerinde Hallac, Nesimî, Fazlullah el-Hurufî, Bektaş Veli, Abdal ve Virani gibi gulatın tasavvuf rengi ağır basar. Onun da onların gözettiği şeye yöneldiğini görürüz; vahdeti, ittihadı, hulûlü, cezbeyi ve veleh hâlini rubaisinde apaçık müşahede eder ya da onlara remzettiğini görürüz; nitekim ezberindekiler de bu konuya ne kadar daldığını açıkça gösterir ve onlarda yeterli beyan vardır." Azzavi bundan sonra şöyle demiştir: "Hicri Dede'nin fazlı inkâr edilmez, şiiri de küçümsenmez; o benim dostumdur, meclisinde bulunmayı severim ve bunu en hoş canlanma günlerinden sayarım. Sohbeti tatlıdır, neşeli bir ediptir; onunla düşüp kalkmada hayatın canlılığı ve feyzinin gücü vardır... İrşâdât-ı Kâinat adlı rubaisi Fars ve Türk edebiyatından etkilenmiş ve onlarla dolmuştur; edebî yönden değil, bâtın ve ehli yönünden. O, bugün bu yolun önde gelen adamlarından ve arif şairlerindendir. Edibimizin şarapla meşguliyette ve şeriatlara aldırmazlıkta Hayyamvari bir elbiseye büründüğünü; farzlara ve ibadetlere iltifat etmeksizin istikamete ve safaya çağırdığını görüyoruz; sanki bunlar şunlarla bağdaşmaz, ya da bâtının ıslahı zâhirin gözetilmesiyle uyuşmaz..." Hicri Dede'nin şiirlerinden biri de Tarihte Kerkük (كركوك في التاريخ) kasidesidir; Vahideddin Bahaeddin bu şiiri Türkmen Edebiyatından adlı kitabında tercüme etmiş ve şöyle demiştir:

"Binlerce belaya uğrayan şu Kerkük,
Salgınların ve taunun bastırdığı şu Kerkük,
Cefanın türlüsünü tadan şu Kerkük,
Sevinçler ve kederler arasında bocalayan şu Kerkük..."

Şair, petrol beldesindeki zamanın alaylarını tasvire devam eder; Asur'u, İskender'i, Abbasileri, Selçukluları ve Kanuni Sultan Süleyman ile Sultan Murad'dan Nadir Şah'a kadar Osmanlıları, ayrıca Kerkük'ün gelip geçtiğine tanık olduğu bütün kralları, kumandanları ve fatihleri zikreder100.

39. Şair Merhum Hattat Muhammed İzzet (الشّاعر المرحوم محمد عزّت الخطاّط)

Şair, sanatçı ve önder mücahit; sevgi ve dinî aşk konusundaki derin ve etkileyici şiiriyle, dahası yüksek sanatıyla (Arap hattı) ün kazandı. Bağdat ve İstanbul'da düzenlenen birçok sergiye katıldı; hat ve İslam tezyinatında Irak düzeyinde üçüncülüğü, İslam ülkeleri düzeyinde beşinciliği elde etti. Üçüncü bir yönden de halkın önder bir mücahidi olarak temayüz etti; Türkmen toplumu içinde, özellikle doğup büyüdüğü Kerkük'te geniş bir halk desteği kazandı, bütün kuşakların saygısını gördü. 1929 miladi doğumludur; ilköğrenimini ve Sanatlar Ortaokulu'nu Kerkük'te, Güzel Sanatlar Enstitüsü'nü Bağdat'ta tamamladı; Kerkük'teki orta ve lise okullarında hat ve resim öğretmeni olarak tayin edildi. Mevcut Baas rejiminin baskılarına maruz kaldı ve birçok kez tutuklandı; rejime karşı siyasi faaliyeti sebebiyle 1980 miladi yılında altı yıl hapse mahkûm edildi. Amansız bir hastalığa yakalandı ve mahkûmiyeti sona erdikten kısa bir süre sonra vefat etti (27 Temmuz 1991 miladi)101.

40. Şair Said Besim Demirci (الشّاعر سعيد بسيم دميرجي) (1902 doğumlu, 1965 miladi yılında vefat etti)

41. Şair Zeynel Abidin Muhammed (الشّاعر زينل عابدين محمد) (1913 miladi doğumlu)

42. Şair Abdullah en-Nakşî (الشّاعر عبدالله النّقشي)

On dokuzuncu yüzyılda ortaya çıkmıştır; şiirlerinde 1879 miladi yılında meydana gelen kıtlığı ve kuraklığı tasvir eder ve muhtemelen bu yıllarda vefat etmiştir102. (Ata Terzibaşı'nın Kerkük Şairleri (كركوك شعرليى) adlı eserine bakınız.)

43. Şair Ali Dakuklu (الشّاعر علي داقوقلو)

44. Şair Cemal İzzeddin (الشّاعر جمال عزالدين)

1922 miladi yılında Kerkük'te doğdu; üniversite diplomasını Bağdat'ta Hukuk Fakültesi'nden, gazetecilik diplomasını ise Kahire'den aldı103.

45. Şair Osman Mazlum (الشّاعر عثمان مظلوم)

1922 miladi yılında Kerkük'te doğdu, öğrenimini Kerkük'te tamamladı ve 1956 miladi yılında Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. Divan şiiri ve hiciv nazmında ün kazandı; şiirlerine karamsarlık ruhu hâkimdir104.

46. Büyük Şair İzzeddin Abdi Bayatlı (الشّاعر الكبير عزالدين عبدي البياتي)

Şair, eğitimci, öğretmen ve büyük bir Türkmen şahsiyeti; 1922 miladi yılında Kerkük şehrinin Kuriye mahallesinde doğdu, ilk ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı, sonra 1946 miladi yılında Dârülmuallimîn Enstitüsü'nden mezun oldu ve 2001 yılında vefat etti. Müstansıriye İlkokulu'na önce öğretmen, sonra müdür olarak tayin edildi; Türkmen dergilerinde, hatta Türkiye dergilerinde yayımlanmış pek çok şiiri vardır.

47. Şair Hasan Görem (الشّاعر حسن كوره م)

48. Öğretmen Şair Rıfat Yolcu (الشّاعر المدرس رفعت يولجو)

Kifri doğumludur (1926 miladi), Dârülmuallimîn-i Âliye mezunudur.

49. Şair Ali Marufoğlu (الشّاعر علي معروف أوغلو)

Tuzhurmatu doğumludur (1927 miladi).

50. Şair Haşim Kasım es-Salihi (الشّاعر هاشم قاسم الصّالحي)

1927 miladi yılında Kerkük doğumludur, Bağdat'taki Dârülmuallimîn mezunudur.

51. Mahmud Said Felekoğlu (محمود سعيد فلك أوغلو)

1929 yılında Musul vilayetine bağlı Telafer kazasının Kale mahallesinde doğmuştur.

52. Şair Dr. Abdulhalik Bayatlı (الشّاعر الدّكتور عبد الخالق بياتلي)

1930 miladi yılında Tuzhurmatu doğumludur.

53. Dr. Şair Mustafa Sabir (الدّكتور الشّاعر مصطفى صابر)

Hekim, şair, sanatçı ve musikiye tutkun; 1928 miladi yılında Kerkük şehri doğumludur.

54. Şair Reşid Ali Dakuklu (الشّاعر رشيد علي داقوقلو) (1918 - 1975 miladi)

55. Şair Said Nesim (الشّاعر سعيد نسيم)

56. Şair Mustafa Gökkaya (الشّاعر مصطفى كوك قايا) (1910 - 1983 miladi)

Kerkük'te doğdu; halk şiiri, koryatlar (hoyratlar) ve kesik vezniyle ün kazandı.

57. Şair Reşid Kazım Bayatlı (الشّاعر رشيد كاظم بياتلي) (1914 - 1983)

58. Şair Nihad Akkoyunlu (الشّاعر نهاد أق قوينلو)

59. Şair Sabir Rauf Demirci (الشّاعر صابر رؤوف دميرجي)

60. Şair Abdulaziz Semin Bayatlı (الشّاعر عبدالعزيز سمين بياتي)

61. Şair Salah Nurus (الشّاعر صلاح نوروس)

62. Hamza Camcıoğlu (حمزة جامجي أوغلو)

63. Şair Mustafa Dendenoğlu (الشّاعر مصطفى دندن أوغلو)

64. Şair Ferid el-Hürmüzî (الشّاعر فريد الهرمزي)

65. Şair Dr. Abdullatif Benderoğlu (الشّاعر الدكتور عبد اللطيف بندر أوغلو)

Iraklı Türkmen şair Dr. Abdullatif Benderoğlu'nun Kanayan Yara ve Gece (الجرح النازف والليل) başlıklı bir şiir kitabı yakın zamanda Kerkük'te Türkmence olarak yayımlandı. Kitapta 2000 - 2003 yılları arasında yazılmış serbest ve aruzlu 67 şiir yer alıyor. Şairin daha önce Bağdat, Ankara ve Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de 14 şiir kitabı yayımlanmıştı. Bu kitap, şairin Türkmence, Türkçe ve Azerice eserlerinin 37.'si sayılmaktadır; ayrıca araştırmalar, folklor ve edebiyat tarihi alanında Arapça 9 kitabı vardır.

66. Şair ve Tarihçi Muhammed Mihri el-Kerkükî (الشاعر والمؤرخ محمد مهرى الكركوكى)

Meşhur bir Kerküklü şair ve tarihçidir; 1281 hicri / 1864 miladi yılında Kerkük şehrinden ayrılarak İstanbul'a doğru yola çıktı. Babıali'de mütercim olarak tayin edildi. 4 Muharrem 1295 hicri tarihinde "İran"daki Hoy şehrinde Osmanlı Devleti'nin konsolosu olarak tayin edildi. Usta bir edip ve meşhur bir tarihçidir; 10'dan fazla eseri vardır105.

67. Şair Mustafa Ziya (الشّاعر مصطفى ضياء)

Mustafa Ziya şair ve siyasi eylemcidir; 1957 miladi yılında Kerkük şehrinde doğdu, ilk, orta ve lise öğrenimini Kerkük'te, üniversiteyi Süleymaniye Üniversitesi Fen Fakültesi Jeoloji Bölümü'nde tamamladı. Eserlerinden: Altun Çiçek (ألتون جيجك) (Altın Çiçek).

68. Şair Faik Sabir Hamamcı (الشّاعر فائق صابر حمامجي)

69. Yazar ve Şair Tevfik Celal Orhan (الكاتب والشّاعر توفيق جلال أورخان) (1905 - 1981 miladi)

Koysancak şehrinde doğdu; 1924 yılında Kerkük'te öğretmen, sonra Kerkük Sağlık Dairesi'nde kâtip olarak tayin edildi.

70. Nazım Refik Koçak (ناظم رفيق قوجاق) (1908 - 1962)

71. Ali Saib (علي صائب) (1889 - 1985)

72. Celal Rıza Efendi (جلال رضا أفندي) (1904 - 1981)

73. Muhammed Hatiboğlu (محمد خطيب اوغلو) (1910 - 1968)

74. Şair Mehmet Râsih Öztürkmen (الشّاعر محمد راسخ أوز تركمن)106

Kendisi Ömer Öztürkmen'in babasıdır; Üstat Suphi Saatçi onun hayatını ve şiirini araştıran bir kitap telif etmiştir.

75. Şair Fevzi Ekrem Terzioğlu (الشّاعر فوزي أكرم ترزي أوغلو)

76. Şair Reşid Bostancı (الشّاعر رشيد بوستانجي)

77. Şair Salahaddin Nacioğlu (الشاعر صلاح الدين ناجي أوغلو)

78. Büyük Şair Muhammed Zennun Telaferli (الشاعر الكبير محمد ذنون تلعفري)

1945 yılında Telafer şehrinde doğdu; İlköğretim Öğretmen Enstitüsü'nü tamamladı ve Telafer'de öğretmen olarak tayin edildi; büyük bir Türkmen şairidir.

79. Şair Yılmaz İzzeddin Abdi Bayatlı (الشاعر يلماز عزالدين عابدي بياتلي)

Kerkük'te doğdu; büyük şair İzzeddin Abdi Bayatlı'nın oğludur. Kendisi de büyük bir şairdir; Türkmence, Türkçe ve Arapça olmak üzere birçok dilde değerli şiirleri vardır.

80. Kadriye Ziyai (قدرية ضيائي) (1950)

“Kadriye Ziyai (قدرية ضيائي) (1950)” bölümünde yer alan fotoğraf
“Kadriye Ziyai (قدرية ضيائي) (1950)” bölümünden — eserin aslından

Şair ve Türkmen Cephesi'nde siyasi eylemcidir; Kerkük'ün (Kuriye) bölgesinde doğdu. Dinî bir konuma sahip bir aileye mensuptur. F. Muhammed Müderris ve Pakize Süleyman ile birlikte Küçük Arkadaş (كوجوك أرقاداش) kitabının yazımına katıldı. Gönül (كونول) adlı bir divanı yayımlandı.

81. Subhiye Halil Zeki (صُبحية خليل زكي) (1932)

“Subhiye Halil Zeki (صُبحية خليل زكي) (1932)” bölümünde yer alan fotoğraf
“Subhiye Halil Zeki (صُبحية خليل زكي) (1932)” bölümünden — eserin aslından

Tanınmış bir Türkmen hikâyecisidir, Kerkük doğumludur. İstanbul'daki Güzel Sanatlar Enstitüsü'nden mezun oldu ve Irak'a döndükten sonra Bağdat'taki Amerikan Okulu'nu bitirdi. Vatan Sevgisi (حب الوطن) başlıklı bir hikâye kitabı vardır.

82. Münevver Molla Hassun (منور ملا حسون) (1953)

“Münevver Molla Hassun (منور ملا حسون) (1953)” bölümünde yer alan fotoğraf
“Münevver Molla Hassun (منور ملا حسون) (1953)” bölümünden — eserin aslından
“Münevver Molla Hassun (منور ملا حسون) (1953)” bölümünde yer alan fotoğraf
“Münevver Molla Hassun (منور ملا حسون) (1953)” bölümünden — eserin aslından

Şair ve tiyatro eleştirmenidir; tanınmış dindar bir aileye mensuptur. Arapça ve Türkmence olmak üzere iki dilde yazar. Irak içinde ve dışında birçok kültür ve şiir festivaline katıldı.

İki divanı vardır: Birincisi Türkmence Bitmeyen Çile (بيتمه يه ن جيله), ikincisi Arapça Sisli Limanlar (مرافئ ضبابية); ayrıca Dârü's-Sekafe ve'n-Neşr matbaalarında baskıda olan, edebî kitaplara dair analitik incelemelerden oluşan Okumalar ve Görüşler (قراءات ورؤى) başlıklı bir kitabı vardır.

2003'ten 2005'e kadar Kerkük İncileri (لآلئ كركوك) dergisinin yazı işleri müdürüydü; şimdi ise genel siyasi ve kültürel bir yayın olan el-Karar (القرار) gazetesinin yazı işleri müdürüdür. Buna ek olarak, kadın kültürü ve edebiyatıyla ilgilenen kadın dergisi Yıldız (يلدز) dergisinin de yazı işleri müdürüdür. Ayrıca Türkmen okullarında eğitim müfettişidir; aynı zamanda Irak Edipler ve Yazarlar Genel Birliği üyesi, Türkmen Edipler Birliği'nin idari heyeti ile Irak Gazeteciler Birliği üyesi, Türkmen Danışma Meclisi'nde raportör ve Türkmen Karar Partisi'nin siyasi büro üyesidir.

83. Nedime el-Hürmüzî (نديمة الهرمزي) (1941 - 2004)

Halk şairidir. Okuma yazma bilmiyordu. Ömrünün uzun bir dönemini Kerkük vilayetine bağlı (Türkalan) köyünde geçirdi. Halk şiirlerinde hikmetlere, halk atasözlerine ve günlük dertlerin dile getirilmesine önem verdi.

84. Gülser Kerküklü (كولسر كركوكلي) (1957)

“Gülser Kerküklü (كولسر كركوكلي) (1957)” bölümünde yer alan fotoğraf
“Gülser Kerküklü (كولسر كركوكلي) (1957)” bölümünden — eserin aslından

Kerkük'te doğmuş bir şairdir. Uzun bir süre Süleymaniye şehrinde çalıştı. 2001 yılında Kerkük Özlemi (شوق كركوك) adlı divanı yayımlandı107.

85. Firdevs Kerküklü (فردوس كركوكلي) (1957)

Kerkük'ün (Çırt Meydanı / جرت ميداني) mahallesinde doğmuş bir şairdir. 1988 yılında Türkmen Kültür Müdürlüğü'nden Dalgalar (الأمواج) adlı divanı yayımlandı.

86. Leyla Merdan (ليلى مردان) (1957 - 2004)

Şair ve hikâyecidir; Kerkük'ün (Begler) mahallesinde doğdu. Yazar Nusret Merdan'ın kız kardeşidir. Vefatına kadar Kuzey Petrol Şirketi'nde çalıştı. Arapça Günaydın Vatanım (صباح الخير يا وطني) adlı bir şiir divanı vardır.

87. Pakize Süleyman Sıddık (باكيزة سليمان صديق) (1951)

Metinlerini Arapça ve Türkmence yazan bir şairdir. Babası tanınmış bir şairdir. Kadriye Ziyai ve F. Muhammed Müderris ile birlikte Küçük Arkadaş (كوجوك أرقاداش) kitabının telifine katkıda bulundu.

88. Şair Ayhan Uranakı (الشاعرة أيهان أوراناقي)

Tuzhurmatu şehrinde doğmuş bir Türkmen şairidir.

89. Aydan en-Nakib (آيدان النقيب) (1946)

Şairdir, Kerkük'te doğdu. Şiir metinlerini altmışlı yıllardan itibaren yayımlamaya başladı. Arapça Taşı Sıkıyorum (اعتصر الحجر) adlı divanı yayımlandı.

90. Remziye Mayas (رمزية ميّاس)

Arapça ve Türkmence olmak üzere iki dilde yazan meşhur bir Türkmen şairidir.

91. Zeynep Közeci (زينب كوزه جي)

Türkmen şairidir.

92. Selda Hürmüzlü (سيلدا هرمزلي)

Türkmen şairidir.

93. Şair İlham Bayatlı (الشاعرة إلهام بياتلى)

Türkmen şairidir.

94. Şair İlham Bayatlı (الشاعرة إلهام بياتلى)

95. Büyük Şair Mustafa Kemal Dendenoğlu (الشاعر الكبير مصطفى كمال دندن آوغلو)

Not: Irak aşiretleri arasında aslen Türkmen olan şairler vardır; bunlardan biri meşhur Iraklı şair Abdulvahhab el-Beyati'dir. Türkmen aydınlarından ise Sargon Boulus, Celil el-Kaysi ve Fadıl el-Azzavi sayılabilir108.

Ve sayılamayacak kadar çok isim.

Dipnotlar

  1. (94) Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  2. (95) Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  3. (96) Aynı kaynak, yukarıda geçti.
  4. (97) Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi (التاريخ السيّاسي لتركمان العراق), s. 65, 66.
  5. (98) Bakınız: Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 1 - 13.
  6. (99) Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 67, 68.
  7. (100) A'lâmü't-Türkmân (أعلام التركمان), Mir Basri, birinci baskı, 1997, Dârü'l-Verrâk yayınları - Londra.
  8. (101) Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 67.
  9. (102) kerkukname.com/article.php?id=97&panorama=panorama2
  10. (103) Aynı kaynak, yukarıda geçti, s. 67.
  11. (104) Aynı kaynak, yukarıda geçti, s. 66.
  12. (105) Min Havâdisi Kerkûk (من حوادث كركوك), s. 56.
  13. (106) Kerküklü Mehmet Râsih Öztürkmen Hayatı ve Şiirleri (Kerkük Vakfı, yayına hazırlayan Suphi Saatçi, İstanbul 2001) adlı eserin s. 42-45, 50-51, 82-83, 86-87. sayfalarında bulunan dört Farsça gazelin çevrimyazı ve çeviri çalışmaları.
  14. (107) Yukarıdaki ilk beşi şu adresten alınmıştır: http://www.mesopotamia4374.com/adad2/malafkawakeb.htm

Dördüncü Bölüm

Türkmenlerin Askerî ve Siyasî Liderleri ve Kahramanları

1. Mirliva Halil Zeki bin İbrahim (أمير اللواء خليل زكي بن إبراهيم)

Mirliva (tuğgeneral) Halil Zeki bin İbrahim Cuma, Kerkük'te, Kerkük şehrinde 1886 yılında Kerküklü bir anne babadan doğdu. İlköğrenimini Kerkük'te, Askerî Rüşdiye'yi Bağdat'ta tamamladı; ardından 1903 yılında İstanbul'daki Harbiye Mektebi'ne girdi. 1906 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu ve süvari bölük komutanı oldu. Rus cephesindeki Kafkas Harbi'ne katıldı; Osmanlı kolordularından birinde kurmay sıfatıyla terfi ettirildi ve Osmanlı ordusunun Genelkurmayı'na takdim edildi. Ana dili Türkçenin yanı sıra Arapça, Kürtçe, İngilizce ve Fransızca dillerine de hakimdi. Kuruluşu sırasında modern Irak ordusunun temel taşlarının konulmasında görev aldı; 1926 yılının sonlarında Irak Silahlı Kuvvetleri Başkomutan Vekili Muavinliği görevinde bulundu. Irak'ın kuzey ve doğu bölgeleri komutanlığına atandı, kendi isteği üzerine Temmuz 1934'te emekliye sevk edildi ve Aralık 1934'te Kerkük şehrinden milletvekili seçildi. Ağustos 1935'te vefat etti109.

2. Şehit Tuğgeneral İhsan Hayrullah (الشّهيد العميد إحسان خير الله)

1925 yılında Kerkük doğumludur; öğrenimini orada tamamladı ve Bağdat'taki Harbiye Mektebi'nden mezun oldu. Orduda kıdemli yüzbaşı (binbaşı) rütbesine ulaştı. Babası, siyasi bakımdan faal kişilerden olan Seyyid Hayrullah'tan miras kalan arazi ve mülklerin idaresine tam olarak vakit ayırabilmek için ordudaki hizmetinden istifasını sundu. Musul meselesi sırasında öne çıktı, bu meseledeki faaliyeti sebebiyle tutuklandı ve 1959 yılında şehit edildi110.

3. Şehit Albay Ata Hayrullah (الشّهيد العقيد عطا خير الله)

Merhum, neredeyse rakipsiz bir Türkmen lideri olarak öne çıktı; Temmuz 1958 ile 1959 arasındaki dönemde Türkmen toplumunun önderliğini üstlendi. 14/15 Temmuz 1959 gecesi yaşanan katliam olaylarında, merhum kardeşi tuğgeneral (askerî tabip) ile birlikte şehit edildi; oysa kardeşi hiçbir siyasi faaliyet yürütmüyordu. Sevilen bir kişiliğe sahipti, fakirlere ve muhtaçlara karşı çok müşfikti ve onlar için ücretsiz bir muayenehane açmıştı. Buna rağmen, tedavi ettiği ve şefkat gösterdiği kimselerden bazılarının günahkâr elleri ona uzandı111.

4. Şehit Zaim Abdullah Abdurrahman (الشّهيد الزّعيم عبد الله عبد الرحمن)

1915 yılında Kerkük doğumludur. İlk, orta ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı, 1938 yılında Harbiye Mektebi'nden mezun oldu ve ordunun çeşitli birliklerinde görev yaptı. Kırklı yıllarda Kerkük'te Askerî İnzibat Muavini idi; son görevi ise 1959 yılında İkinci Tümen İdare Müdür Vekilliği oldu. 1962 yılında emekliye sevk edildi ve ertesi yıl Türkmen Kardeşlik Ocağı'na başkan seçildi. Önder bir Türkmen siyasetçisi olarak öne çıktı; 14 Temmuz 1959 Kerkük katliamında ölümden kurtuldu, ancak rejimin zulmünden kurtulamadı ve üç arkadaşıyla birlikte idam edildi: Şehit Doktor Necdet Koçak, Şehit Doktor Rıza Demirci (işkence altında öldürüldü) ve Şehit Adil Şerif112.

5. Merhum Kurmay Tümgeneral Kemal Mustafa Alemdar (اللوّاء الركن المرحوم كمال مصطفى علمدار)

Kerkük'te tanınmış bir Türkmen ailesine mensuptur; Irak ordusunda yüksek görevler üstlendi: Harp Akademisi Komutanlığı, Üçüncü Tugay Komutanlığı, Süleymaniye'deki Beşinci Tümen Komutanlığı, Suriye ve Lübnan'da askerî ataşe muavinliği, Fas'ta askerî ataşelik ve Dışişleri Bakanlığı'nda büyükelçilik; ayrıca Kürt meselesine barışçıl bir çözüm düzenlemek üzere 1965 yılında Başbakan Abdurrahman el-Bezzaz döneminde kurulan Yüksek Millî Selamet Komitesi'nin başkanlığı. Bütün tanıdıklarının saygısını kazandığı gibi, Kürt lideri Molla Mustafa Barzani'nin ve yardımcılarının da saygısını kazandı. Diktatörlük yönetimine karşı çıktığı için Bağdat'tan ayrıldı; önce kendisini büyük bir hüsnükabul ve takdirle karşılayan Barzani'ye gitti, sonra İran'a, ardından Suriye'ye geçti ve hâlen Birleşik Krallık'ta yaşamaktadır113.

6. Merhum Kurmay Albay Abdülezel Abdülhadi Müftü (العقيد الركن المرحوم عبد الأزل عبد الهادي المفتي)

Parlak Türkmen subaylarındandır; 1959 yılında emekliye sevk edildi. Albay Abdülezel'in, katliam arifesinde Bağdat'ta bulunan ve o dönemde rakipsiz bir lider olarak öne çıkan Şehit Ata Hayrullah'ı Kerkük'e dönmeye teşvik ettiği, bunun da onun şehit edilmesine sebep olduğu söylenmiştir. Bu olay, bazı Türkmenleri Albay Abdülezel'in üzerine bir soru işareti koymaya ve niyetlerinden şüphe etmeye sevk etti; onlarda, Kerkük'te olacakları bildiği ve bundan haberdar olduğu, bu yüzden merhum Şehit Ata Hayrullah'a olay arifesinde Kerkük'e dönmesi için ısrar ettiği zannı ağır bastı.

Ancak benim inancıma göre, albayın niyetleri hakkında zan beslenmesinin ve şüphe uyandırılmasının sebebi, merhum Şehit Ata ile Albay Abdülezel Müftü arasında, olaylar karşısında ve taraflarla ilişkilerde Türkmenlerin izlemesi gereken siyasetin biçimine dair görüş ayrılığıydı. İkincisinin görüşleri ve bakış açıları, o dönemdeki genel Türkmen siyasi yöneliminden bir sapma ve ona aykırı sayılıyordu. Ne var ki, bilindiği üzere, sırf zanlara ya da şüphelere dayanan böyle bir iddianın doğruluğunu tahkik etmek, imkânsız değilse bile son derece güçtür114.

7. Merhum Kurmay Tümgeneral Ömer Ali (1910 – 1974) (اللوّاء الركن المرحوم عمر علي)

Filistin'deki Cenin Muharebesi'nin kahramanı

Ahmet Kuşçuoğlu

Güzel işler, şerefli duruşlar, ahlak ve asil meziyetlerle dolu bir hayat hikâyesi; işte bu, Irak'taki en önde gelen Türkmen askerî komutanlarından birinin, Kurmay Tümgeneral Ömer Ali Bekir Ağa'nın hikâyesidir. Bu büyük adam, gençliğini savaş meydanlarında, askerî ve idari görevlerini ifa etmekte ve aziz ülkesine hizmet etmekte tüketti. Ömer Ali Paşa asil vasıflarla temayüz ederdi; cömert ruhlu, eli temiz, sözünde ciddi, işinde samimi biriydi; insanlar arasında saygın bir mevkisi, iyi bir namı, cömert ve sevilen bir kişiliği vardı. Merhum, tanıtmaya muhtaç değildir; onun hakkında, Siyonistlere asla unutmayacakları bir ders verdiği Cenin Muharebesi'nin kahramanı olduğunu söylememiz yeterlidir. Ölümden korkmazdı; subaylarına ve askerlerine askerî ruhu, itaati ve vatan sevgisini aşılar, onlarda fedakârlık ve feda ruhu yaratırdı. Kin nedir bilmezdi; herkese yardım etmeyi seven, her insana dost biriydi.

Onu 1967 yılında, kendisinin ve kardeşi emekli polis müdürü Fazıl Ali'nin, Türkmenlerin birinci şairi Hacı Mehmet Sadık'ın vefatının kırkıncı günü münasebetiyle düzenlenen ve aynı yılın Ağustos ayında o sıralar Kerkük'te Kadirî tarikatının şeyhi olan Şeyh Muhammed Hüsameddin bin Ömer Camii'nde yapılan anma töreninde hazır bulunmaları sırasında tanıdım.

Törende edipler, yazarlar, şairler, aydınlar ve Türkmen ileri gelenlerinden büyük bir topluluk hazır bulunmuştu; aralarında edip ve şair Ali Maruf oğlu, merhum şair İzzeddin Abdi Bayatlı, merhum şair Mehmet İzzet Hattat, edip Mevlüt Taha Kayacı, merhum edip Hasan İzzet Çardağlı, bu satırların yazarı ve onlarla birlikte başkaları da vardı.

Kurmay Tümgeneral Ömer Ali, 1910 yılında Kerkük şehrinde Türkmen bir anne babadan doğdu; Kerkük'ün köklü ailelerinden olan Türkmen Bayrakdar ailesine mensuptur. Kerkük'te yetişti, orada okudu ve 1928 yılında Askerî Koleje girdi; sınıf arkadaşları arasında veliaht Emir I. Faysal da vardı.

Mezun oldu ve 1931 yılında Irak ordusunda teğmen rütbesi verildi; Yedinci Piyade Alayı'nda takım komutanlığı görevine atandı. 1934 yılında Hindistan'ın Veziristan bölgesinde dağ harbi kursuna katıldı; vatana döndükten sonra Hafif Silahlar Okulu'nda Vickers makineli tüfek öğretmenliği görevine atandı, ardından 1936 yılında Askerî Kolej'de takım komutanlığı görevine nakledildi. 1937 yılında Harp Akademisi'nin beşinci dönemine girdi ve 1939 yılında pekiyi derece ile mezun oldu; birlik ve tümenlerde kurmaylık görevlerinde yükselerek 1945 yılında kurmay yarbay rütbesiyle Beşinci Tugay'ın İkinci Alay Komutanlığı görevine atandı. Alayıyla birlikte 1948 Filistin Savaşı'na katıldı; Cenin'de Irak kuvvetlerinin garnizonunu kuşatan Siyonist çeteleri bozguna uğrattı ve Cenin şehrini temizledi; Siyonist düşman bu yüzden canlar bakımından büyük kayıplar verdi. Sonra ilk ateşkesin sona ermesinin hemen ardından Temmuz 1948'de alayını ikinci bir taarruzda sevk ve idare etti, on ikiden fazla Arap köyünü düşman artıklarından temizlemeyi başardı ve el-Akule şehrinin varoşlarına ulaştı; ancak alayı, Başkomutanlığın emriyle Irak ordusuna genel ihtiyat olmak üzere Nablus'a çekildi. O, Cenin ve Kefr Kasım muharebelerinin kahramanıdır; Filistin halkı Cenin ve Kefr Kasım muharebelerindeki duruşlarını hâlâ hatırlamaktadır ve onun adını gurur ve iftiharla anmayan tek bir vatandaş yoktur.

O sırada Arap ordularının işbirlikçi komutanlığının başında bulunan İngiliz Glubb, Irak ordusunun, önceden üzerinde anlaşılan taksim sınırlarının aşılmamasını hedefleyen ve kendisinin hazırladığı planı bozmakla tehdit etmeye başladığını görünce, eski başbakan Nuri Said'e telgraf çekerek Ömer Ali'nin komutanlığın emirlerini uygulamadığını ve Irak hükûmetinin onu haddine durdurması gerektiğini bildirdi; çünkü Ömer Ali, 11/6/1948 tarihli birinci ateşkesi ve 4/7/1948 tarihli ikinci ateşkesi tanımamaya çalışmıştı. Bunun üzerine Nuri Said ona telgraf çekerek onu tehdit etti ve ateşkese uymasını istedi; nitekim 18 Temmuz 1938'de ateş kes sağlandı ve Irak ordusu ikinci ateşkes hatlarına çekildi. Arap orduları, o günkü Ürdün Kralı Abdullah'ın emriyle Lidde ve Remle şehirlerini teslim ettikten ve Mısır ordusu bozguna uğradıktan sonra, kahraman Irak ordusu Üçgen bölgesinde kaldı ve ele geçirdiği mevzileri korudu; ardından Kral Abdullah'ın, Naip Abdülilah'ın emriyle geri çekilen Irak ordusuna karşı komplosu gerçekleşti. Ömer Ali, Irak ordusu birliklerini sevk ve idare etmede yüksek bir yeterlilik ve kendisine askerlerinin ve Filistin halkının sevgisini kazandıran bir cesaret göstermişti; cüretiyle ve kahramanca atılganlığıyla Siyonist düşmanları dehşete düşürmüş, onları savaş gücünü ve yeterliliğini itiraf etmeye mecbur bırakmıştı. Nitekim o gün Kudüs'teki Siyonist harekâtın komutanı olan eski Siyonist savaş bakanı Moşe Dayan onun hakkında şöyle demiştir:

لو أنّ القدس كانت ضمن مسؤوليات عمر علي لما بقي واحد منّا فيها

"Eğer Kudüs Ömer Ali'nin sorumluluk sahası içinde olsaydı, bizden orada tek kişi kalmazdı."

1949 yılında Ömer Ali Beşinci Tugay Komutanlığına, ardından Ocak 1954'te Askerî Kolej Komutanlığına atandı. Ayrıca 1955 yılından 1957 yılına kadar Süleymaniye valiliği görevine görevlendirildi; burada kurmay tümgeneral rütbesine terfi ettirildi ve Divaniye'deki Birinci Tümen Komutanlığı görevine atandı. 14 Temmuz 1958 devriminin hemen öncesinde Ramadi'den Irak-Ürdün sınırına kadar Çöl Tatbikatı'nı yönetti; tatbikatın hakemi, devrimden sonra Silahlı Kuvvetler Başkomutanı, Savunma Bakanı ve Başbakan olan ve 8 Şubat 1963'te ortadan kaldırılmasına kadar bu görevlerde kalan Abdülkerim Kasım'dı.

Merhum Ömer Ali emekliye sevk edildi ve Yüksek Özel Askerî Mahkeme (Halk Mahkemesi – Mehdavi Mahkemesi) önünde yargılandı; devrime itaat etmediği gerekçesiyle idama mahkûm edildi, sonra idam hükmü yedi yıl hapse çevrildi, bunun üç yılını çekti ve 1961 yılında serbest bırakıldı. 1974 yılında, Türkiye'den dönerken Ramadi – Rutbe yolunda kendi kullandığı arabasının çarpışması sonucu vefat etti. Babaannesinin Kerkük Tekârite'siyle olan bağı sebebiyle onlara yakınlığı dolayısıyla Kerkük'teki Tekârite mezarlığına defnedildi. Ani vefatı, başta Türkmen çevreleri olmak üzere Iraklılar, Araplar ve Filistinliler arasında büyük bir yürek yangını ve derin bir hüzün bıraktı. Ömer Ali askerliğe olan aşırı düşkünlüğü, disipline bağlılıktaki titizliği, eğitimdeki sertliği ve üstlerine saygıya olan bağlılığıyla tanınırdı.

Hür Subaylar'ın sekreteri olan emekli kurmay albayın kardeşi ve asil bir Türkmen soyundan gelen emekli kurmay tuğgeneral Sabah Ali Galip'in dolabında, Ömer Ali'nin Filistin Savaşı'na dair hatıraları bulunmaktadır; büyük davamız aziz Filistin'e dair Irak ve Arap kütüphanesini zenginleştirmek üzere değerlendirilip kitap hâlinde yayımlanması amaçlanmaktadır ve bir süredir basılmasını bekliyoruz, umulur ki yakında ışığı görür.

Kaynaklar ve dipnotlar

  • Büyük şair Seyyid Süleyman Seyyid Sıddık Terzi ile Bağdat'ta 11/4/1984 tarihinde yapılan şahsî görüşme.
  • el-Mukavame (المقاومة): Irak'taki Filistin Devrimi Siyasi Komitesi adına konuşan dergi, Bağdat – Sayı 70, İkinci Yıl, 10 Eylül 1984.
  • Kuzey Irak (العراق الشمالي): Muhammed Hadi ed-Defter ve Abdullah Hasan, Bağdat 1955115.

8. Mirliva Kurmay Gazi Dağıstanlı (أمير اللواء الركن غازي الداغستاني)

Irak'ta ünlü Türkmenler

Ahmet Kuşçuoğlu

Dağıstanlılar ailesi, Irak'taki en köklü ve en eski Türkmen ailelerinden sayılır; soyları, dağılan Sovyetler Birliği'nin özerk cumhuriyetlerinden biri olan Dağıstan'ın eski mutlak hükümdarlarına kadar uzanır. Araştırmamızın konusu olan bu asil ailenin fertlerinden biri, Bağdat'taki şehit orgeneral Mehmet Fazıl Paşa Dağıstanlı'nın ailesi ve onun yiğit, cesur subay oğlu Gazi Dağıstanlı'dır; kendisi, bir dönem Ürdün Haşimî Sarayı kuvvetlerinin komutanlığını yapan General Timur Dağıstanlı'nın babasıdır. Irak ordusunun en parlak subaylarındandı; cesur, atılgan, saygın, eli temiz ve samimi, heybetli kişilikli ve kültürü sağlam bir subay olarak tanınırdı.

Gazi Dağıstanlı, görüşlerinde, krallığı ve monarşiyi koruma inancında ve inandığı reformlarda samimiydi; çünkü bunları konuşur, gizlemezdi ve bu reformların uygulanmamasının Irak'ın Bolşevikleşmesine yol açacağını düşünürdü. 1989 yılında Bağdat'ta basılan 14 Temmuz Ansiklopedisi'nin (موسوعة 14 تموز) altıncı cildinin sahibi emekli tuğgeneral Halil İbrahim Hüseyin'in deyişiyle:

Kurmay Tümgeneral Gazi Dağıstanlı, subaylar arasında dürüstlüğü ve (Hanbelîlik) derecesine varan doğruluğuyla tanınır. Mesela dayısı kendisini dairesinde ziyaret ettiğinde onu devlet arabasıyla götürmekten kaçınır, bunun yerine taksi kullanır; mesele şahsî olduğu sürece kurmay subayını yormaz, telefonla şirketi bizzat kendisi arar. Örneğin bir izin dilekçesi vermesi gerektiğinde, devletin kâğıdı mukaddestir ve resmî işlerden başkası için kullanılması caiz değildir. Gazi, sağlam duruşları sebebiyle sevilir.

Gazi Dağıstanlı, geçen yirminci yüzyılın ilk on yılının başında uzun yıllar Bağdat valiliği vekilliği görevinde bulunan babasının görevi dolayısıyla ailesinin Kerkük'e gittiğini ve yeniden Bağdat'a döndüğünü söyler. Gazi Dağıstanlı 1911 yılında Bağdat'ta doğdu; ilk, orta ve lise öğrenimini Bağdat'ta tamamladı, Mısır'ın İskenderiye şehrindeki Alliance mektebinde ve Victoria Koleji'nde okudu, ardından 1928 yılında Bağdat'taki Askerî Mektebe girdi ve 1930 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu. 1928 yılında Harp Akademisi'ndeki öğrenimini sürdürmek üzere Londra'ya gönderildi ve 1940 yılında oradan mezun oldu; ayrıca İngiltere'de ve askerî fenleri okumak üzere Londra'daki (Woolwich) Koleji'nde askerî kurslara katıldı ve mühendislik dalında ihtisas yaptı.

1933 yılında teğmen rütbesiyle Asuri hareketine katıldı; 1940 yılında Savunma Bakanlığı Askerî Harekât Müdürlüğü'ne atandı; 1941 yılındaki ölümsüz Mayıs ayaklanmasına katıldı ve kurmay binbaşı rütbesiyle İngilizlerle savaştı. 30 Mayıs 1941'de, Bağdat'ta kuşatma altındaki İngiliz Büyükelçiliği'ne, İngiliz büyükelçisi (Sir Kinahan Cornwallis) ile ateşkes talep etmek üzere gönderildi ve 31/5/1941 sabahı, Bağdat'a doğru ilerleyen İngiliz ordusu kolları önünde, Bağdat'taki Hır Köprüsü üzerinden ateşkesi sağladı. 1948 yılında, ünlü Türkmen komutan Tümgeneral Sarı Kâhya Mustafa Ragıp Paşa'nın komutası altında, Filistin'deki Irak Askerî Komutanlığı'nın kurmay başkanı oldu. Aynı yıl, Filistin'den döndükten sonra Askerî İnşaat Müdürlüğü görevini üstlendi. 1952 yılında Londra'daki Irak Büyükelçiliği'nde askerî ataşelik görevinde bulundu ve iki yıl sonra Askerî Harekât Müdürü olarak atandı. 1954 yılında kurmay tuğgeneral rütbesiyle Genelkurmay Başkan Yardımcılığına atandı; 1955 yılında kurmay tümgeneral rütbesine yükseltildi. 1956 yılında Celevla bölgesindeki Üçüncü Zırhlı Tümen komutanlığına atandı ve bu görevi, Kurmay Tuğgeneral Abdülkerim Kasım önderliğindeki 14 Temmuz 1958 devriminin patlak vermesine kadar sürdürdü; Abdülkerim Kasım, Üçüncü Tümen'in tugaylarından biri olan On Dokuzuncu Tugay'ın komutanıydı ve tümen komutanı Kurmay Tümgeneral Gazi Dağıstanlı idi. Abdülkerim kendisini başbakan, Silahlı Kuvvetler Başkomutanı ve Savunma Bakanı ilan etti.

Devrimin gerçekleşmesinden sonra Dağıstanlı, yıkılan monarşi rejiminin simgelerinden biri sayılarak tutuklandı ve Halk Mahkemesi'ne, yani Mehdavi Mahkemesi olarak bilinen Yüksek Özel Askerî Mahkeme'ye sevk edildi ve idama mahkûm edildi. Hapiste kaldığı süre boyunca Dağıstanlı, komünistlerin, anarşistlerin ve insanların boynuna binmiş zorbaların elinde her türlü hakarete, ruhi ve bedeni işkenceye maruz kaldı. Abdülkerim Kasım'ın Savunma Bakanlığı döneminde özel yaveri olan kurmay tuğgeneral Casim Kazım el-Azzavi'nin (14 Temmuz 1958 Devrimi) adlı hatıralarında şunlar geçmektedir:

Şunu belirtmemiz gerekir ki, Kurmay Tümgeneral Gazi Dağıstanlı, tugay komutanlarından birinin Kurmay Tuğgeneral Abdülkerim Kasım olduğu Üçüncü Tümen'in komutanıydı; yani birincisi ikincisinin amiriydi. Gazi Dağıstanlı uzun ve adil bir yargılamadan geçirildi, nihayet idama mahkûm edildi ve hükümlerin Abdülkerim Kasım tarafından onaylanmasına hazırlık olmak üzere hapishanede tek kişilik bir odaya kondu.

Tesadüf odur ki, o hapishaneden sorumlu subay, tanınmış bir komünist olan yedek teğmen Abdürrezzak Gudaybe idi. Anlaşılan bu subay, Gazi Dağıstanlı'da eğlenecek bir malzeme bulmuştu; her gece bulabildiği anarşistleri toplar, Gazi Dağıstanlı'nın hücresine giderler, ona kırmızı idam elbisesini giymesini emreder ve ertesi sabah idam işlemine hazırlanmasını bildirirlerdi. Buna, sabaha kadar süren, haramların ve içkilerin araya girdiği bir gürültü, patırtı ve başıbozuk bir cümbüş eşlik ederdi; sonra idamın ertesi güne ertelendiği bahanesiyle onu bırakırlardı.

Bu iş uzun günler sürdü; bu süre içinde Gazi Dağıstanlı, bir şekilde Abdülkerim Kasım'a haber ulaştırmayı başardı ve hakkındaki idam hükmünün bir an önce onaylanmasını, kendisini bu edepsiz cümbüşlerden kurtarmalarını istedi. Abdülkerim Kasım, cuma gecelerinden birinde Gazi Dağıstanlı'yı çağırdı; Gazi, mahkûm olduğuna işaret eden hiçbir çekince taşımadan olağan kıyafetiyle geldi ve odamda onunla uzun süre oturdu; yukarıda anlattıklarımı ondan ayrıntılı olarak dinledi. Görüşme çok samimiydi, dostluk ve saygı ruhu hâkimdi ve arada çay ile akşam yemeği yenildi. Ardından Abdülkerim Kasım, Gazi Dağıstanlı'ya onu idam etmeyeceğine, aksine yargılanmasının üzerinden bir yıl geçmeden serbest bırakacağına yemin etti; sonra ona bir deste gazete verdi ve idam hücresinden Merkez Hapishanesi'ndeki odalardan birine nakledilmesini emredip ailesinin ziyaretine izin verdi. Konuşma sırasında ona (Paşa) yahut (Timur'un babası) diye hitap ediyordu. Ayrıca buna sebep olan teğmenin uygun bir cezayla birlikte nakledilmesini emretti.

Dr. Fazıl Hüseyin'in telifi olan ve 1986 yılında Bağdat'ta basılan Irak'ta Monarşinin Düşüşü (سقوط النظام الملكي في العراق) adlı kitapta, merhum Gazi Dağıstanlı hakkında şunlar yer alır: Mühendis Albay Recep Abdülmecid, devrimden önce Albay Rifat el-Hac Sırrı ile buluştu ve aralarında Hür Subaylar teşkilatının başkanlığı hakkında konuşma geçti. Albay Recep Abdülmecid, Kurmay Tümgeneral Gazi Dağıstanlı'yı aday gösterdi; Albay Rifat el-Hac Sırrı, Gazi Arap olmadığı için itiraz etti ve Kurmay Korgeneral Refik Arif'i aday gösterdi; Recep Abdülmecid de, zannettiği üzere Refik Arif'in de Arap olmadığı gerekçesiyle itiraz etti; oysa gerçekte Refik Arif Arap'tı. Bazı Hür Subayların bu maksatla Gazi Dağıstanlı ile gerçekten temasa geçtikleri söylenir; Gazi Dağıstanlı durumdan duyduğu hoşnutsuzluğu belirtmiş, ancak Arap olmadığı gerekçesiyle reddetmiştir.

Askerlik hayatında Dağıstanlı'ya şu madalya ve nişanlar verilmiştir:

  1. Kraliçe Victoria nişanı.
  2. Kurtuluş madalyası.
  3. Harp ve Zafer madalyası.

Hapsedilmesinin ve hakkında verilen hükmün üzerinden bir yıl geçtikten sonra 1961 yılında serbest bırakıldı, Irak'tan ayrılıp Britanya'ya gitti ve Londra'ya yerleşti. 11 Ocak 1966 tarihinde, 13 Şaban 1368 hicrîye denk gelen günde, bir kalp krizi sonucu vefat etti. Vasıflarını bilenlerin katıldığı, hak ettiği saygı ve takdire yaraşır bir cenaze töreniyle uğurlandı. Allah Dağıstanlı'ya rahmet etsin; çünkü o şerefli, yiğit, asil, dürüst ve bir bakıma tam bir insandı.

Dipnotlar ve kaynaklar

Gazi Dağıstanlı, vatan şehidi orgeneral Mehmet Fazıl Paşa Dağıstanlı'nın oğludur; Dağıstan (Akra) aşiretinin kollarından biri olan (Malikov) ailesindendir. Rusya'daki (Sankt Petersburg) Askerî Koleji'nden mezun oldu; atının sırtına binmiş hâlde ilerleyerek mezuniyet belgesini Rus Çarı'nın elinden almaya gitti; Çar ona hayran kaldı ve onu kendisine yaver tayin etti. Bu, dedesi Şeyh Şamil'in Ruslara ve Çarlık hâkimiyetine karşı uzun savaşlarından ve Rusların ona üstün gelmesinden sonra Mehmet Fazıl Paşa Dağıstanlı ile birlikte Konstantiniyye'ye göçmesinin ardından olmuştur; zira kendisini Şeyh Şamil'e, Rus sömürgeciliğine karşı direniş ve cihat bağının yanı sıra bir de akrabalık (dünürlük) bağı bağlıyordu; ya da daha önce belirttiğim gibi, büyük dedeleri Şeyh Şamil'in oğlu Gazi, Mehmet Fazıl'ın kız kardeşi Habibe Hanım ile evliydi.

Mehmet Fazıl Paşa Dağıstanlı, Sultan Abdülhamid'e yaver tayin edildi. Bir defasında Sultan, büyük (Yıldız) Sarayı'nın bahçelerinde dolaşırken bir aslan kafesinden çıkmış, maiyet mensupları kaçmış ve Sultan aslanın karşısında tek başına kalmıştı; bunun üzerine Mehmet Fazıl Paşa aslanın üzerine atılmış, boynunu sıkarak onu boğmuştu. Sultana karşı komplo kuran subaylardan biri olan Fuad Paşa, Mehmet Fazıl Paşa ile temasa geçip Sultanı devirecek bir komploya katılmasını istedi; ancak o reddetti ve komplocuları ihbar etmedi. Bunun üzerine Sultan, kendisine karşı hazırlanan komployu bildiği gerekçesiyle onu suçladı ve tümen komutanlığı göreviyle Bağdat'a sürgün etti. Bir süre Bağdat valiliği vekilliği görevinde bulundu; ta ki İngilizler Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1914 - 1918 yılları arasındaki dönemde Irak'ı işgal edene kadar.

Mehmet Fazıl Paşa, Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1914 - 1918 yılları arasındaki dönemde mücahit kuvvetlerinin komutanı olarak atandı.

Mehmet Fazıl Paşa, Birinci Dünya Savaşı sırasında mücahit kuvvetlerinin komutanı olarak atandı ve ani bir İngiliz taarruzunda (Kutü'l-Amare) muharebesinde şehit oldu; Mehmet Fazıl Paşa, saldıranları püskürtmek üzere mücahitleri uykularından uyandırırken yakınına bir bomba düştü ve bunun üzerine şehit oldu; (yetmiş) yaşına yaklaşmıştı. Bağdat halkının çoğunluğunun katıldığı heybetli ve kalabalık bir törenle uğurlandı ve İmam-ı Azam kabristanına defnedildi.

Merhum Mehmet Paşa iki hanımla evliydi:

  • Birinci hanımı, Çerkes asıllı Ümniye Hanım'dır; kendisine Davud adında bir oğul ve yedi kız doğurmuştur:
    • Gülsüm: Kocası, Kerküklü Korgeneral Sarı Kâhya İzzet Paşa'dır; Irak devletinin kuruluşundan sonra Abdurrahman en-Nakib'in birinci hükûmetinde Maarif ve Sağlık Bakanlığı görevinde bulunan ilk Türkmen bakandır.
    • Fatıma: Kocası Seyyid Cevdet el-Azzavi'dir.
    • Hatice: Kocası Seyyid Said Şakir Dağıstanlı'dır.
    • Hacer: Kocası, 1936 - 1937 yıllarında Irak başbakanı olan Seyyid Hikmet Süleyman'dır; ayrıca Adalet ve İçişleri gibi başka bakanlık görevlerinde de bulunmuştur ve bir Türkmen ailesinin soyundandır.
    • Ayşe: Evlenmedi.
    • Bedia: Kocası Seyyid Macid el-Kargulî'dir.
  • İkinci hanımı, Gazi Dağıstanlı'nın annesi Nazde Hanım'dır; شاشاني (Çeçen) asıllıdır, Türkiye'nin Sivas şehrinde doğmuştur. Ailesiyle birlikte Bağdat'a geldikten sonra onunla evlenmiştir; ondan tek bir oğlu, Kurmay Tümgeneral Gazi Dağıstanlı, ve üç kızı olmuştur:
    • Fazile: Kocası Seyyid Necip er-Ravi'dir.
    • Feride: Seyyid Tevfik es-Sadun'un eşi.
    • Salime: Dr. Şevket ez-Zehavi'nin eşi.
  • Bakınız 14 Temmuz Ansiklopedisi, altıncı cilt, Şaşırtıcı Bilmece – Abdülkerim Kasım, Yükselişin Başlangıçları, emekli tuğgeneral Halil İbrahim Hüseyin, Bağdat, 1989m – 1410h.
  • Bakınız Irak – Osmanlı Döneminden Cumhuriyetin Kuruluşuna Kadar Toplumsal Sınıflar ve Devrimci Hareketler, birinci kitap, Hanna Batatu, Beyrut 1990.
  • Bakınız 14 Temmuz 1958 Devrimi kitabı, emekli kurmay tuğgeneral Casim Kazım el-Azzavi'nin hatıraları.

Dipnotlar

108 aljazeera.net/NR/exeres/D10C9C0A–1086-45A1-BC35-F86E98DE887F.htm

109 A'lâmü't-Türkmân (أعلام التركمان), Mir Basri, s. 22.

110 Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi (التاريخ السياسي لتركمان العراق), s. 182.

111 Kerkük Olaylarından (من حوادث كركوك), s. 77.

112 Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 242.

113 Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 196.

114 Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi, s. 139.

115 alturkmani.com

9. Merhum Korgeneral Kerküklü İzzet Paşa Sarıkahya (الفريق المرحوم عزت باشا صاري كهية الكركوكلي)

Irak hükûmetinin ilk Maarif ve Sağlık Bakanı

İsmet Sarıkahya

Kerküklü İzzet Paşa bin Zeynel bin Ali, 1869 yılında Kerkük'ün Sarıkahya mahallesinde doğdu. Kerkük'te tanınmış Sarıkahya ailesindendir. İlköğrenimini Kerkük'te, Askerî Rüştiye'yi Bağdat'ta tamamladı; ardından İstanbul'daki Harbiye Mektebi'ne girdi ve 1887 yılında süvari sınıfından mezun oldu. Üsteğmen rütbesiyle Irak'a döndü ve Bağdat'taki süvari tümeninin kurmay heyetine tayin edildi. Üstün liyakati ve seçkin hizmetleri sebebiyle, özellikle Irak'ın doğu sınırlarına (Boh ve Lahican) ilişkin sorunların iyi bir biçimde çözülmesindeki başarısı dolayısıyla 1907 yılında mirliva (tuğgeneral) rütbesine yükseldi. 1909'da konuşlu On İkinci Nizamiye Tümeni komutan vekilliğine ve mutasarrıf Muhammed Avnullah Kâzımî'den sonra Kerkük mutasarrıf vekilliğine getirildi. Daha sonra Bağdat'taki süvari livası komutanlığına nakledildi ve aşiretler arasında çıkan davaları kesin hükme bağlamakla görevli Aşiretler Meclisi'nin başkanlığı da kendisine verildi.

1913 yılında İzzet Paşa, Basra'da konuşlu (37.) Tümen'in komutanlığına ve vekâleten Basra valiliğine atandı. Seyyid Talib Paşa Nakib'in yakın dostuydu. Seyyid Talib'i hükûmetle uzlaşmaya ikna etme çabalarının başarısızlığa uğradığını nezarete bildirince, Talat Bey bu başarısızlığı İzzet Paşa ile Seyyid Talib arasındaki bir gizli anlaşma saydı; İzzet Paşa'nın yeni ilkeleri benimsediğine ve âdem-i merkeziyetçi düzene inandığına kanaat getirerek görevinin ve rütbesinin değiştirilmesini emretti. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra ve İngilizlerin Eylül 1915'te Kut'u ele geçirmesinin ardından Kerküklü İzzet, savunma mevzilerinin haritasını çizdi; uygulanmasını emekli Iraklı tümgeneral Fettah Paşa denetledi ve bu, İngilizlerin ilk yenilgisiyle sonuçlandı.

Birinci Dünya Savaşı sona erdiğinde korgeneral rütbesiyle emekli olup Kerkük'e döndü. Her yerden gelen misafirlerin konakladığı mamur bir divanı vardı. 1920 yılında İzzet Paşa, Irak'ta bir mebusan meclisinin seçilmesini görüşmek üzere kurulan Irak Seçim Komisyonu'nda Kerkük'ün temsilcisi olarak seçildi. Seyyid Abdurrahman Nakib Geylani 25 Ekim 1920'de Irak Geçici Hükûmeti'ni kurunca Maarif ve Sağlık Bakanlığı görevi kendisine verildi. Ardından İzzet Paşa 29/1/1921'de, adı Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı olarak değiştirilen Nafıa Bakanlığı görevini üstlendi. Görevdeki her bakana, onu yönlendiren ve yöneten birer İngiliz danışman tayin edilmişti. İkinci hükûmetin kuruluşunda 12/9/1921 tarihinde Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanı olarak atandı, sonra istifa etti ve bu istifası 1/4/1922'de kabul edildi.

Merhum Sati el-Husri, hatıralarının 1. cildinin 51. sayfasında, İzzet Paşa'nın Nafıa Bakanı olduğu dönemde söylediklerini şöyle aktarır:

كلّمني بالتركية وقال: أنا في كل الوظائف التي توليتها قبلاً كنت آمراً مطلقاً، وبعد أن صرت وزيراً هنا صار أمري لا يتعدى حدود هذا البارافان.

"Benimle Türkçe konuştu ve dedi ki: Daha önce üstlendiğim bütün görevlerde mutlak bir âmirdim; burada bakan olduktan sonra ise emrim şu paravanın sınırlarını aşmaz oldu."

İzzet Paşa -Allah ona rahmet eylesin- 20/10/1932 tarihinde vefat etti ve Kerkük'te defnedildi.

10. Şehit Dr. Nizameddin Arif (الشّهيد الدكتور نظام الدين عارف)

Türkmen milliyetçilerinden ve siyasi aktivistlerdendi; Albay Abdülezel'in damadıydı. Merhum Nizameddin Arif, 1969 yılında Tarım ve Ormancılık Bakanlığı'nın eski müsteşarıydı. 1970 yılında yol arkadaşları merhum Neşet Muhammed Asker ve Necat Hürşit ile birlikte darağacına çıktı; böylece mezhepleri farklı olsa da ortak mücadele yolunda aynı âkıbeti paylaştılar. 1970 yılındaki idam listesinin ikinci partisiyle birlikte idam edildi; bunun sırrı, Türkmen olması ve iktidardaki rejime karşı bir darbe girişiminde bulunmasıydı.116

11. Şehit Adil Şerif (الشّهيد عادل شريف)

1930 yılında Kerkük doğumludur. Türkmen çevresinde kendisine halk tabanı kazandıran cesaret ve mertlik vasıflarıyla tanınan bir halk önderi olarak öne çıktı. Rejimin eli ona da uzandı ve 16/01/1980 tarihinde Abdullah Abdurrahman grubuyla birlikte idam edildi.117

12. Polis Tuğgenerali İhsan Halil İbrahim (عميد الشّرطة إحسان خليل إبراهيم)

“Polis Tuğgenerali İhsan Halil İbrahim” bölümünde yer alan fotoğraf
“Polis Tuğgenerali İhsan Halil İbrahim” bölümünden — eserin aslından
“Polis Tuğgenerali İhsan Halil İbrahim” bölümünde yer alan fotoğraf
“Polis Tuğgenerali İhsan Halil İbrahim” bölümünden — eserin aslından

Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu

Kendisi, Celali ailesinden Kerküklü Hacı Halil İbrahim Abdurrahman'ın oğlu İhsan'dır; Ebu Muhammed künyesiyle anılır. 1934 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Eşinin adı Riyaz'dır, 6 çocuğu vardır; annesi, Musul şehri Türkmenlerinden, Kadı beldesinden Fahriye Hanım'dır. Nizameddin İbrahimoğlu'nun öz kardeşidir.

Babasının görevi ve kazalarda mal müdürü olarak çalışması sebebiyle ilkokul ve ortaokulu Kerkük'ün kazalarında tamamladı; nihayet babası Kerkük mal müdürü olarak Kerkük'e yerleşince liseyi Kerkük'te bitirdi. Ardından Bağdat'taki Polis Koleji'ne girdi ve 1956 yılında oradan mezun oldu.

Her vatandaş gibi halkının menfaatini seven iyi bir insandı; güzel ahlakı ve halkıyla kurduğu eşsiz münasebeti sebebiyle Irak halkı tarafından sevilirdi. Halkını sever, meşru haklarının gasbedilmesine üzülürdü; fikriyle, işiyle ve güzel ahlakıyla ülkesini ve halkını savundu, onlar için mücadele etti. Görevini adaletle ve zalim yöneticilerden korkmadan yerine getiren iyi bir vatandaşın simgesiydi; atandığı şehirlerde asilerle, kargaşa çıkaranlarla ve kaçakçılarla savaştı, aynı şekilde her yerde Türkmenlerin düşmanlarına karşı mücadele etti. Türkmen milliyetçiliğinin siyasi krizini çözmek için Türkmen ileri gelenleriyle sürekli temas hâlindeydi.

İhsan Bey, farklı yerlerde çeşitli görevlere atandı: bunlardan biri, özellikle polis üsteğmeni veya yüzbaşı rütbesindeyken karakollarda polis muavinliğiydi. Binbaşı ve ardından albay rütbesine terfi ettiğinde Erbil ilçesi polis müdürü, Kerkük gümrük polis müdürü ve Musul polis müdürü olarak görevlendirildi.

Nihayet tuğgeneral rütbesine ulaştığında Bağdat'taki Genel Polis Müfettişliği'nde polis müfettişi olarak atandı; sonra kendi talebiyle Musul'a nakledildi ve Musul merkez polis müdürü oldu. Orada, yıkılmış Baas yönetimi tarafından 1976 yılında emekliye sevk edildi.

13. Şehit Tuğgeneral İsmail Ömer Salih (الشّهيد الزّعيم إسماعيل عمر صالح)

14. Şehit Pilot Aydın Mustafa (الشّهيد الطيّار أيدن مصطفى)

Askerî pilottu; 1949 yılında Kerkük şehrinde doğdu ve 1987 yılında Halepçe şehrinin kimyasal silahla bombalanmasını reddettiği için şehit edildi; bu tutumu tutuklanmasına ve derhâl idam edilmesine yol açtı.

15. Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı (الشّهيد العميد خيري عبد الله البياتي)

“Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı” bölümünden — eserin aslından
“Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı” bölümünden belge — eserin aslından
“Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Tuğgeneral Hayri Abdullah Bayatlı” bölümünden — eserin aslından

Kitap üzerine bir okuma: Telafer'de Sekiz Ay - Unutulmuş Türkmen Şehri (ثمانية أشهر في تلعفر المدينة التركمانية المنسية) / Nusret Merdan

Hayri Abdullah Bey'in yakın zamanda yayımlanan kitabı, Erbil'de bulunan askerî biriminin Telafer'e intikali sırasında, unutulmuş Türkmen şehri (Telafer) diyarında geçirdiği sekiz aya dair yazarın hatıralarını ve izlenimlerini içeriyor.

Yazar, nüfusu (yalnız şehir merkezinde) 400 bin kişiyi aştığı için Telafer'in 1917 yılından beri kaza olduğunu, ancak baskıcı rejim yüzünden imardan, iskândan ve yapılaşmadan, kütüphanelerin, umumi parkların ve sinemaların yaygınlaşmasından payını alamadığını belirtiyor.

Yazar, Telafer halkını cömertlik, asalet ve hanif dine bağlılıkla; bunun yanında Iraklılıklarıyla ve milliyetleriyle övünmeleriyle nitelendiriyor. Irak'ta İngiliz işgaline karşı patlak veren 1920 Devrimi'nin kıvılcımı Telafer'den başlamış ve oradan Irak'ın güneyindeki Rumeyse'ye geçmiştir. Yazar, Telafer'de bulunduğu süre boyunca bu köklü Türkmen şehrinde mezhepçiliğin varlığını hiç hissetmediğine işaret ediyor. Halkının cömertlik ve eli açıklıkla nitelenmesine değinirken, Telafer halkının 1976'da askerî birliklerin şehre girişi sırasında onlara gıda maddesi ikram etmek için birbiriyle yarıştığını, ev kapılarının misafirlere daima açık olduğunu ve sofralarının, atalarının ve dedelerinin çağlar boyu süregelen âdeti üzere her zaman donatılmış bulunduğunu anlatıyor.

Telafer'deki Araplaştırma siyaseti hakkında yazar, önceki ırkçı rejimin şehir sakinlerinin bir kısmını, Cubur, Nuaym, Azzavi ve Hayali gibi Arap aşiretlerinden birine mensup olma şartıyla milliyetlerini Türkmenlikten Araplığa değiştirmeye zorladığını, bunu yapan herkesi bedava bir arsa vererek ödüllendirdiğini belirtiyor. Rejim, bu ırkçı uygulamaya boyun eğmeyen herkese karşı yıldırma yöntemini uygulamaktan da çekinmemiştir. Yazar, asil Telafer halkının, çıkarcı bir azınlık dışında bu ırkçı siyaseti reddettiğini vurguluyor; o azınlık ise bugün bağlılığını Arapçılıktan Kürtçülüğe çevirmiş olan grubun ta kendisidir.

Önceki rejimin düşüşünden sonra Telafer şehri, teröristleri arama bahanesiyle zulme, yıkıma, tehdide ve ev baskınlarına maruz kaldığından bu yana -yazarın belirttiği gibi- herhangi bir Irak şehrindeki insan haklarından dem vuran hiçbir kuruluş, bu felakete uğramış şehrin halkına ne aynî ne de nakdî yardım göndermiştir; sanki Telafer bir Irak şehri değilmiş gibi. Aynı şekilde komşu kardeş devletlerden de, Türk Kızılayı'nın gönderdiği yardımlar dışında hiçbir yardım ulaşmamıştır; bir de defalarca gıda yardımı ulaştıran Irak Türkmen Cephesi ile bir kez yardım gönderen Sadr Hareketi bunun istisnasıdır.

Yazar, Telafer halkının, tertemiz kanlarıyla meşhur destanlarını ("Kaç Kaç") yazan 1920 Devrimi kahramanlarının torunları olduğunu vurguluyor; yurtlarından sürülenlerin oralara geri döneceklerini ve orada ebediyen milliyetleriyle ve güzel Türkmen dilleriyle övünerek kalacaklarını belirtiyor.

Yazar ayrıca, Telafer'in hedef alınmasındaki amacın, şehrin Türkmen kimliğini eritmek, dilini yok etmek ve toplam nüfusun %90'ını oluşturan Türkmen sakinlerini Sünni ve Şii diye bölmek olduğunu kaydediyor. Bu onurlu şehre karşı hâlen uygulanan şüpheli planın iki aşamalı olduğuna işaret ediyor: Birinci aşama: şehri ağır toplarla dövdükten, uçaklarla bombaladıktan ve evlerini silahsız masum sakinlerinin başına yıktıktan sonra işgal etmek. İkinci aşama: Telafer'de Türkmenlerin oranını azaltmak amacıyla çok sayıda Arap ve Kürt'ü getirip oraya yerleştirmeyi hedefleyen, derin stratejiye sahip bir siyaset.

Yazar, şehri hedef alan trajik gelişmeleri şu sözlerle eleştiriyor: Şehrin üzerine atılan mermiler Sünni ile Şii'yi ayırt etmiyor; ölüler, yaralılar, yerinden edilenler ve kayıplar Türkmenlerdendir, bu kadarı yeterlidir. Yazar, Telafer'deki trajik gelişmeler karşısındaki şaşkınlığını şu soruyla dile getiriyor: Telafer'in yarım milyonluk nüfusunu terörle nitelendirmek doğru olur mu?

Yazar, ister Telafer'de ister Türkmen bölgesinin geri kalanında olsun, Irak'taki Türkmenleri; Iraklılığıyla, asaletiyle ve dinî değerlere olan inancıyla bilinen medeni bir halk olarak tanımlıyor. Bu halk tarihi boyunca ihanet veya vatanına karşı komplo yolunu tutmamıştır; bunun basit sebebi, Irak'ın yüksek menfaatini her zaman bütün mülahazaların üstünde tutmasıdır. Telafer sakinleri hiçbir zaman ırkçı ya da Irak dışından sızmış teröristler olmamıştır. Bu esasa dayanarak yazar, Telafer'in onurlu halkını terörle mücadele şemsiyesi altında tutmak, güvenliklerini ve esenliklerini tehdit etmek ve bu bahaneyle onları evlerinden ve yurtlarından sürmek için hiçbir gerekçe veya haklı sebep bulunmadığını vurguluyor.118

16. Şehit Tuğgeneral Halit Said Akkoyunlu (الشّهيد الزّعيم خالد سعيد أق قوينلو)

(1939 yılında doğdu - 1980 yılında idam edildi)119

17. Riyaz Sarıkahya Bey (السيّد رياض صاري كهية)

Türkmeneli Partisi'nin mevcut başkanı ve eski Irak Meclisi üyesidir.

18. Abbas Bayatlı Bey (السيّد عباس بياتلي)

Irak Meclisi üyesi ve Irak Türkmenleri İslami Birliği'nin başkanıdır.

19. Cemal Şan Bey (السيّد جمال شان)

Siyasi aktivist ve Irak Türkmen Milli Partisi'nin başkanıdır.

20. Şehit Mustafa Kemal Yaycılı (الشّهيد مصطفى كمال يايجيلي)120

“Şehit Mustafa Kemal Yaycılı (الشّهيد مصطفى كمال يايجيلي)120” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Mustafa Kemal Yaycılı (الشّهيد مصطفى كمال يايجيلي)120” bölümünden — eserin aslından

21. Enver Bayrakdar Bey (السّيد أنور بيرقدار)

Adalet ve Kurtuluş Partisi'nin başkanı ve Irak Türkmen Cephesi üyesidir. Saygın bir İslami siyasi şahsiyettir; Irak'tan sömürgeciliğin kovulması, vatanın ve Irak halklarının birliği için mücadele etmektedir.

22. Şehit Muhammed Reşit Tuzlavi (الشّهيد محمد رشيد طوزلاوي)

Baasçılar tarafından idam edilen siyasi aktivist.

23. Hasan Fehmi Medfai Bey (السيد حسن فهمي مدفعي)

Hasan Fehmi Medfai Bey'in Kerkük Livası mutasarrıflığı görevine atanması. Bağdat'ta 1 Nisan 1887 tarihinde doğdu; ilköğrenimini, Askerî Rüşdiye'yi ve Askerî İdadi'yi Bağdat'ta tamamladı. Sonra İstanbul'a gitti ve askerî idadi tahsilini (Kuleli'de) bitirdi; ardından 1912 yılında Topçu Harbiye Mektebi'ne girdi. Mezuniyetinin ardından Türkiye'deki meşhur (Çanakkale) savaşına ve pek çok sahil muharebesine katıldı; sonra Filistin'de Müttefik ordularına karşı yapılan savaşa iştirak etti.

Irak hükûmeti kurulunca Irak'a döndü, orduya girdi, sonra polis teşkilatına geçti. 1926 yılında Kerkük Livası polis müdürü oldu; ardından ilk kurulduğunda Polis Okulu Müdürlüğü'ne nakledildi, sonra olağanüstü bir kararla Çöl Polisi müdürü seçildi. Ömrünün sonuna kadar çöl işleri ve çöl sakinleri hakkında hükûmet tarafından kendisine danışıldı. 1946 yılı temmuz ayı başlarında Kerkük Livası mutasarrıfı olarak atandı; yeni görevinde yaklaşık dört ay geçtikten sonra vefat etti. Onun döneminde Kerkük'te Irak Petrol Şirketi işçilerinin grevi meydana geldi ve bu olayda tanınmış olduğu tedbirlilik, hikmet ve basiretle kan dökülmesini önlemek ve galeyana gelmiş gönülleri yatıştırmak için çalıştı. Osmanlı ve Irak hükûmetlerinden aldığı nişanları ve madalyaları vardır.121

24. Şehit Nidal Hüseyin (الشّهيد الأستاذ نضال حسين)

Bağdat Üniversitesi'nde akademisyen.

25. Sabah Subhi Bayatlı Bey (السّيد صباح صبحي البياتي)

Türkmen Meclisi başkanı.

26. Tümgeneral Turhan Abdurrahman Ağa (اللواء تورهان عبد الرحمن أغا)

Kerkük Emniyet Genel Müdür Yardımcısı.

27. Songül Habib Ömer Çabuk Hanım (الأنسة صون كول حبيب عمر جابوك)

Kerkük'te yaşamaktadır; siyasi aktivist ve eski Irak Ulusal Meclisi'nin Türkmen üyesi, ayrıca Irak Kadınları Koalisyonu'nun başkanıdır. Irak Geçici Hükûmeti'ndeki yedi kişilik Türkmen Meclisi üyelerinden biriydi. Petrol mühendisi Yılmaz Terzi ile evlidir, üç çocukları vardır.

28. Tuğgeneral Arsen İhsan Hayrullah (العميد أرسن إحسان خير الله)

29. Prof. Dr. Reşat Mendan Ömer (الأستاذ الدّكتور رشاد مندان عمر)

Türkmen siyasi aktivist, eski Irak Bilim ve Teknoloji Bakanı.

30. Yeniçeri Ahmet Ağa (أحمد أغا الإنكشارية)

Bağdat'ın eski valisi Mehmet Paşa ile Vezir Süleyman Paşa arasındaki anlaşmazlık yüzünden 1750 yılında Kerkük Kalesi'nde hapsedildi.122 Adını yaşatmak için Korya semtindeki caddeye Ahmet Ağa adı verildi.

31. Subhi Sabir Bey (السّيد صبحي صابر)

Kerkük'teki Türkmen Cephesi sorumlusu.

32. Tuğgeneral Burhan Tayyip (العميد برهان طيب)

Kerkük ilçesi polis müdürü.

33. Merhum İzzettin Kocave (المرحوم عز الدين قوجاوه)

Suriye'de Irak Türkmen Milli Partisi'nin başkanıydı. Sonra İngiltere'ye gitti ve orada vefat etti.

34. Albay Taha Salahattin (العقيد طه صلاح الدين)

Korya polis müdürü.

35. Emekli Tuğgeneral Yavuz Nurettin Sabır Ağaoğlu (العميد المتقاعد ياوز نور الدّين صابر أغا أوغلو)

36. Ahmet Güneş Bey (السّيد أحمد كونش)

Türkmen Birlik Partisi başkanı.

37. Emekli Albay Adnan Muhammed Abdulmecid (العقيد العسكري المتقاعد عدنان محمد عبد المجيد)

“Emekli Albay Adnan Muhammed Abdulmecid” bölümünde yer alan fotoğraf
“Emekli Albay Adnan Muhammed Abdulmecid” bölümünden — eserin aslından

Kerkük'te doğdu ve halkı için mücadele etti. Baas Partisi'ne mensup olmadığı için İran savaşından önce emekliye ayrılmaya zorlandı; oysa tuğgeneral rütbesini hak ediyordu.

38. Kurmay Orgeneral Abdurrahman Erkiç (الفريق أول الرّكن عبد الرّحمن أركيج)

“Kurmay Orgeneral Abdurrahman Erkiç” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Kurmay Orgeneral Abdurrahman Erkiç” bölümünden belge — eserin aslından
“Kurmay Orgeneral Abdurrahman Erkiç” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Kurmay Orgeneral Abdurrahman Erkiç” bölümünden belge — eserin aslından

Kerküklüdür; Türkiye'ye gitti ve Türk Genelkurmay Başkanı oldu. (Sümer dergisi, 4. sayıdan)

39. Ali Mehdi Sadık (علي مهدي صادق)

Siyasi aktivist, Türkmeneli Partisi milletvekili ve Kerkük İl Meclisi üyesi.

40. Fevzi Ekrem Terzioğlu Bey (السّيد فوزي أكرم ترزي أوغلو)

Irak Parlamentosu üyesi.

41. Dr. Sami Dönmez (الدّكتور سامي دونمز)

Irak Türkmenleri İslami Hareketi'nin başkanı.

42. Feryat Ömer Abdullah Bey (السيّد فرياد عمر عبد الله)

Irak Parlamentosu üyesi ve Türkmen Vefa Hareketi'nin başkanı.

43. Muazzez Abdülhadi Bey (السيّد معزز عبد الهادي)

Irak Parlamentosu üyesi.

44. Kayser Allahverdi Emin Bey (السيّد قيصر الله وردي أمين)

Irak Parlamentosu üyesi.

45. Feyha Zeynelabidin Hanım (الأنسة فيحاء زين العابدين)

Irak Parlamentosu üyesi.

46. Şeyh Muhammed Taki el-Mevla (الشّيخ محمد تقي المولى)

İslam Devrimi Yüksek Konseyi Kuzey Şubesi başkanı.

47. Büyük Mücahit Bahaettin Türkmen (المناضل الكبير الأستاذ بهاء الدين تركمان)

“Büyük Mücahit Bahaettin Türkmen” bölümünde yer alan fotoğraf
“Büyük Mücahit Bahaettin Türkmen” bölümünden — eserin aslından

Nizameddin İbrahimoğlu - Hitit Üniversitesi öğretim görevlisi

Seçkin bir Türkmen şahsiyetidir; zekâsıyla, mücadelesiyle ve zorbalığa ve zulme karşı verdiği savaşımla tanınmıştır. Daha gençliğinin ilk yıllarından itibaren Türkmen Öğrenciler Birliği ile yola çıktı. Irak'ın Kerkük şehrinde 1-7-1946 tarihinde doğdu; ilkokul, ortaokul ve lise öğrenimini Kerkük'te, yüksek öğrenimini 1966/1967 yılında Bağdat Üniversitesi - Yüksek Ziraat Enstitüsü'nde tamamladı. Ardından 1968 yılında Kerkük Ziraat Lisesi'ne öğretmen olarak atandı, sonra aynı okulda 1981 yılına kadar müdür yardımcısı olarak görev yaptı. Bundan sonra siyasi sebeplerle ve önceki Irak rejiminin dayanılmaz zulmü yüzünden Irak'ı terk etmek zorunda kaldı;

Kıbrıs'ta bulunup orada iki yıl siyasi faaliyet yürüttükten sonra 1983 yılında Türkiye Cumhuriyeti'ne gitti. Bu esnada merkezi Suriye Cumhuriyeti'nin başkenti Şam'da bulunan Türkmen Demokratlar Örgütü'ne katıldı. Bu örgüt, Türkmen davasını ilk kez Irak'ın ve Türkiye'nin dışına taşıdı ve Saddam rejimine karşı muhalif Irak siyasi örgütleriyle birlikte, Türkmenlerin milli haklarını ve Irak demokrasisini talep ederek çalıştı.

Bundan sonra Bahaettin Bey, 1988 yılının sonlarında Türkmen Demokratlar Örgütü'ndeki arkadaşlarından bir grupla birlikte Irak Türkmen Milli Partisi'nin kuruluşuna katıldı; yürütme kurulu üyesi ve teşkilat bürosu sorumlusu, ardından partinin başkanlık kurulu üyesi oldu. O dönemde partinin Irak içindeki ve dışındaki bütün siyasi faaliyetlerine iştirak etti ve 1995 yılında Irak Türkmen Cephesi'nin kuruluşuna katıldı. Irak'ta rejimin düştüğü 2003 yılına kadar Cephe'nin şûra meclisi üyesiydi. Ayrıca Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği - İstanbul şubesinin başkanlığı, derneğin genel merkez başkan yardımcılığı ve genel sekreterliği görevlerini üstlendi; 1987 yılından bu yana yönetim kurulu üyesidir ve hâlen devam etmektedir. Ankara'daki Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı'nın kurucu üyesidir; bu kurumda uzun yıllar denetim ve murakabe kurulu üyesi, sonra yönetim kurulu üyesi olarak çalıştı.

Bunun yanı sıra Bahaettin Bey, Erbil şehrindeki Selahaddin sayfiyesinde düzenlenen Irak muhalefeti toplantılarına katıldı; aynı şekilde Amerika Birleşik Devletleri'nde New York'ta ve Birleşik Krallık'ta Londra'da yapılan toplantılara iştirak etti. Ayrıca 2003 yılının şubat ayı sonunda Selahaddin sayfiyesinde düzenlenen ve Irak muhalefetinin son toplantısı olan koordinasyon ve takip toplantılarına da katıldı. 2008 yılında ise arkadaşlarıyla birlikte Kendi Kendini İnşa Araştırma ve İncelemeler Derneği'nin kuruluşuna katıldı; bu arkadaşları çoktur, aralarında Avni Lütfi Bey, Nizameddin İbrahimoğlu Bey, Nevzat İbrahimoğlu, Yaşar Muhammed Salih Şerif... bulunmaktadır. (Asli üyeler arasından Avni Bey derneğe başkan, kardeşimiz Bahaettin ise dernek başkan yardımcısı seçildi.)

Bahaettin Bey, mezhepçilere, zorbalara ve münafıklara karşı Türkmen halkının haklarını savunma yolunda ilerlemeye devam etmektedir; bir yandan da halkının ilmî ve kültürel seviyesini yükseltmek ve Irak siyasi çevrelerindeki güncel olaylar karşısında siyasi ufkunu genişletmek için çalışmaktadır. Halkına ve vatanına hizmet etmenin en iyi yolunun, ilmî ve siyasi panellere ve konferanslara katılmak ve Türkmen halkıyla ilgili konularda makaleler yazmak suretiyle Kendi Kendini İnşa Araştırmalar Derneği'nin yolu olduğunu görmektedir.

Türkçe, Arapça ve Kürtçeyi iyi bilir; çeşitli alanlarda, forumlarda ve Türkmen derneklerinde makaleleri, konferansları ve çok yönlü siyasi, kültürel ve edebî faaliyetleri vardır.

Dipnotlar

  1. 116 - Irak Türkmenlerinin Siyasi Tarihi (التاريخ السياسي لتركمان العراق), s. 139. Ayrıca Nurettin Mosullu'nun "Türkmen siyasi çalışmasındaki esaslı ihtilaflar - Türkmen partilerine ve teşkilatlarına mektup" başlıklı makalesi.
  2. 117 - Hayat hikâyesi: Türkmenlerin Siyasi Tarihi (التاريخ السيّاسي لتركمان), s. 243.
  3. 118 - alturkmani.com
  4. 119 - turkmensesi.com/index.php?option=com_ponygallery&Itemid=41&func=special&sorting=lastadd
  5. 120 - Kardaşlık dergisi (مجلة قارداشلق), Bağdat, sayı 207, 2004 yılı.
  6. 121 - Kerkük Olaylarından (من حوادث كركوك), s. 44.
  7. 122 - Türkmen Olaylarından (من حوادث التركمان), s. 37.

48. Profesör Doktor Abdulhalik Bayatlı (عبد الخالق بياتلي)

Bağdat Üniversitesi'nde — İdare ve İktisat alanında — eski öğretim üyesidir; aynı zamanda büyük bir siyasi aktivisttir.

49. Yaşar Muhammed Salih eş-Şerif (يشار محمد صالح الشريف)

Büyük bir siyasi aktivisttir; Türkmen siyasi derneklerinin çoğunda üyeliği vardır, bunlardan biri Öz İnşa Araştırmalar ve İncelemeler Derneği'dir (جمعية البناء الذاتي للدراسات والأبحاث). Ayrıca Türkmen Cephesi'nde faal bir üyedir. Tarihte Türkmen Şahsiyetleri Dizisi (سلسلة أعلام التركمان في التاريخ) adlı kitabın sahibidir.

50. Şehit Tümgeneral Nazım Tabakçalı (ناظم الطبّقجلي)

“Şehit Tümgeneral Nazım Tabakçalı” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Tümgeneral Nazım Tabakçalı” bölümünden — eserin aslından

Birinci Makale

Hikmetli bir asker ve siyaset adamıdır. Irak'ta doğdu, okullarını Irak'ta tamamladı ve nihayet Kerkük'teki İkinci Tümen'in komutanı oldu. Kerkük'te Irak Türkmenlerini desteklediği için 1959 katliamından sonra idam edildi. Aslen Suriye'nin Hama şehrinden Tabakçalı ailesindendir; dedesi Bağdat'ta yaşadı. Ailenin en meşhurlarından biri, ünlü allame, fakih, usulcü ve kelamcı imam, Bağdat'ın eski müftüsü Seyyid Ahmed el-Müfti et-Tabakçalı'dır (vefatı 1887). Bu aile Suriye Türkmenlerindendir. Bazı kaynaklarda annesinin de Türkmen olduğu söylenmiştir123.

İkinci Makale

Vikipedi, özgür ansiklopediden.

Nazım Tabakçalı, Irak Ordusu'nda kurmay tuğgeneraldi ve Irak'ta krallık yönetimini 1958 Temmuz Devrimi ile deviren Milliyetçi Subaylar Teşkilatı'nın üyesiydi; rütbe kıdemi Abdulkerim Kasım'dan daha eskiydi. Devrimden sonra Kerkük vilayetindeki İkinci Tümen'in komutanlığına nakledildi. O sırada Irak Ordusu dört tümenden oluşuyordu; her tümen üç tugaydan, her tugay dört alay ya da taburdan, her tabur da bir asteğmen veya teğmen komutasındaki dört takımdan meydana geliyordu. Tabakçalı, yüksek meslek ahlakı ve güçlü kişiliğiyle tanınırdı; huyu ve davranışı yumuşaktı. Askeri öğrenimini Britanya'da tamamlamıştı, çağdaş bir kültüre sahipti ve İngilizceyi akıcı biçimde konuşurdu. Milliyetçi Subaylar Teşkilatı'na katılmış olmasının dışında hiçbir siyasi ilgisi yoktu. Kerküklüler onu, kendi imkânlarını ve tümeninin askeri imkânlarını vilayetin imarı ve kalkınması için seferber etmesiyle anarlar. Abdulkerim Kasım, halk nezdindeki sevilirlikleri yüzünden hem ondan hem de Abdusselam Arif'ten korku duyuyordu; bu yüzden 1959'daki Şevvaf hareketini onun adını sanıkların arasına sokmak için kullandı; oysa sanıklar onun bu hareketle ilişkisini reddettiler.

Nazım Tabakçalı, Abdulkerim Kasım'ın onu 1959'daki Şevvaf hareketine katılmakla suçlamasının ardından idam edildi. O ise suçlamayı reddetti ve mahkemeye, komplo kurduğunu kanıtlayacak bir delil ortaya koyması için meydan okudu. Doğrudan televizyon ekranlarından naklen yayımlanan mahkemenin önünde, rütbeleri sökülüp suçlular gibi saçı kazındıktan sonra maruz kaldığı aşağılamanın ve işkencenin vahşetinin izlerini gösterdi; sonra sustu ve gözleri yaşararak şöyle dedi: «Soruşturma sırasında o serserilerin bana yaptıklarını anlatmayı sürdürmeye onurum dayanamaz.» Birkaç duruşmadan sonra mahkeme başkanı Mehdavi, Tabakçalı ve diğer sanıklar hakkında idam hükmünü verdi.

(Ayrıca bakınız: Zaim Nazım Tabakçalı'nın Hatıraları ve Hazım Cevad'ın Hatıraları.)

51. Abdulmecid Kenne (عبد المجيد كنه)

“Abdulmecid Kenne” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Abdulmecid Kenne” bölümünden belge — eserin aslından
“Abdulmecid Kenne” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Abdulmecid Kenne” bölümünden belge — eserin aslından
“Abdulmecid Kenne” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Abdulmecid Kenne” bölümünden belge — eserin aslından
“Abdulmecid Kenne” bölümünde yer alan belge veya gazete kupürü
“Abdulmecid Kenne” bölümünden belge — eserin aslından

Sumer dergisi, 3. sayıdan.

52. Şehit Kadı Yusuf Hurşid Gaib el-Musuli et-Türkmani (يوسف خورشيد غائب الموصلي التركماني)

Baas Partisi'nin düşüşünden sonra şehit edildi.

53. Doktor İmran Cemal (عمران جمال) — Türkmen İslami Hareketi Başkanı

54. Tuğgeneral Mustafa Ragıb Paşa Sarı Kâhya (مصطفى راغب باشا صاري كهية)

Kerküklü Türkmen bir anne babadan Basra şehrinde doğdu, 1960 yılında vefat etti ve Kerkük'e defnedildi.

55. Şehit Zehra Bektaş (زهراء بكتاش)

“Şehit Zehra Bektaş” bölümünde yer alan fotoğraf
“Şehit Zehra Bektaş” bölümünden — eserin aslından

Kerkük şehrinde doğdu. Baas yönetiminin zulmünü protesto etmek için, 1995 yılının onuncu ayında şehrin merkezinde kalabalık bir halk topluluğunun önünde üzerine benzin döküp kendini yaktı.

56. Neriman Nureddin Hanım (نريمان نور الدّين)

1956 yılında Kerkük şehrinde doğdu; Irak Türkmenleri Derneği'nin başkanı ve 2004'ten itibaren Irak'taki Türkmen Adalet Partisi Şûra Meclisi'nin üyesiydi. 24.12.2008 tarihinde vefat etti.

57. Doktor Semra Kerküklü (سمراء كركوكلي)

Gençliğinden itibaren kardeşleriyle birlikte Türkmenlerin hakları için mücadele eden ve Saddam rejimine karşı duran bir hekimdir. Kerkük şehrinin Korya mahallesinde doğdu. Türkçe öğrenmek amacıyla kültür merkezine kaydolduğu için tutuklandı ve işkence gördü, sonra serbest bırakıldı.

58. Seyhan Namık Bağban (سيهان نامق باغ بان)

“Seyhan Namık Bağban” bölümünde yer alan fotoğraf
“Seyhan Namık Bağban” bölümünden — eserin aslından

Saddam'ın düşüşünden sonra kızıyla birlikte hak yolunda şehitlik uğruna ve mazlum Türkmen halkının haklarını savunmak için mücadele etti. Kız kardeşleri İkbal ve Seyhan Namık Bağban ile ve diğer Türkmen kadınlarla birlikte, Türkmenlerin haklarını talep ederek sokaklara ve ara sokaklara çıktı. Amerikan tanklarının ve Kürt peşmergesi tarafından atılabilecek serseri kurşunların karşısında durdular; böylece zalim emperyalizme karşı Türkmen halkına olan sadakatlerini gösterdiler.

59. Necati Kılınçlı (نجاتي قلنجي)

Profesör Necati, Kopenhag'da yaşayan bir üniversite hocası ve bütün siyasi mahfillerde dinini, halkını ve vatanını savunan büyük bir Türkmen siyasetçisidir. Kerkük şehri doğumludur; üniversite öğrenimini tamamlayarak Irak'ta Mühendislik Fakültesi'nden mezun oldu ve önceki rejim döneminde siyasi sebeplerle Londra'ya göç etti. Türkmenler adına konuşan büyük bir siyasetçi ve merkezi Londra'da bulunan Irak Türkmenlerini Savunma Örgütü'nün başkanıdır. El-Mustakille Arap kanalında sürekli söyleşi ve tartışma programlarına katılmaktadır.

60. Şeker Şakir Köprülü Hanım (شَكَر شاكر كوبرلو)

Şeker Köprülü 1928 yılında Kerkük'ün Altunköprü ilçesinde doğdu124. Türkiye'nin eski Başbakanı Süleyman Demirel Kerkük şehrini ziyaret edip Türkiye'ye döndükten sonra, şehidin mücadele hikâyesi başlar: Eski Başbakan Süleyman Demirel'in ziyaretine duyduğu büyük sevinç yüzünden, Türkmen halkının zulümden, öldürülmekten ve sürekli işkenceden kurtulması için iki oğlunu bir başbakanın huzuruna gönderdi; onun Türkmen halkının kurtarıcısı olacağını zannediyordu. Yıllar sonra, 1979'da bu olay Baas tarafından yeniden gündeme getirildi ve iki oğlu Saadun Köprülü ile Ümit Köprülü, Saddam Hüseyin'in kardeşi Berzan et-Tikriti tarafından tutuklandı.

Sorgulama ve soruşturmaların ardından önce idam kararı çıktı, sonra bu karar müebbet hapse çevrildi. Saadun Köprülü Ebu Gureyb cezaevinde 17 yıl, kardeşi Ümit ise 6 yıl kaldı. Berzan et-Tikriti, vatana hain oldukları ve Türkiye için çalıştıkları gerekçesiyle akrabalarının onları ziyaret etmesini yasakladı. Yaşı 75'i aşmış olan Şeker Hanım, oğullarını savunarak şunu tekrarlayıp duruyordu: «Çocuklarım hain değildir; Türkler bizim kardeşlerimizdir ve biz de soy bakımından onların kardeşiyiz.» Bu sözü yüzünden ona her türlü yöntemle işkence ettiler ve zulmettiler: Dövdüler, sövdüler, kollarını cezaevinin demir kapısına kırılıncaya kadar bağladılar, başına demirle vurdular ve kendinden geçti. Bütün bunlara rağmen zorba Saddam Hüseyin'in zindanlarındaki iki oğlunu ziyaret etmeyi bırakmadı.

61. Güler Şakir Köprülü (كولر شاكر كوبرلو)

1925 doğumludur ve Şeker Köprülü Hanım'ın kız kardeşidir. Ablası gibi o da, kız kardeşinin oğlu Saadun Köprülü'yü cezaevinde ziyaret ettiğinde, Irak'ta yasak olan kitapları — örneğin milliyetçi hareket hakkındaki kitapları — Irak yemeği olan lahana sarmasının (dolmanın) içine koyarak, ölümden korkmaksızın yanında götürürdü.

62. Sacide Reşad Muhtar (ساجدة رشاد مختار) — Şehit Rüştü Reşad Muhtar'ın kız kardeşi

Kardeşi Rüştü tutuklandıktan sonra, Türkmenlerin haklarını savunduğu için en çirkin yöntemlerle işkence gördü; ancak mücadelesine dair hiçbir şey açıklamadı ve bir süre sonra serbest bırakıldı.

63. Nidal Fazıl (نضال فاضل)

Türk Kültür Merkezi'nden Türkçe dersleri aldığı için Baas zindanlarında bir süre hapsedilen ve Baas rejimi döneminde her türlü zulmü tadan bir mücadele kadınıdır; sonra serbest bırakıldı. O sırada genç bir kız ve okul öğrencisiydi.

64. Neziha Namık Kerküklü (نزيهة نامق كركوكلي)

Türkmen halkının kültürü için kız kardeşiyle birlikte mücadele etti. İkisi, izin verilmiş Türkmen bildirilerini, kitaplarını ve dergilerini Türkmen arkadaşlarına dağıttıkları için okuldan iki yıl uzaklaştırıldılar. Ortaokulu Kerkük şehrindeki Musalla'da okudu.

65. Sabriye Kalalı (Kerküklü) (صبرية قلعلي)

1972 yılında Kerkük gazetesinin, kardeşi Doktor Necdet Demirci hakkında yayımladığı bir olay yüzünden — ki bu olayda Hadi Berber ve yedi arkadaşıyla birlikte mahkûm edilmişti — Sabriye de Türkmen halkını savunmak için kardeşinin vatansever yolunu seçti. 1991 yılında, Irak'ın kuzeyinde Türkmen şehri Erbil'de kurulan Türkmen Milli Hareketi'ne katıldı ve kardeşiyle birlikte üst kademelerde çalıştı.

66. Lütfiye Türkmen Ali (لطفية تركمن ألي)

Baas rejiminin düşüşünden sonra Irak'ın kuzeyinde, kuruluşları sırasında Türkmen hareketleriyle birlikte mücadeleye katılan ilk Türkmen kadınlarındandır; çocuklarıyla birlikte katıldı, saldırganlığın zulümlerine karşı durmak için Türkmen kadınlarıyla tek saf hâlinde çalıştı ve çaba gösterdi; onları bir araya toplamakta büyük payı oldu. Böylece Türkmen halkının tamamı — kadınıyla, erkeğiyle, çocuğuyla ve yaşlısıyla — meşru haklarını savunmak ve Türkmenlerin milli hedeflerini gerçekleştirmek için oturma eylemi yaptı. Bunların arasında Latife Hanım da vardı: 9 Nisan tarihinde, Saddam rejiminin düşüşünden sonra Türkmen Milli Cephesi'ne katıldı; Türkmenlerin haklarını meşru biçimde savunmak amacıyla dernekler, kulüpler ve siyasi kurumlar açılmasına katkıda bulundu. Bütün bunlar, daha iyi bir yarına doğru ilerlemek için büyük bir ilgi gördü.

67. Taife Kasapoğlu (طائفة قصاب أوغلو)

Erbil şehrinde doğmuş bir Türkmen kadınıdır. Türkmen milli mücadelesi için Milli Cephe'de Türkmen kadınlarıyla birlikte çalıştı; Türkmen Kültür Merkezi'ni açtı ve her türlü siyasi tehdide rağmen pek çok Türkçe kitabın, derginin ve gazetenin yayımlanmasında büyük etkisi oldu. Hâlâ kendi şehri Erbil'de Türkmenlerin hakları için mücadele etmektedir. Doğramacı Kültür Vakfı kurulduktan sonra vakfa müdür olarak atandı ve bu görevi sürdürmektedir.

68. Seyhan Namık Bağban (سيهان نامق باغ بان)

Saddam'ın düşüşünden sonra kızıyla birlikte hak yolunda şehitlik uğruna ve mazlum Türkmen halkının haklarını savunmak için mücadele etti. Kız kardeşleri İkbal ve Seyhan Namık Bağban ile ve diğer Türkmen kadınlarla birlikte, Türkmenlerin haklarını talep ederek sokaklara ve ara sokaklara çıktı. Amerikan tanklarının ve Kürt peşmergesi tarafından atılabilecek serseri kurşunların karşısında durdular; böylece zalim emperyalizme karşı Türkmen halkına olan sadakatlerini gösterdiler.

69. Çale Neftçi (جالة نفطجي)

Kerkük Vilayet Meclisi üyesidir; Baas yönetimi tarafından gasbedilen Türkmen halkının haklarını savunmak için kendini feda etmiştir.

70. Mehtap Enver Neftçi (مهتاب أنور نفطجي)

Baas zindanlarında şehit edilen şarkıcı Enver Mahmud Neftçi'nin kızıdır. Saddam'ın düşüşünden sonra, Türkmen halkının haklarını korumayı sürdürmek için arkadaşlarıyla birlikte Irak'a döndü.

71. Türkan Kasap (تركان قصاب)

Şehit Aydın Mustafa'nın eşidir; Kerkük Vilayet Meclisi'nde hâlâ Türkmenlerin haklarını savunmaktadır.

72. Aygül Oğuz (أيكول أوغوز)

Uzun zamandır İstanbul'da Türkmenler için mücadele etmektedir; Türkmen kadınlarını tek bir çatı altında toplayan bir liderdir. Saddam'ın düşüşünden sonra Kerkük'e döndü ve Türkmen kız kardeşleriyle birlikte halkını savunmayı sürdürmektedir.

73. Gülşen Ali Şekerci (كلشن علي شكرجي)

Uzun yıllar halkın hakları için mücadele etti; Viyana'ya giderek orada Türkmenlerin haklarını savunmak amacıyla bir dernek kurdu.

74. Neriman Nureddin Hanım (نريمان نور الدّين)

Siyasi bir aktivisttir; 1956 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Irak Türkmenleri Derneği'nin başkanı ve 2004'ten itibaren Irak'taki Türkmen Adalet Partisi Şûra Meclisi'nin üyesiydi. 24.12.2008 tarihinde vefat etti125.

75. Faika Abdullah Abdurrahman (فائقة عبد الله عبد الرحمن)

Siyasi bir aktivisttir; 1955 yılında Kerkük'te doğdu ve şehit Albay Abdullah Abdurrahman'ın kızıdır. Babalarını idam etmeleri yüzünden Baas rejiminin elinde pek çok acı ve ıstırap çekti; memur olduğu için birçok vilayete sürgün edildi, sonunda görevinden çıkarıldı, Kerkük'e dönerek oraya yerleşti. Baas rejiminin düşüşünden sonra Türkmen Cephesi saflarına katıldı ve Türkmen Kadınlar Birliği'nde mali işlerden sorumlu oldu. Şu anda Türkmen Karar Partisi üyesi olarak Irak Türkmenlerinin meşru hakları için mücadele etmektedir.

76. Pakize Arif Bayrakdar (باكزة عارف بيرقدار)

Siyasi bir aktivisttir; 1943 yılında Kerkük şehrinde doğdu. 1958 yılında Türkmen Öğrenciler Birliği'nin başkanı oldu ve gerek Kerkük'te gerek Bağdat, Musul ve çevresinde birliğin bütün faaliyetlerine katıldı. 1959 yılında, Türkmen halkının adını eski Cumhurbaşkanı Albay Abdulkerim Kasım'ın önünde yüceltmek için başkent Bağdat'a giden ilk Türkmen heyetinin ilk katılımcılarındandı. 1961 yılında Türkmen Öğretmenler Birliği'ne üye oldu ve Türkmen halkına hizmet etmek amacıyla birliğin bütün faaliyetlerine katıldı. Ayrıca Türkmen Kardeşlik Ocağı'na da üye oldu. 1970 yılında Kerkük'teki Avcı Kız Okulu'na öğretmen olarak atandı; kardeşi şehit Nizameddin Arif Bayrakdar'ın idam edilmesi yüzünden çok işkence gördü, Tikrit'e ve ardından Semave'ye sürgün edildi, sonunda emekliye sevk edilerek Kerkük'e döndü. Baas rejiminin düşüşünden sonra Türkmen Karar Partisi'nin merkez komitesine üye oldu ve Türkmen halkının haklarını elde etmek için mücadelesini sürdürmektedir.

77. Eşvak Demirci Hanım (أشواق دميرجي)

Şehit Abdulmelik Hamid Sıddık'ın eşidir; 1959 Kerkük doğumludur.

78. Abbasiye Tuzlu (عباسية طوزلو)

Türkmen siyasi aktivisti.

79. Gülşen Köprülü (كلشن كوبرلو)

Türkmen siyasi aktivisti.

80. Layika Hanım (الآنسة لائقة)

Türkmen siyasi aktivisti.

81. Gülşan Hasib (كلشان حسيب)

Siyasi aktivist.

82. Fehime Neftçi (فهيمة النفطجي)

Siyasi aktivisttir; 1955 yılından bu yana Türkmenlerin hakları için mücadele etmiştir.

83. Nahide Avcı (ناهدة اوجي)

Nahide Abla Avcı Hanım, Kerkük'te Irak Kızılayı'nın ilk kadın şubesinin başkan yardımcısı, daha sonra da şubenin başkanı olmuştur. Merhum eşinin Kızılay Kerkük şubesinin kurucusu olduğunu ve 1955 yılında Almaz semtinde, eski vali konağının yakınındaki kendisine ait arsayı bağışladığını da unutmayalım.

84. Atiye Kırdar (عطية قيردار)

Siyasi aktivisttir; 1955 yılından bu yana Türkmenlerin hakları için mücadele etmiştir.

85. Vefika Nakib (وفيقة النقيب)

Siyasi aktivisttir; 1955 yılından bu yana Türkmenlerin hakları için mücadele etmiştir.

86. Hasibe Nakib (حسيبة النقيب)

Siyasi aktivisttir; 1955 yılından bu yana Türkmenlerin hakları için mücadele etmiştir.

87. İnci İlhanlı (أنجي ايلخانلي)

Siyasetçidir ve Türkmen Gençler Birliği'nin sorumlusudur; Kanada'da yaşamaktadır.

Ve daha nice isimler.

Dipnotlar

123 Bakınız: Modern Irak tarihi kitapları.

124 25'ten 39'a kadar olan kısım Saadun Köprülü'nün makalesinden alınmış ve aşağıdaki sitede Nizameddin İbrahimoğlu tarafından Arapçaya çevrilmiştir: http://www.vatanhaber.net/artikel.php?artikel_id=165.

125 Türkmen Tercüman gazetesinden.

İkinci Bölüm: Erbil Vilayetindeki Âlimler ve Büyük Şahsiyetler

Erbil Şehrinin Camileri, Tekkeleri ve Dini Şahsiyetleri

Şirzad Şeyh Muhammed

Erbil Kalesi'ndeki Molla Rasul Camii ve Ahmediye Medresesi

Bu cami, Erbil Kalesi'ndeki eski camilerden sayılır; onu Molla Rasul Efendi'nin ataları 400 yıldan daha uzun bir süre önce inşa etmiştir. Ayrıca bu camide köklü bir medrese vardı ve Molla Rasul ailesi öğretim işini kendi üzerine almıştı. Büyük tarihçi merhum Zübeyr Bilal İsmail, Erbil'de Âlimler ve Medreseler (علماء ومدارس في أربيل) adlı kitabında bu medrese hakkında şöyle der: «Molla Rasul Medresesi: Bu da kalede, birinci medresenin (yani Kale Medresesi'nin) bitişiğindeydi. Meşhur müderrislerinden biri, Erbil'de "el-Vâiz" lakabıyla tanınan Molla Ahmed Keravi ve oğlu, birinci Rasul'ün torunu Molla Rasul'dür. Medreseye Ahmediye Medresesi adı verilirdi.»

Molla Rasul Efendi Camii'nin Tarifi

Molla Rasul Efendi Camii tuğla ve çamurdan yapılmıştı. İki kapısı vardı: Biri batı yönüne açılıyordu, ikincisi ise Kale Camii'nin kapısına benziyor ve kale hamamına açılıyordu. Zemini çamurdan olan cami avlusu ise dikdörtgen biçimindeydi; uzunluğu 20 m, genişliği 12 m idi. Eskiden cami avlusunun ortasında açık bir havuz vardı; cemaat beş vakit namaz için orada abdest alırdı. Cami avlusundan sonra eyvan, ardından Ahmediye Medresesi gelirdi; burası dikdörtgen biçiminde bir salondu ve ilim talebeleri caminin harimi önünde orada ders görürlerdi. Harimin kapısı ahşaptandı; harimin bir kenarının uzunluğu 12 m, genişliği ise 10 m idi. Caminin mihrabı alçıdandı; harimin duvarları da içeriden alçıyla sıvanmıştı. Harimin kapısının karşısında üç oda bulunuyordu: Biri Molla Rasul'ün oğlu Molla Abdurrahman'a, ikincisi Seyyid Hasan'a, üçüncüsü ise Molla Mustafa Hanefi'ye aitti. 1952 yılında büyük âlim Molla Hüseyin el-Müfessir Erbil'i ziyaret etti ve tam bir yıl bu camide kaldı. Bu cami 1955 yılına kadar kalede ayaktaydı; sonra Erbil Belediyesi tarafından kamulaştırıldı ve kaledeki ve çevresindeki konutlara içme suyu depolayıp dağıtmak amacıyla orada büyük bir su deposu yapıldı.

Caminin İmamları ve Müderrisleri

1. Molla Rasul Efendi (ملا رسول أفندي)

Molla Rasul Efendi, Molla Abdullah'ın oğlu, Molla Ömer'in torunudur. Bu meşhur ailenin soyunun Raşid Halife Osman b. Affan'a (r.a.) dayandığı kuvvetle muhtemeldir. Bu Molla Rasul, Erbil Kalesi'ndeki Molla Rasul ailesinin en büyük atasıdır; kaledeki camiyi ve Ahmediye Medresesi'ni kuran ve inşa eden kişidir. Molla Rasul Efendi büyük bir âlimdi; doğum ve vefat yılı bilinmemektedir. Bu âlim hakkında bildiğimiz tek şey, bu caminin banisi olduğudur.

2. Molla Ahmed Efendi bin Molla Rasul (ملا أحمد أفندي ابن ملا رسول)

Bu kâmil âlim, Erbil Kalesi'nde 1024 hicri yılında doğdu. Babası Molla Rasul Efendi'nin vefatından sonra imamlık ve müderrisliği devraldı. İlmini babasından ve devrinin bazı âlimlerinden aldı. Vaiz lakabıyla meşhur olan Molla Ahmed Efendi'nin üç oğlu vardı: Molla Abdullah, Molla Ömer ve Molla Rasul (İkinci).

Bağdat'taki Geylani Dergâhı'nın imamı Allame Molla Abdulkerim el-Müderris, meşhur eseri Âlimlerimiz İlim ve Din Hizmetinde (علماؤنا في خدمة العلم والدين) adlı kitabında şöyle der: "İbrahim Fasih el-Haydari dedi ki: Ben efendim Molla Rasul oğlu Molla Ahmed'in hizmetindeydim; kendisi Vaiz lakabıyla şöhret bulmuştu, tarikatı ondan aldım. Bu kudretli âlim her gece medresesinde hasır üzerinde uyurdu; evinde ise yalnızca cuma geceleri yatardı. Allah rahmet eylesin, kâmil bir âlim ve kudretli bir vaizdi; hem seçkinler hem de halkın ileri gelenleri ona saygı ve hürmet beslerdi. İnsanları doğru yola çağırır, iyiliği emreder, kötülükten sakındırırdı. Birinin çirkin bir iş yaptığını görürse, isterse o kişi mevki ve iktidar sahiplerinden olsun, onu bu dosdoğru yola davet ederdi. Çoğu zaman ekmeğini suyla yerdi; devlet ve iktidar adamlarından asla bir şey istemedi. Onun yanında Şerhu'l-Metâli' (شرح المطالع) kitabını, Seyyid es-Sened el-Muhakkık'ın hâşiyeleriyle birlikte okudum ki bu hâşiyeyi Mirza Can yazmıştır; ardından yanında Şerhu'l-Bârî li't-Tehzîb (شرح الباري للتهذيب) kitabını Devvani'nin hâşiyesiyle beraber okudum. Bu kâmil âlimin Allah ile hususi bir hali vardı. Babası Molla Rasul'ün yanında okudu ve büyük âlim Abdullah Vehbetullah bin İbrahim bin Âsım el-Haydari'nin mülazımı oldu." Molla Ahmed Efendi'nin vefatından sonra yerine oğlu Molla Rasul (İkinci) oturdu.

Latif Bir Fıkra

Faziletli kardeşimiz Şeyh Molla İrfan bin Molla Abdurrahman, Molla Ahmed Efendi hakkında latif bir fıkra anlatır ve şöyle der: "Rivayet edilir ki Osmanlılar zamanında İstanbul'daki Dâr-ı Âlî'nin (Bâbıâli) bir temsilcisi yahut mebusu Erbil şehrini ziyaret etti. Erbil'e varınca, 1270 hicri yılı civarında, padişahın elçisi Kale Sarayı'na girdi. Erbil şehri o sıralarda Allame Küçük Molla zamanında Musul kaymakamlığına bağlıydı. Kale Sarayı'na vardıktan sonra padişahın elçisi Erbil'in en meşhur âlimlerini sordu; kendisine, Molla Rasul oğlu Molla Ahmed Efendi'nin o dönemde Erbil'in meşhur âlimlerinden olduğu söylendi. Bunun üzerine padişahın elçisi, ziyaret etmek istediğini haber vermesi için Molla Rasul Camii'ne bir jandarma gönderdi. Jandarma Molla Rasul Camii'ne vardığında Molla Ahmed Efendi camide talebelerine ders veriyordu. Jandarma, padişahın elçisinin bir müddet sonra kendisini ziyaret edeceğini Molla Ahmed'e bildirdi. Molla Ahmed: 'Baş üstüne, hoş geldi, sefa geldi' dedi. Jandarma Kale Sarayı'na döndükten sonra talebelerden biri Molla Ahmed'e: 'Efendim, padişahın elçisine yaraşır bir yer hazırlasanız; o mevki ve iktidar sahibidir, hasır üzerine oturmaz' dedi. Molla Ahmed: 'Onun hali de bizim halimiz gibidir, o da bizim gibi hasır üzerine otursun' dedi. Bir müddet sonra padişahın elçisi Molla Rasul Camii'ne geldi; Molla Ahmed talebelerine ders veriyordu. Elçi Molla Ahmed'e selam verdi, o da selamını aldı ve hasır üzerine oturmasını işaret ettikten sonra elçi yanına oturdu. Kısa bir süre sonra padişahın elçisi Kale Sarayı'na döndü. O sırada maiyetindekilerden biri: 'Bu adam sana hürmet etmedi, zerre kadar kıymet vermedi' dedi. Padişahın elçisi: 'Benim gördüğümü siz görseydiniz! Ben bu şeyhin omzunda ağzını açmış kocaman bir yılan gördüm' dedi."

Üstat Zübeyir Bilal, Erbil'de Âlimler ve Medreseler (علماء ومدارس في أربيل) adlı kitabında, Erbil'de Vaiz lakabıyla meşhur büyük âlim Molla Rasul oğlu Molla Ahmed el-Keravi hakkında şöyle der: Zahit ve kâmil bir âlimdi, çoğu zaman ekmeğini yalnız suyla yerdi. 1281 hicri / 1864 miladi yılında vefat etti; oğlu Molla Rasul de salih kimselerdendi.

3. Molla Rasul bin Molla Ahmed Efendi (ملا رسول بن ملا أحمد أفندي)

Molla Ahmed Efendi'nin oğlu Molla Rasul (İkinci) 1232 hicri, yani 1812 miladi yılında Erbil Kalesi'nde doğdu. Molla Rasul (İkinci) çocukluğunda ilim, edep ve faziletli ahlak ortamında yetişti. Babasının yanında okudu, sonra şer'i ilimleri kardeşi Molla Ömer'in yanında tahsil etti, ardından Müftü Molla Ömer Efendi'ye arkadaş oldu. Ayrıca Rawanduz'da büyük âlim Molla Ömer el-Hayalani'nin yanında okudu ve o âlimden icazetnamesini aldı. Babasının vefatından sonra yerine geçti; camiyi ihya etmeye ve Ahmediye Medresesi'nde ilim talebelerine ders vermeye başladı. Molla Rasul (İkinci) büyük bir mutasavvıftı.

4. Molla Abdurrahman bin Molla Rasul (İkinci) (ملا عبد الرحمن بن ملا رسول الثاني)

Molla Rasul oğlu Molla Abdurrahman 1886 hicri yılında Erbil Kalesi'nde doğdu. Şer'i ilimleri babası Molla Rasul'ün yanında okudu ve ondan ilmi icazetini aldı. Molla Rasul (İkinci)'nin vefatından sonra yerine oğlu Molla Süleyman oturdu ve babasının yerine camide imamlık ve müderrislik görevini üstlendi; o da 1936 yılında vefat etti. Bunun üzerine Molla Abdurrahman Kerkük şehrine gitti ve orada ilmi icazetini, imamlık ve müderrislik şehadetnamesini aldı. Ardından kaledeki babalarının ve dedelerinin camiine döndü ve orada imamlık ile müderrisliğe başladı.

1955 yılında Erbil Belediyesi bu caminin arazisini kamulaştırdı; yerine içme suyu depolamak için büyük bir depo yaptı ve orada artezyen kuyusu açtı. Erbil Vakıflar Müdürlüğü de o sırada Molla Abdurrahman'a, kale dışında bir cami yapması için 15 bin dinar tutarında bir meblağ tahsis etti; ancak Vakıflar Müdürlüğü o zaman Molla Abdurrahman'a verdiği sözü yerine getirmedi.

Molla Rasul (İkinci)'nin Molla Selim adında bir oğlu daha vardı; babası Molla Rasul'den ilmi icazetini almış ve büyük bir âlim olmuştu. 1948 yılında vefat etti; Erbil'in güneybatı tarafında bulunan Haravkonyan köyü camiinin imamı ve hatibiydi.

Merhum Molla Rasul oğlu Molla Abdurrahman, Kadiri tarikatına Şeyh Cemil Efendi et-Talabani'nin elinde intisap etti. Molla Abdurrahman her hafta pazartesi ve cuma geceleri Molla Rasul Camii'nde zikir halkaları düzenlerdi. Halife Mustafa'nın oğlu Halife Muhyiddin ile Yunus Circis el-Kassab zikir esnasında def çalarlardı; Merdan, Sadık Fettah ve diğerleri de kıyam zikri sırasında medhiyeler ve salavatlar okurlardı. Molla Abdurrahman 15/8/1982 tarihinde vefat etti ve Erbil'in büyük mezarlığına defnedildi.

Molla Rasul oğlu Molla Abdurrahman, kalenin aşağısında kendilerine bir cami yapma arzusunu gerçekleştiremeden vefat etti. Ancak oğlu Şeyh Molla İrfan, Polis Mahallesi'ndeki evinin bir odasını tekke olarak ayırdı; Erbil halkı burayı ziyaret eder, her hafta cuma gecesi orada zikir halkaları kurulurdu. Şeyh İrfan babasının arzusunu gerçekleştirdi ve hayırseverlerden biri seksenli yılların başında Polis Mahallesi'nde onun için bir tekke ve cami inşa etti.

Kaynaklar

  1. Âlimler ve Medreseler İlim ve Din Hizmetinde - Molla Abdulkerim el-Müderris
  2. Erbil'de Âlimler ve Medreseler - Zübeyir Bilal
  3. Şeyh Cöli - Zübeyir Bilal

5. Hacı Molla İbrahim Doğramacı Camii ve Tekkesi (مسجد وتكية الحاج ملا إبراهيم الدوغراماجي)

Şirzad Şeyh Muhammed

Ey kerim okuyucu! Hiç Erbil Kalesi'ni ziyaret ettin mi? Kalenin büyük kapısının yakınında, yani kalenin ortasından geçen caddenin sağında, Mahmud Çelebi ile Şihab Çelebi'nin evlerinin yakınında küçük bir cami gördün mü? İşte o, Hacı Molla İbrahim Doğramacı Camii'dir. Molla Abdurrahman'ın oğlu Şeyh İrfan şöyle der: Eskiden bu küçük camiye Şeyh Hani Camii denirdi; anlatıldığına göre bu Şeyh Hani, Mevlana Celaleddin Rumi'nin halifelerindendi. Sonra zaman geçtikçe, Allame Hacı Molla İbrahim Doğramacı bu camide imamlık ve müderrisliği devraldıktan sonra, cami Hacı Molla İbrahim Doğramacı adını kazandı.

Allame Doğramacı Kimdir?

Allame Hacı Molla İbrahim Doğramacı; Taha oğlu, Abdullah oğlu, Abdulkadir oğlu, Muhammed oğlu, Karni oğlu, Osman oğludur. Doğramacı'nın beş kardeşi vardı: Abdurrahman, Rüstem, Yunus, Halil ve Mustafa. Kâmil ve himmet sahibi âlim Hacı Molla İbrahim Doğramacı 1851 yılında Erbil Kalesi'nde doğdu; tırnaklarının yumuşaklığından itibaren, yani küçük yaşlardan beri faziletler ve güzel ahlak üzere yetiştirildi. Henüz on beş yaşını geçmemişken babası vefat etti. Sonra mektebe girip Kur'an-ı Kerim'i hatmetti, ardından devrinin seçkin âlimlerinin yanında okudu; bunlar arasında Allame Hacı Ömer Efendi bin Molla Ebu Tir (Üçüncü) ve Şeyh Ebu Bekir en-Nakşibendi ile başkaları vardır. Doğramacı, devrinin şeyhlerine mülazım olmuştu; bunlar arasında Şeyh Cöli lakabıyla meşhur Şeyh Muhammed el-Osmani en-Nakşibendi, Şeyh Muhammed Salih el-Berzenci ve sonra Şeyh Muhyiddin el-Berzenci'nin oğlu ile başkaları bulunur.

Büyük tarihçi merhum Zübeyir Bilal İsmail, Şeyh Cöli (الشيخ جولي) adlı kitabında Doğramacı hakkında şöyle der: "Taha oğlu Molla İbrahim Doğramacı, 1938 yılı civarında vefat etmiştir; Şeyh Muhammed'e intisap edenlerden ve müritlerinden, Erbil'in önde gelen âlimlerinden ve kaledeki Şeyhani Camii'nin imamıydı. Erbil'de tanınmış birçok âlimin elinde okumuştu; bunlardan biri Şeyh Abdulkerim Renkerzani'nin kardeşi Muhammed Şerif'tir. Talebeliği günlerinde onlar için pek çok hadis-i şerif yazmış yahut istinsah etmiştir; bu da 1284 hicri / 1868 miladi yılındadır. Tahsilini, 1329 hicri yılında vefat eden Şeyh Ebu Bekir bin Muhammed bin Abdullah el-Herşemi'nin elinde tamamladı ve ondan icazet aldı." Molla İbrahim Doğramacı, 6 Cemaziyelahir 1406 hicri / Şubat 1986 cumartesi günü vefat eden Allame Şeyh Mustafa bin Ebu Bekir'in hocalarından biridir. Merhum Molla Yunus oğlu Molla Taha 1971 yılında bana, Molla İbrahim'in Şeyh Muhammed'in isteği üzerine el-Melfûzu'l-Kâdirî (الملفوظ القادري) adlı kitabı istinsah ettiğini anlattı.

Geçen Yüzyılın Başında Doğramacı Camii

Cami geçen yüzyılın başında şu şekildeydi: Caminin ana kapısı ahşaptandı ve batı yönüne açılırdı. Caminin avlusu ise bir hayli küçüktü; içinde açık bir su havuzu vardı ve suyu, kalenin aşağısından, yani kalenin altında bulunan kehrizlerden sakalar vasıtasıyla getirilirdi. Caminin avlusunda iki nar ağacı ile bir incir ağacı vardı ve hâlâ da vardır. Caminin harimi ise tuğla ve çamurdan yapılmıştı, tavanı ağaç kütüklerindendi; caminin mihrabı alçıyla sıvanmıştı, harimin iç duvarları da öyleydi. Harimin iç duvarlarında birtakım nişler bulunuyordu. Harimin solunda üç oda vardı: Biri Doğramacı'ya, ikincisi Molla Taha'ya, üçüncüsü ise ilim talebelerine aitti.

Tamirattan Sonra Doğramacı Camii

Geçen yüzyılın yetmişli yıllarında Türkmen hayırseverlerden bir grup -Molla Abdurrahman er-Reşidi'nin oğlu Şeyh Molla İrfan, merhum Yunus Kassab ve Hacı Bekir el-Hallucî- bu camiyi tamir ettiler. Anlatıldığına göre caminin ana kapısı demir bir kapıyla değiştirildi, sonra caminin avlusu betonla döşendi, betonarmeden kapalı bir su haznesi yapıldı ve kenarlarına abdest için birkaç musluk takıldı. Harimin tavanı yıkılıp şalman (demir) ile yeniden yapıldı, harimin içi alçıyla badanalandı, harimin solundaki üç oda onarıldı, caminin hariminin üzerine demirden yaklaşık beş metrelik bir minare inşa edildi ve ezanı yayınlamak için bir dizi hoparlör yerleştirildi.

Doğramacı'nın Bazı Kerametlerinden

Allame Molla İbrahim Doğramacı takva sahibi, salih bir adamdı; sabah ezanından önce kalkar ve cemaate imamlık etmek için camiye giderdi. Anlatıldığına göre, zifiri karanlık gecelerde gizli bir kandil Doğramacı'nın yolunu aydınlatırdı. Allah rahmet eylesin, cömert bir adam ve ilmiyle amel eden bir âlimdi; malı sevmez, iktidar ve makam sahipleriyle içli dışlı olmaz, kimseden bir bağış kabul etmezdi.

Hacı Hüseyin Cevan, Doğramacı hakkında latif bir keramet anlatır: Bir gün Mahmud Çelebi geldi ve Doğramacı'nın seccadesi üzerinde namaz kıldığını gördü; yedi Reşat altını lirayı seccadenin altına koydu. Doğramacı namazını bitirince yedi lirayı aldı ve Mahmud Çelebi'ye geri verip ona: "Bu parayı ihtiyacı olana ver" dedi. Çelebi burada Doğramacı'nın daha fazla lira istediğini sandı ve ertesi gün Mahmud Çelebi Reşat altını liralarıyla dolu bir kese getirip Doğramacı'ya verdi. Doğramacı keseyi aldı, bu miktardaki lirayı görünce keseyi Mahmud Çelebi'ye iade etti ve ona: "Sana bu paraya ihtiyacım olmadığını söylememiş miydim? Parayı ihtiyacı olana ver" dedi.

Molla İbrahim Doğramacı'nın oğlu Seyyid Abdulkadir anlatır: Camide babama arkadaşlık eden takva sahibi bir adam vardı, adı Molla Taha idi. Bu Molla Taha, Doğramacı'nın yokluğunda cemaate imamlık ederdi. Erbillilerden biri her gün ona yemek getirmeyi kendisine vazife edinmişti; adı Molla Davud'du. Anlatıldığına göre Molla Davud bir gün evinde kızarmış balık yedi ve boğazına bir kılçık saplandı. Erbil'de o zamanki tek doktora, Circis Cermanus adındaki hekime gitti. Doktor ona: "O kılçığı çıkarmak için ameliyat olman gerekiyor!" dedi. Ertesi gün Molla Davud âdeti üzere Molla Taha'ya yemek getirdi. Molla Taha ona: "Dün neden gelmedin ve bana yemek getirmedin?" dedi. O da: "Dün balık yedim, boğazıma bir kılçık saplandı" dedi ve doktorun söylediklerini anlattı. Molla Taha ona: "Şu testiyi al ve içinden biraz su iç" dedi. O da öyle yaptı; kılçık boğazından aşağı indi ve şifa buldu. Bunun üzerine Molla Davud, Molla Taha'ya teşekkür etti ve ona hayır duasında bulundu.

Molla İbrahim Doğramacı Medresesi

Allame Molla İbrahim Doğramacı, camisinin odalarından birini Kur'an hıfzı ve din ilimlerinin tahsili için medrese olarak ayırdı; elinde Erbil âlimlerinden bir grup yetişti, bunlar arasında Şeyh Ebu Bekir en-Nakşibendi'nin oğlu Şeyh Mustafa ve başkaları vardır. Üstat Zübeyir Bilal İsmail, Erbil'de Âlimler ve Medreseler adlı kitabında şöyle der: "İbrahim Doğramacı Medresesi: Kalenin ana girişine yakın, hâlâ ayakta duran küçük bir camide bulunuyordu; müderrisi olan adı geçen İbrahim, ilmiyle amel eden âlimlerdendi." Doğramacı güzel hat sahibiydi; nitekim birçok eski kitabı istinsah etmiştir.

Şeyhin Vefatı

Allah rahmet eylesin, Allame Molla İbrahim Doğramacı, Tavila'daki Şeyh Hüsameddin en-Nakşibendi'nin halifelerindendi ve zaman zaman onu ziyaret ederdi. Molla İbrahim Doğramacı'nın oğlu Seyyid Abdulkadir şöyle der: Hayatımda babamın ahlakında hiç kimseyi görmedim. Allah rahmet eylesin, yalan ve hile bilmezdi; cömert ve iffetliydi, misafirine ikram eder, kimseden bir şey almazdı. Vefatından sonra, içinde kıymetli kitaplar ve yazmalardan oluşan bir koleksiyon bulunan zengin bir kütüphane bıraktı; ancak paraya ihtiyacımız olduğu için ben o nefis kitapları alıp Bağdat'ta (70) dinara sattım. Vefatından önce hastalandı, gücü tükendi ve hareket edemez oldu. Fakat ikindi ezanını duyunca: "Bana yardım edin, abdest alıp namaz kılayım" dedi. Allah'ın yardımıyla kalktı ve ikindi namazını kıldı; namazdan sonra vefat edip hayata veda etti ve 1938 yılında Erbil'in büyük mezarlığına defnedildi.

6. Hacı Molla Salih Yeken Camii ve Tekkesi (مسجد وتكية الحاج ملا صالح يكن)

Şirzad Şeyh Muhammed

Bu cami-tekke, Erbil Kalesi'nin Tophane Mahallesi'nde bulunan eski camilerden sayılır. Kalenin ortasından geçen caddenin batı tarafında, kale kapısının yakınında, eski belediye başkanı Muhsin Ağa'nın evi ve divanhanesinin karşısında yer alır. Bu cami 200 seneden fazla bir zaman önce Şeyh İbrahim el-Haddad tarafından yaptırılmıştır ve cami bugüne kadar kendi temeli üzerinde ayaktadır. Seksenli yıllarda kale halkının kale dışına göç etmesinin ardından Erbil Kalesi'ndeki birçok cami ve tekke ihmal edildi; son zamanlarda ise vatandaşlardan biri burayı kendine mesken edindi.

Anlatıldığına göre bu cami eskiden şu şekildeydi: Ahşap kapısı kuzey yönüne açılırdı. Caminin avlusunun alanı ise yaklaşık 200 metrekareydi. Caminin avlusunun köşelerinden birinde büyük bir havuz vardı ve suyu her gün sakalar vasıtasıyla kalenin aşağısından getirilirdi. Ellili yıllarda caminin avlusunda abdest için bir musluk bulunuyordu. Caminin kapısının karşısında iki oda, onların üstünde de bir başka oda vardı. Caminin harimi ise kapının sağındaydı. Bina tuğla ve çamurdandı, tavanı ağaç kütüklerindendi; avlunun ve sahnın zemini de tuğladandı.

Caminin İmamları

Bu camideki ilk imam, caminin banisi Şeyh İbrahim el-Kadiri idi. Vefatından sonra şeyhlik ve imamlık oğlu Molla Hıdır'a geçti; onun vefatından sonra da oğlu Molla Salih Yeken'e geçti. Bu Molla Salih büyük bir âlim, zahit bir mutasavvıftı. Kadiri tarikatını, Kerkük şeyhlerinden biri olan Şeyh İbrahim el-Kadiri'den aldı. Camide cemaate Seyyid Molla Hüseyin imamlık ederdi; kendisi ömrünün sonlarında kale dışındaki Hacı Salih ed-Debbağ Camii'nde imamdı ve vefatından sonra adı geçen camiye defnedildi. Şeyh Molla Salih Yeken'in vefatından sonra şeyhlik oğlu Molla Muhammed Ali'ye, sonra Molla Şakir'e geçti; Molla Şakir zamanında caminin imamı Molla Hıdır'dı. Bu camide beş vakit namaz kılınır, her sene ramazanda teravih namazı eda edilir, ayrıca camide zikir halkaları kurulurdu. Bu caminin müdavimleri arasında Erbil'in ileri gelenlerinden bazıları vardı; bunlardan Hacı Taha en-Neccar, Hacı Hasan Hayduş, Hıdır Ahmed Paşa ve Muhsin Doğramacı ile başkaları sayılabilir.

Hacı Molla Salih Yeken Hakkında Birkaç Söz

Şeyh Molla Salih Yeken takva sahibi bir adamdı; bu camiye tam bir fedakârlık ve ihlasla hizmet etti, ayrıca hayattayken bu camiyi tamir ettirdi. Takvası ve engin ilmi sebebiyle Erbil'de şöhreti yayıldı; bundan dolayı cami bu âlimin adını kazandı ve ondan sonra Hacı Molla Salih Yeken Camii diye anıldı. Allah rahmet eylesin, her ay sekiz gün oruç tutar, Kur'an tilavetini ve gece teheccüd namazını çoğaltırdı. Az uyur, sabah ezanına kadar seccadesi üzerinde Rabbine ibadet ederdi; ardından cemaatle sabah namazını kılmaya gider, sonra evine dönerdi.

Hacı Molla Salih Yeken hali vakti yerinde, mülk ve bahçe sahibi bir adamdı; her sene bağlardan, üzümden, nardan ve incirden bahçe gelirleri kendisine ulaşırdı. Bir sene deposu kuru üzümle doldu; o sene çarşıda kuru üzüm yoktu. Çarşı tüccarları elindeki kuru üzümün tamamını satın almak için ona geldiler; ancak o, hepsini onlara satmayı kabul etmedi. Yahudilerin çarşıdaki kuru üzüm mahsulünü tek seferde satın alıp sıkarak ondan içki çıkarmalarından endişe ettiği için, her gün onlara ancak iki okka satmaya razı oldu.

Şeyh Hacı Molla Salih Yeken'in Tekkesi

Yeken Camii yalnızca beş vakit namazın kılındığı bir cami değildi; aynı zamanda Erbil Kalesi'nde meşhur bir tekkeydi ve mürşidi Şeyh Molla Salih Yeken'di. Kendisi Kerkük şehrinde Şeyh İbrahim el-Kadiri'nin elinde okumuştu. Şeyh İbrahim'in Kerkük'ün Hüseyin Mahallesi'nde, Ahmed Ağa Camii'nin karşısında mamur bir tekkesi vardı. Hacı Molla Salih Yeken, Kerkük'teki bu tekkenin masraflarını kendi cebinden karşılar ve o tekkeyi imar etmişti. Şeyh İbrahim el-Kadiri'nin vefatından sonra Hacı Molla Salih, Kerkük mahkemesinden çıkan şer'i hüccet gereğince o cami-tekkenin resmî mütevellisi oldu. Molla Salih Yeken'in vefatından sonra da büyük oğlu Molla Muhammed Ali caminin resmî mütevellisi oldu. Hacı Molla Salih Yeken kırklı yılların sonunda vefat etti ve Erbil'in büyük mezarlığında dedesi Şeyh İbrahim el-Haddad'ın kabrinin yanına defnedildi.

Hacı Molla Salih hayatında iki kez evlendi. İlk eşi Yakup Ağa'nın kızıydı, adı Fatma Han'dı; ilk eşi vefat etti ve ondan çocuğu olmadı. İkinci eşinin adı ise Nazenin Hamd Emin Ağa idi. Hacı Molla Salih Yeken vefat ettiğinde dört oğul bıraktı: Molla Muhammed Ali, Muhammed Latif, Muhammed Cemil ve Muhammed Rauf.

7. Telaferli Şeyh Molla Hıdır Tekkesi – Erbil Kalesi (تكية الشيخ ملا خضر التلعفرلي في قلعة اربيل)

Şirzad Şeyh Muhammed

Şeyh Molla Hıdır Tekkesi, Erbil Kalesi'ndeki eski tekkelerden sayılır; kuruluş tarihi on dokuzuncu yüzyılın sonlarına uzanır. Bu tekke, Erbil Kalesi'nin batı yönünde, Kale Ulu Camii'nin karşısında, Tekke mahallesinde yer alır ve onu Şeyh Hacı Molla Hıdır Telaferli inşa etmiştir. Bu eski zaviye, yapısının eskiliğine rağmen bugüne kadar ayakta kalmıştır. Tekkenin ana kapısı doğu yönüne bakar; kapıdan sonra tekkenin avlusu gelir. Tekke avlusunun batı duvarında bir kapı vardır ve oradan şeyhin evine girilir. Avludan sonra tekke odası gelir; duvarları tuğla ve çamurdan örülmüş, tavanı ahşaptandır. Tekke odasının batı yönünde, yani batı duvarında da bir kapı bulunur. Duvarlar içeriden alçı ile sıvanmıştır. Hacı Molla Hıdır'ın oğlu Şeyh Abdulkerim Telaferli'nin vefatından sonra, Şeyh Abdulkerim'in ikinci oğlu Şeyh Abdulhalik, 1987 yılının başında 7 Nisan mahallesinde yeni bir tekke inşa etti; çünkü kale halkı o mahalleye ve Erbil vilayetindeki diğer semtlere göç etmişti. Eski tekke ise yapısının eskiliği ve alanının darlığı sebebiyle yıkılmak üzereydi; alanı (100) metrekareyi geçmiyordu.

Hacı Molla Hıdır: Adı ve doğumu

O, Hacı Molla Hıdır bin Şeyh Ali bin Şeyh Süleyman bin Şeyh Mustafa bin âlim-i âmil Bekir bin Şeyh Ali bin Şeyh Süleyman'dır; sonuncusu "Gazlan" diye meşhurdur. Hacı Molla Hıdır, Telafer kasabasında 1254 hicri / 1838 miladi yılında doğdu. On yaşına geldiğinde babası vefat etti; ağabeyi Sofi Süleyman ona kefil oldu, onu mektebe verdi ve Kur'an'ı hatmetmesine yardım etti. On beş yaşına geldiğinde ağabeyi vefat edince ilim tahsili için Türkiye'nin Diyarbakır şehrine gitti. Üç yıl sonra Telafer'e döndü ve Musul şehrinin kuzeyinde yer alan Reşidiye köyüne gitti; Şeyh Mustafa Reşidi'nin elinde seyr ü sülûk yaptı ve ondan Kadirî tarikatını aldı – tıpkı Şeyh Mustafa'nın babası Şeyh Abdülaziz Reşidi'nin elinde sülûk etmiş olan kendi babası gibi. Sonra ilmî tahsilini tamamlamak üzere Erbil şehrine yöneldi ve dinî ilimleri "Müezzin" diye meşhur Hacı Molla Abdullah'tan, ayrıca Molla Efendi'nin babası büyük âlim Hacı Ömer Efendi'den aldı.

Erbil'de beş yıl kaldıktan sonra, hac mevsiminde Beytullahi'l-Haram'ı ve içinde efendimiz Hz. Muhammed'in (sallallahu aleyhi ve sellem) kabri bulunan Medine-i Münevvere'yi ziyaret etmeyi özledi. Mukaddes beldelere duyduğu hasretten dolayı sürekli gözyaşı döker oldu. Nihayet Allah'a tevekkül edip yaya olarak yola çıktı ve Basra şehrine ulaştı; ne bir dinarı ne bir dirhemi vardı, o geceyi aç uyudu. Sabah erkenden hac kafilesini sorduğunda, hacca ayrılan geminin Basra'dan ayrıldığını söylediler. Orada camide salih bir adamla tanıştı; adam onun maksadını öğrenince ona yardım etti – Allah ona hayırla karşılık versin – ve hayırlı bir vaatte bulundu. Bunun üzerine bir süre Basra'da, ne yapacağını bilmez bir şaşkınlık içinde kaldı.

Bir gün çarşıya indiğinde bir tellalın yüksek sesle şöyle bağırdığını duydu: "Osmanlı sultanının annesi, fakir hacılar için Basra'ya bir vapur gönderdi; bu vapur üç gün sonra Basra'ya varacak. Hacca gitmek isteyen, adını yolcu listesine yazdırmak için hükümet dairesine başvursun." Bunun üzerine Hacı Molla Hıdır, salih arkadaşıyla birlikte hemen hükümet dairesine koştu ve ikisi de adlarını yolcu listesine yazdırdılar. Üç gün sonra vapur geldi; salih adam şeyh için vapurda uygun bir yer ayırttı ve ihtiyaç duyacağı şeyleri temin etti. Vapur Allah'ın bereketiyle yola çıktı; şeyh son derece sevinçli ve neşeliydi. Nihayet sağ salim Cidde'ye vardılar. Bir gün sonra başka bir kafileye katılarak hacca gitti ve Mekke-i Mükerreme'ye ulaştı; Harem-i Şerif'te birkaç gün aç kaldı.

Bir gün Harem'de otururken bir adam ona sordu: "Sen Iraklı mısın?" O da "Evet, Iraklıyım" dedi. Adam: "Buyur benimle, Şeyh Ahmed Zeynî Dahlan seni çağırıyor" dedi. Onunla birlikte adı geçen şeyhin yanına gitti ve şerefli elini öptü. Şeyh Ahmed Zeynî Dahlan, Hicaz müftüsü ve el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye (الفتوحات المكية) adlı kitabın sahibiydi; Rifaî tarikatında büyük bir mürşitti. Şeyh Hacı Molla Hıdır'a fıkıh dersleri vermek üzere talebelerinden birini görevlendirdi; onun adı Şeyh Ali Mekki idi. Sonra Hacı Molla Hıdır, Şeyh Ahmed Zeynî Dahlan'dan Rifaî tarikatını aldı ve üç yıl onun sohbetinde kaldı; ardından Şeyh Dahlan – Allah ona rahmet eylesin – vefat etti.

Bunun üzerine şeyh Mekke-i Mükerreme'yi terk edip Medine-i Münevvere'ye yöneldi ve orada üç yıl kaldı. Hicaz topraklarındaki bu uzun süreden sonra Şeyh Hacı Molla Hıdır memleketine dönmeye karar verdi ve Cidde'de vapura bindi; ancak vapur onu İstanbul şehrine götürdü ve orada altı ay kaldı. Sonra Mısır'a gitti ve orada bir ay kaldı. Nihayet Reşidiye'ye ulaştı; bu esnada şeyhi Şeyh Mustafa Reşidi'yi ziyaret etti ve tam bir ay onun yanında kaldı. Sonra Telafer'e döndü ve orada evlendi. Birkaç yıl sonra, Reşidiye'deki şeyhini ziyaretlerinden birinde şeyh ona şöyle dedi: "Ey oğlum, Erbil şehrine gitmelisin; orada Şeyh Muhammed Culî adında bir şeyh var. Bu şeyh bereketi bol, ihsanı çok bir kimsedir; kalbi Allah korkusuyla doludur. Ona git, inşallah bereketlerinden istifade edersin; o seni kabul eder ve seninle ilgilenir."

Şeyh Hacı Molla Hıdır, Şeyh Culî'nin misafiri

Şeyh Hacı Molla Hıdır ailesiyle birlikte Erbil'e geldi. Onun gelişinden birkaç gün önce şeyh, beklenen misafiri için bir ev tahsis etmişti. Şeyh Culî'ye soruldu: "Bu evi kimin için hazırlıyorsun ey şeyh?" O da: "Yakında bize aziz bir kimse ailesiyle birlikte gelecek ve yanımızda kalacak" dedi. Şeyh Hacı Molla Hıdır'ın ailesiyle birlikte bulunduğu kafile Muzafferiye Minaresi'nin civarına ulaştığında, Hacı Molla Hıdır, Şeyh Muhammed Culî'nin ve müritlerinin onu aziz ve kerim bir misafir olarak karşılamak üzere beklediklerini gördü. Şeyh Culî, daha önce hiç görmediği Hacı Molla Hıdır'ı ilk kez gördüğünde müritlerine: "Bu adam, beklenen misafirdir" dedi. Hacı Molla Hıdır, Şeyh Culî'nin misafirliğinde iki yıldan fazla kaldı; gece gündüz onun yanından ayrılmadı, ilminden ve bereketinden çokça istifade etti ve o dönemde Erbil halkından bazılarıyla tanıştı. Sonra ailesiyle birlikte Telafer'e döndü ve iki oğlu oldu: Abdulkerim ve Yunus. Ardından Telafer'deki evinin bir bölümünü irşat zaviyesi olarak ayırdı. Allah ona rahmet eylesin, takva sahibi bir âlim, zahit ve verâ sahibi bir kimseydi; insanlar pek çok dinî meselede ona başvururdu. Çağının âlimleri ve şeyhleriyle iyi ilişkileri vardı.

Kısa bir süre sonra ailesini Telafer'de bırakıp yeniden Erbil'e yöneldi, Kale Ulu Camii'ne yerleşti ve camide küçük bir hücreyi kendisine geçici zaviye edindi.

Telafer'in İngilizlere karşı isyanı

Hacı Molla Hıdır, Erbil'de belirli bir süre kaldıktan sonra tekrar Telafer'e döndü. Telafer'de ve Irak'ın diğer şehirlerinde İngilizlere karşı Yirmi Devrimi'nin (1920) patlak vermesinden önce Şeyh Molla Hıdır, Kale Ulu Camii'nde ikamet etmek üzere Erbil'e döndü ve ailesini Telafer'de bıraktı. Devrimin bastırılması ve İngilizlerin devrimcileri takip etmesinden sonra şeyh, aile fertlerine katılmak üzere tekrar Telafer'e döndü; sonra ailesiyle birlikte Erbil'e göç etmeye karar verdi. Oraya göç ettiler ve Erbil'in Saray mahallesine yerleştiler.

Şeyh Hacı Molla Hıdır 1932 yılında vefat etti ve temiz naaşı, büyük Erbil kabristanının yanındaki boş bir arazide toprağa verildi. Ardında yedi çocuk bıraktı: beş kız ve iki oğlan. Büyük kızı (Sare) idi; Allah ona rahmet eylesin, şeyh onun adıyla künyelenmiş ve kendisine "Ebu Sare" denilmiştir. Şeyhin, irşadında ve zühd ile tasavvuf yolunda ardından gelen bir dizi müridi vardı; bunlardan bazıları Molla İbrahim, Seyyid Yunus ve Hacı Şeyho'dur.

8. Şeyh Abdulkerim Telaferli (الشيخ عبد الكريم التلعفري)

Şeyh Hacı Molla Hıdır'ın oğlu Şeyh Abdulkerim, 1887 miladi yılında Telafer'de doğdu. Dinî ilimleri babasının yanında okudu ve çocukluğundan itibaren babasının yolunu izledi; babasının müritleri onu teşvik eder ve her işte onunla yardımlaşırdı. Babasının vefatından sonra şeyhlik ona geçti; tekkede babasının yerine oturdu ve o da büyük bir şeyh, kâmil bir mürşit oldu. Şöhreti Erbil'de, Musul'da, Telafer'de ve çevre köylerde, hatta Irak dışında bile yayıldı. Beytullahi'l-Haram'ı üç kez haccetti. Allah ona rahmet eylesin, ilmiyle amel eden bir âlim ve faziletli bir mürebbi idi; onu ziyaret eden herkes onu sever ve sohbetine bağlanırdı. Müritlerini güzel bir terbiye ile yetiştirir, hak yoluna ve sırat-ı müstakime ulaşmak isteyenlere yol gösterir, onları Allah'ın rızası için çalışmaya ve O'ndan korkmaya teşvik ederdi. Ayrıca babası gibi müritleri arasında pek çok kerametle tanınmıştı. Ahlakından biri de cömertlik ve eli açıklıktı; misafire ikram eder, fakirlere ve yoksullara saygı gösterir, muhtaçlara yardım eder ve sıkıntılarını giderirdi. İrşadı 1981 yılına kadar sürdü; sonra Allah'ın rahmetine ve rızasına kavuştu. Temiz naaşı, kendi vasiyeti üzerine, büyük kabristanda babasının türbesinin arkasına defnedildi.

Şeyhin halifelerinden ve müritlerinden bazıları

Şeyh Hacı Molla Hıdır'ın 1932 yılındaki vefatından sonra şeyhlik oğlu Şeyh Abdulkerim Telaferli'ye geçti ve tekke onun döneminde göz kamaştırıcı bir şekilde gelişti; zira irşatta babasının yolunu izledi ve Kadirî tarikatını yaydı. Şeyh Hacı Molla Hıdır, tekkesinde pazartesi ve cuma akşamları kıyam zikri halkaları düzenlerdi. Vefatından sonra oğlu Şeyh Abdulkerim 1963 yılına kadar bu tür zikri sürdürdü; o yıl ise şeyh, tekkede Kadirî-Reşidî evradına dayanarak yalnızca oturarak yapılan zikir halkalarını benimsedi ve bu, vefatına kadar böyle devam etti. Şeyh Abdulkerim'in, zikrin edasından hemen sonra vaaz ve irşat halkaları olurdu.

Erbil'deki halifelerinden bazıları: Hacı Osman, Halife Abdulkadir Bekri ve Halife Abdulilah. Reşidiye köyünde: babasının şeyhi olan Şeyh Mustafa Reşidi'nin torunlarından Şeyh Hüsameddin, Şeyh Melik ve Şeyh Ali; ayrıca Şeyh Ali Cevad ve Musul'da mamur bir tekkesi bulunan kardeşinin oğlu Şeyh Ahmed; Zennun Halle, Şeyh Yusuf ve Mahlebiye köyünde Molla Muhammed Said. Onun sağlığında def çalanlar şunlardı: Molla Abdulcebbar, Molla Reşid, Hacı Fethi Gafur, Hacı Sadık Abdulfettah ve Osman Ömer. Şeyh Abdulkerim'in sağlığında halkanın ortasında zikredenler ise şunlardı: Selim Hacı Karsul, Abdulfettah Kadir, Molla Hüseyin, Molla Ahmed ve Molla Muhammed Emin Neccar.

Şeyh Abdulkerim, Beytullahi'l-Haram'a ve Medine-i Münevvere'ye yaptığı ziyaretlerin birinde Habib-i Mustafa (s.a.v.) hakkında Türkçe ince bir şiir yazmıştır; ondan şu beyitleri aktarıyoruz:

يا مصطفى يا مجتبى / أهلاً وسهلاً مرحبا
Ya Mustafa, ya Müctebâ
Ehlen ve sehlen merhaba

Güzel cemalin göreyim
Payine yüzler süreyim
Yolunda canlar vereyim
Ehlen ve sehlen merhaba

Medine'de hurma bağı
Yüreğimde yanar bağı
Ziyaret et Uhud dağı
Ehlen ve sehlen merhaba

Ruhum olsun sana fida
Her an ederim men nida
Şefaatinden koyma cüda
Ehlen ve sehlen merhaba

Elinden içtim şerbeti
Hiç görmedim men mihneti
Fazlıyla oldu muhabbeti
Ehlen ve sehlen merhaba

Şeyhzade Tekkesi – Erbil Kalesi (تكية شيخ زادة في قلعة اربيل)

Şirzad Şeyh Muhammed

Şeyhzade Tekkesi, Erbil'in en eski tekkelerinden sayılır. Bu tekke, Erbil Kalesi'nin kuzeydoğu yönünde, Saray mahallesinde, (Bâbü'l-Ahmedî) diye bilinen doğu kapısının ya da küçük kapının yakınında yer alır ve kale kenarından (surdan) uzak değildir. Bu tekkenin kuruluşu hakkında kesin bilgi yoktur; kuruluş tarihinin Atabegler dönemine, yani yaklaşık 522-630 hicri yıllarına dayandığı sanılmaktadır. Üçüncü hicri / on sekizinci miladi yüzyılda yaşamış olan ve "Şeyhzade" (yani şeyhin oğlu) lakabıyla anılan Şeyh İbrahim Sıddıkî el-Evvel'in bu Kadirî tekkesini inşa ettiği düşünülmektedir.

Şeyhzade: Sıddıkî ya da Bekrî lakabı

Şeyhzade ailesi fertlerinin taşıdığı Sıddıkî lakabından, onların Ebu Bekir es-Sıddîk'ın (r.a.) soyundan geldikleri sonucu çıkarılmaktadır; nitekim tekkede yapılan zikirlerde Mustafa Bekrî'nin adı da anılmaktadır. Büyük tarihçi İbnü'l-Müstevfî, Târîhu Erbil (تاريخ اربيل) adlı kitabında2 iki kişinin Bekrî lakabını kazandığını söyler. Bunlardan birincisi Muhammed bin Abdullah el-Bekrî'dir; o, Ebu'l-Buhayb el-Herûdî'nin (Abdulkadir bin Abdullah bin Muhammed bin Hammûye) (490-563 hicri) dedesidir; Şafiî fakihi ve mutasavvıf olan bu zat Erbil'e gelmiş ve orada vaaz vermiş, Bağdat'ta vefat edip kendi medresesine defnedilmiştir.

Hammûye ise şudur: Abdullah bin Seyyid bin el-Hasan bin el-Kasım bin Alkame bin en-Nadr bin Muaz bin Abdurrahman bin el-Kasım bin Hamd bin Ebi Bekr es-Sıddîk (r.a.). Ancak İbnü'd-Dübeysî3 onun soyunu şöyle aktarmıştır: (Abdulkahir bin Abdullah bin Hamd bin Abdullah bin Sed bin el-Hüseyin bin el-Kasım bin en-Nadr bin el-Kasım bin Sa'd bin en-Nadr bin Abdurrahman bin el-Kasım bin Muhammed bin Ebi Bekr es-Sıddîk (r.a.)) ve şöyle demiştir: "Bu soy kütüğünü onun kendi el yazısından naklettim", yani Abdulkahir'in oğlundan, yani Muhammed bin Abdullah el-Bekrî'nin torununun oğlundan. O da Bağdat'ta medfun bulunan Şeyh Muhammed el-Herûdî'nin (539-632 hicri) amcasının oğlu Muhammed Abdullatif bin el-Kahir'dir (534-610 hicri).

İbnü'l-Müstevfî'nin Târîhu Erbil adlı kitabında zikrettiği, Bekrî lakabını taşıyan ikinci kişi ise Ebu'l-Fütuh Muhammed el-Bekrî'dir (518-615 hicri): Muhammed bin Muhammed bin Muhammed bin Amrûk bin Ebi Sa'd bin Abdullah bin el-Hasan bin el-Kasım bin Alkame bin en-Nadr bin Muaz bin Abdurrıza bin el-Kasım bin Hamd bin Ebi Bekr es-Sıddîk (r.a.). Bu büyük mutasavvıf şeyhin hadis dinlediğini, bunun birden çok kez olduğunu ve sonuncusunun 599 hicri yılında gerçekleştiğini söylemiştir.

İbnü'l-Müstevfî şöyle demiştir: (شيخ بن دين، قدم أربيل وأقام بها...) – "Dindar bir şeyhti; Erbil'e geldi ve orada ikamet etti. Fakir Ebu Said Kökböri bin Ali'nin ona karşı tam bir riayeti ve saygısı vardı; pek çok kişi onu gözetti ve onun geniş bağlantıları oldu. Nihayet 610 hicri yılının Cemâziyelevvel ayının dokuzuncu günü, perşembe ikindi vaktinde Erbil'de vefat etti ve Sufiye kabristanına defnedildi."

Şeyhzade ailesinin tanınmış fertleri: Kaledeki Şeyhzade Tekkesi'ni yöneten şeyhler

1. Şeyh İbrahim Sıddıkî el-Evvel (الشيخ ابراهيم الصديقي الاول)

(Şeyhzade) lakabıyla anılırdı. Erbil'deki Kadirî tarikatının en meşhur şeyhlerindendir; atalarının tekkesinde irşat için oturdu. Vefatının on üçüncü hicri yüzyılın başlarında olduğu kuvvetle tahmin edilmektedir; büyük Erbil kabristanında bulunan Şeyhzade'ye ait özel kabristana defnedilmiştir.

2. Şeyh Muhyiddin el-Evvel bin Şeyh İbrahim el-Evvel (الشيخ محي الدين الاول ابن الشيخ ابراهيم الاول)

Şeyh İbrahim Sıddıkî el-Evvel'in vefatından sonra şeyhlik oğluna geçti ve tekkede babasının yerini aldı. Vefatının on sekizinci hicri yüzyılın ilk üçte birinde olması muhtemeldir; büyük Erbil kabristanındaki atalarının kabristanına defnedilmiştir.

3. Şeyh Abdullah bin Şeyh Muhyiddin el-Evvel (الشيخ عبد الله بن الشيخ محي الدين الاول)

Tekkede babasının yerinde irşat için oturdu. Erbil'de 1225 hicri / 1810 miladi yılının Muharrem ayında vefat etti ve büyük Erbil kabristanına defnedildi; kabri Şeyhzade'ye ait özel kabristanda hâlâ mevcuttur. Ardında iki oğul bıraktı: Şeyh İbrahim es-Sânî (İkinci) ve Şeyh Muhyiddin es-Sânî (İkinci).

4. Şeyh Muhyiddin es-Sânî es-Sıddıkî bin Abdullah (الشيخ محي الدين الثاني الصديقي ابن عبدالله)

Babasının vefatından sonra şeyhlik ona geçti ve Kaledeki Şeyhzade Tekkesi'nde irşada ve gözetime başladı; ancak uzun yaşamadı, babasının vefatından yaklaşık bir yıl sonra, 1226 hicri / 1811 miladi yılının Rebiülevvel ayında vefat etti. Tek bir oğlu oldu: Şeyh Abdulkadir es-Sıddıkî el-Erbilî.

5. Şeyh İbrahim es-Sânî es-Sıddıkî bin Şeyh Abdullah (الشيخ ابراهيم الثاني الصديقي ابن الشيخ عبدالله)

Kardeşi Şeyh Muhyiddin es-Sânî'nin vefatından sonra şeyhlik ona geçti. Büyük bir âlimdi; babalarının ve dedelerinin tekkesinde irşat için oturdu. Erbil'de 1276 hicri / 1859-1860 miladi yılında vefat etti ve büyük Erbil kabristanındaki Şeyhzade kabristanına defnedildi. Ardında tek bir oğul bıraktı: Şeyh Ahmed Han.

6. Şeyh Ahmed Han (Han Ahmed) es-Sıddıkî bin Şeyh İbrahim es-Sânî (الشيخ احمد خان (خان احمد) الصديق ابن الشيخ ابراهيم الثاني)

Erbilliler Şeyh Ahmed Han'a (Han Ahmed) adını vermişlerdir. Babası Şeyh İbrahim es-Sânî'nin vefatından sonra tekkede onun yerinde irşat için oturdu ve eceli gelene kadar bu görevi sürdürdü; büyük Erbil kabristanındaki Şeyhzade kabristanına defnedildi. Baş ucundaki mermer taş levhaya şu ibare yazılmıştır: "Şeyh İbrahim'in oğlu Şeyh Ahmed Han, 1283 hicri / 1866 miladi yılının Rebiülevvel ayında vefat etti." Şeyh Ahmed'in erkek çocuğu olmadı, ancak ardında iki kız bıraktı: 1339 hicri / 1923 miladi yılında Erbil'de vefat eden Esma Han ile Ayşe Han. Ayşe Han, Osmanlı döneminde iki kez belediye başkanlığı yapan Seyyid Abbas Ağa'nın oğlu Seyyid Abdullah Paşa'nın eşiydi; birinci kez 1904-1907 döneminde, ikinci kez 1913-1918 döneminde bu görevi üstlendi. O, Erbil'de tanınan, Hasenî lakaplı Seyyid Ahmed ailesindendir; kabri şu anda İmam Muhammed Kabristanı'nda, İmam Muhammed türbesindeki üç kubbeden ikincisinin altında bulunmaktadır. Ayşe Han 1344 hicri / 1925-1926 miladi yılında vefat etti ve büyük Erbil kabristanındaki Şeyhzade kabristanına defnedildi.

7. Şeyh Abdulkadir es-Sıddîk.

Şeyh Ahmed Han'ın vefatından sonra Şeyh Zade Tekkesi

Şeyh Ahmed Han Erbil'de vefat ettiğinde, ardında tekkenin gözetimini üstlenecek bir oğul bırakmamıştı. Bu sebeple Erbil Kalesi'ndeki Şeyh Zade Tekkesi'nin gözetim sorumluluğu, o dönemde Erbil'in önde gelen âlimlerinden biri olan Molla Muhammed el-Erbilî'ye verildi. Kendisi Halidiye Hankâhı'nda ünlü bir müderris ve tanınmış âlimlerdendi. Nitekim 1883'te vefat eden İbrahim Fasih el-Haydarî, Unvânü'l-Mecd (عنوان المجد) adlı kitabında ondan Molla Muhammed el-Erbilî adlı bir âlim olarak söz etmiş ve şöyle demiştir: (من أجلّهم ــ أجلّ من أدركهم العالم الفاضل التركي الأديب محمد الأربيللي) "Onların en büyüklerinden — yetiştiğim kimselerin en büyüğü, faziletli âlim, Türk edip Muhammed el-Erbilî'dir." Yine şöyle demiştir: "Küçüklüğümde kendisinden Şâfiî ve Hanefî fıkhını, ferâiz ilmini, nahiv, sarf ve edebiyat kitaplarını okuduğum kimseler arasında faziletli âlim, Türk edip Muhammed el-Erbilî de vardır." Molla Muhammed el-Erbilî ayrıca felek (astronomi) ilmine düşkündü ve Mevlânâ Halid en-Nakşibendî'nin halifelerindendi. Ahmed Han'ın vefatından sonra tekke Molla el-Kâdirî'ye geçti ve orada cemaate imamlık etmeye başladı. Molla Muhammed'in döneminde Şeyh Zade Tekkesi'nde Kâdirî zikrinin yapılmadığı belirtilmektedir. Molla Muhammed el-Erbilî, 1889 yılındaki vefatına kadar tekkenin gözetimini sürdürdü.

Ardından kardeşi Molla Abdullah babasının yerine oturdu ve durum, Şeyh Şerif es-Sıddîkî'nin 1889-1890 yılında tekkeyi devralmasına kadar böyle devam etti.

8. Şeyh Muhyiddin es-Sıddîkî'nin oğlu Şeyh Abdulkadir (الشيخ عبد القادر ابن الشيخ محي الدين الصديقي)

Şeyh Abdulkadir es-Sıddîkî el-Erbilî, Şeyh Ahmed Han'ın amcaoğludur. Babası Şeyh İkinci Muhyiddin'in 1811 yılındaki vefatından sonra Şeyh Abdulkadir, Türkiye'nin Urfa şehrine gitti ve orada Kâdiriyye Tekkesi'ni kurdu; güzel bir şöhret kazandı, etrafında kalabalık bir topluluk toplandı ve orada Kâdirî tarikatını yaymaya başladı. Şeyh Abdulkadir es-Sıddîkî, şöhreti Türkiye'de ve Türkiye dışında yayılmış büyük bir âlimdi. Çoğu tasavvufa dair bir dizi dinî kitap telif etti ve bunlardan bir kısmını hayatta iken bastırdı. Mısır'da bastırdıkları arasında, 1300 hicrî / 1897 miladî yılında Kahire'de bastırdığı Tefrîhu'l-Hâtır fî Menâkıbi'ş-Şeyh Abdilkâdir (تفريح الخاطر في مناقب الشيخ عبد القادر) adlı kitabı vardır. Şeyh Abdulkadir, 1315 hicrî / 1897 miladî yılında Urfa şehrinde vefat etti ve oranın mezarlığına defnedildi. Vefatından birkaç yıl önce, Şeyh Fuad'ın dedesi Şeyh Şerif'i tekkenin gözetimiyle görevlendirmişti. Geride üç oğul bıraktı: Şeyh Muhammed, Şeyh Abdullah ve Şeyh Safvet Kemal.

Eserlerinden bazıları:

  1. Âdâbü'l-mürîdîn ve necâtü'l-müsterşidîn (آداب المريدين ونجاة المسترشدين) — Müritlerin Âdâbı ve İrşad İsteyenlerin Kurtuluşu.
  2. Tefrîhu'l-hâtır fî menâkıbi'ş-Şeyh Abdilkâdir (تفريح الخاطر في مناقب الشيخ عبد القادر) — Şeyh Abdulkadir'in Menkıbelerinde Gönül Ferahlığı.
  3. Şerhu's-salâti'l-muhtasar li'ş-Şeyhi'l-Ekber (شرح الصلاة المختصر للشيخ الأكبر) — Şeyh-i Ekber'in Salâtının Muhtasar Şerhi.
  4. ed-Dürerü'l-mu'tebere fî şerhi'l-ebyâti's-semâniyete aşrete (الدرر المعتبرة في شرح الأبيات الثمانية عشرة) — On Sekiz Beytin Şerhinde Muteber İnciler.
  5. ed-Dürrü'l-meknûn fî ma'rifeti's-sırri'l-masûn (الدر المكنون في معرفة السر المصون) — Korunmuş Sırrın Bilgisinde Saklı İnci.
  6. Şerhu'l-Leme'ât li-Fahriddîn el-Irâkî (شرح اللمعات لفخر الدين العراقي) — Fahreddin Irâkî'nin Leme'ât'ının Şerhi.
  7. el-Kavâidü'l-cem'iyye fi't-tarîkati'r-Rifâ'iyye (القواعد الجمعية في الطريقة الرفاعية) — Rifâî Tarikatında Toplayıcı Kaideler.
  8. Mecmûatü'l-eş'âr fi'r-rekâik ve'l-âsâr (مجموعة الأشعار في الرقائق والآثار) — Rekâik ve Eserlere Dair Şiirler Mecmuası.
  9. Mir'âtü'ş-şühûd fî vahdeti'l-vücûd (مرآة الشهود في وحدة الوجود) — Vahdet-i Vücûdda Şuhûd Aynası.
  10. Misku'l-hitâm fî ma'rifeti'l-imâm (مسك الختام في معرفة الامام) — İmamın Bilinmesinde Hitâmın Miski; bir forma hâlinde muhtasar bir risale.
  11. el-İlhâmâtü'r-rahmâniyye fî merâtibi'l-hakîkati'l-insâniyye (الالهامات الرحمانية في مراتب الحقيقة الانسانية) — İnsanî Hakikatin Mertebelerinde Rahmânî İlhamlar.
  12. Huccetü'z-zâkirîn ve reddü'l-münkirîn (حجة الذاكرين ورد المنكرين) — Zikredenlerin Delili ve İnkârcılara Reddiye; 1229 hicrî yılında Mısır'ın İskenderiye şehrinde basıldı.
  13. Hadîkatü'l-ezhâr fi'l-hikmeti ve'l-esrâr (حديقة الأزهار في الحكمة والأسرار) — Hikmet ve Sırlarda Çiçek Bahçesi.
  14. et-Tarîkatü'r-rahmâniyye fi'r-rücû' ve'l-vusûl ile'l-hazrati'l-aliyye (الطريقة الرحمانية في الرجوع والوصول الى الحضرة العلية) — Yüce Huzura Dönüş ve Vuslatta Rahmânî Yol.
  15. en-Nefesü'r-rahmâniyye fî ma'rifeti'l-hakîkati'l-insâniyye (النفس الرحمانية في معرفة الحقيقة الانسانية) — İnsanî Hakikatin Bilinmesinde Rahmânî Nefes.

9. Şeyh Abdulkadir es-Sıddîkî el-Erbilî'nin oğlu Şeyh Safvet (الشيخ صفوت بن الشيخ عبد القادر الصديقي الاربيللى)

Şeyh es-Sıddîkî el-Erbilî, Türkiye'nin Urfa şehrinde vefat etti ve geride üç oğul bıraktı: Babasının Urfa'ya göçünden önce Erbil'de doğan ve Erbil'deki Şeyh Zade Mezarlığı'na defnedilen Şeyh Muhammed; Erbil'de doğan, babasıyla birlikte yola çıkıp Urfa şehrine yerleşen, babasının vefatından sonra Erbil'e dönen ve 1318 hicrî / 1900 miladî yılında orada vefat eden Şeyh Abdullah; ve Şeyh Abdulkadir'in en küçük oğlu olan Şeyh Safvet. Şeyh Safvet, Urfa şehrinde doğdu, babasının himayesinde yetişti ve şer'î ile naklî ilimleri babasından okudu. Şeyh Safvet, tasavvufta engin bilgiye sahip, yüce bir âlim, mutasavvıf ve fakihti. Urfa şehrinde seçkin bir içtimaî mevkii vardı; şen ve mamur tekkesi fakirlerin ve düşkünlerin sığınağıydı. Yemek yedirir, her hafta pazartesi ve cuma geceleri Kâdirî zikri meclisleri düzenlerdi. Şöhreti Urfa'da ve Urfa dışında yayıldı; bu sebeple yüksek devlet görevlerine geldi. Bunlardan bazıları:

  1. 1339 hicrî / 1923 miladî yılından önce birden çok kez İstanbul'daki Büyük Millet Meclisi'ne (مجلس الشعب الكبير) Urfa şehrinden mebus yahut milletvekili seçildi.
  2. 1939 yılında yeniden Urfa milletvekili seçildi; bu sebeple meclis toplantıları süresince ailesiyle birlikte İstanbul'da ikamet etmesi gerekti.
  3. 1345 hicrî / 1927 miladî yılında bir kez daha Büyük Millet Meclisi üyeliğine seçildi.

Şeyh Safvet Kemal, Erbil Kalesi'ndeki ata ve dedelerinin tekkesiyle yakından ilgilenirdi; bu sebeple babası gibi, Şeyh Şerif es-Sıddîkî eliyle Erbil Kalesi'ndeki Şeyh Zade Tekkesi'nin gözetimini sürdürdü. Şeyh Zade Tekkesi'ni ihya eden, orada pazartesi ve cuma geceleri zikir meclisleri kuran ve tekkeye fedakârlık ve ihlasla hizmet eden Şeyh Şerif'ti. Bu yüzden Şeyh Safvet Kemal'in saygı ve takdirini kazandı; Şeyh Safvet ona karşı tam bir muhabbet, sevgi ve takdir beslerdi, çünkü Erbil Kalesi'ndeki ata ve dedelerinin tekkesinde irşadın devam etmesi onun sayesinde olmuştu.

Şeyh Safvet Kemal, Molla Efendi'nin konuğu

Şeyh Safvet Kemal Erbil şehrine geldi ve onu Allame Molla Efendi (31 Aralık 1942'de vefat eden Ebubekir bin Hacı Ömer Efendi) karşıladı. Şeyh, Erbil'in güneyinde yer alan Badava mahallesindeki Molla Efendi'nin konağında ikamet etti. Erbil'de kaldığı sırada, malî bir sıkıntı sebebiyle kalenin aşağısındaki Şeyh Zade bostanını 18 Zilhicce 1347 hicrî / 27 Mayıs 1929 miladî tarihinde sattı. Yine Erbil'de bulunduğu sırada Şeyh Safvet, merhum Şeyh Şerif'i kabul etti ve Şeyh Zade Tekkesi'ni gözettiği için ona teşekkür etti; ayrıca Badava mahallesindeki Molla Efendi'nin evinde bir Kâdirî zikri meclisi düzenlemesini istedi. Şeyh, Şeyh Safvet'in isteğine karşılık verdi ve dervişleriyle birlikte sancakları taşıyarak, def ve davul çalarak heybetli bir alayla yola çıktı; orada kıyam zikri meclisi kurdular. Bu sırada Şeyh Safvet, babasının Urfa'daki tekkesinde düzenlediği Kâdirî zikirlerine dair hatıralarını yeniden yaşadı. Şeyh Safvet Kemal, şeriat ve tasavvuftaki geniş ilminin yanı sıra Türk dilinde usta bir şairdi; şiirlerine tasavvufî üslup hâkimdi ve şiirlerinde Mevlânâ Celaleddin Rûmî'nin adını tekrarlardı; Mevlânâ'nın Urfa'da meşhur bir tekkesi vardı (Mevlânâ Celaleddin Rûmî 127 hicrî yılında vefat etmiştir; asıl tekkesi ve şerefli türbesi Konya şehrindedir). Şeyh Safvet Kemal Urfa şehrinde vefat etti ve orada defnedildi; vefat tarihi bilinmemektedir.

10. Molla Yunus oğlu Abdullah oğlu Şeyh Muhammed Şerif (الشيخ محمد شريف بن عبدالله بن ملا يونس)

Şeyh Muhammed Şerif, Erbil Kalesi'nde ilim, takva ve faziletlerle dolu bir evde doğdu. Dedesi Molla Yunus meşhur din âlimlerindendi; Erbil'de vefat etti ve oraya defnedildi. Babası Molla Yunus oğlu Abdullah ise babasının himayesinde yetişip büyüdü ve Safer ayı 1301 hicrî / 1883 miladî yılında vefat etti. Onun İbrahim bin Molla Yunus adında bir kardeşi vardı; o da Rebiülevvel ayı 1302 hicrî / 1884 miladî yılında vefat etti. İkisi de Büyük Erbil Mezarlığı içindeki Şeyh Zade Mezarlığı'na defnedildi. Şeyh Muhammed Şerif, babasının üç oğlundan biriydi; kardeşleri: Muhammed Şerif, Molla Sadullah ve Şeyho (Molla Yunus). Şeyh Muhammed Şerif'in nüfus kimliği onun 1870 yılında doğduğunu göstermektedir, ancak bu tarihten önce doğduğu söylenmektedir. Babasının himayesinde yetişti, o zamanın mekteplerinde okudu; ayrıca Erbil'de döneminin bazı âlimlerinden bir kısım şer'î ilimleri tahsil etti.

Şeyh Muhammed Şerif, daha çocuk yaşlardan itibaren tasavvufa yöneldi ve Kâdirî tarikatına intisap etti. Bu sebeple Kerkük şehrine gitti ve orada, Kerkük'teki Kâdirî tarikatının şeyhi olan Şeyh Mahmud Talabani oğlu Şeyh Ahmed oğlu Şeyh Abdurrahman oğlu Şeyh Ali'nin (1248-1330 hicrî / 1832-1912 miladî) yanında bir süre kaldı. Adı geçen şeyhin Kerkük'te mamur bir tekkesi vardı. Şeyh Ali Talabani ona Kâdirî tarikatında irşad icazeti, dinî ilimlerde ikinci bir icazet ve tıp işleri ile ilaç terkibi konusunda üçüncü bir icazet verdi. Kerkük'te uzunca bir süre kaldıktan sonra Şeyh Muhammed Şerif Erbil'e döndü. Şeyhin, Erbil Kalesi'nde bir tekkeyi idare etme ve orada post-nişin olma arzusu vardı; o sıradaki ikametgâhı kaledeki Şeyh Zade Tekkesi'ne uzak değildi ve ata ile dedelerinin tekkesinde oturmak için güçlü bir isteği vardı. Bu sebeple 1889 ya da 1890 yılı civarında hac kafilesiyle yola çıktı. İhtiyat ve tedbir gereği Şeyh Muhammed Şerif yanına bir tabanca almıştı; kafile Halep yakınlarına vardığında tabancasından bir kurşun çıktı ve uyluğuna isabet etti, bunun üzerine şiddetli bir kanama geçirdi. Yolculukta kendisine eşlik eden Erbilli hacı adaylarının yardımıyla saman çuvalları arasında bir atın sırtında taşındı; sonra başka bir kafileye katıldı ve onunla birlikte Urfa şehrine yöneldi. Orada Şeyh İkinci Muhyiddin es-Sıddîkî oğlu Şeyh Abdulkadir'in yanında aziz ve ikram gören bir konuk oldu. Şeyh Abdulkadir oraya bir doktor çağırttı ve Şeyh Muhammed Şerif'in uyluğundaki yaranın tedavisine başlandı; nihayet yolculuk yapabilecek hâle geldi. Urfa şehrinden ayrılmadan önce Şeyh Muhammed Şerif, Şeyh Abdulkadir es-Sıddîkî'ye, Erbil Kalesi'ndeki Şeyh Zade Tekkesi'nde kalmasına ve orayı gözetmesine izin vermesini teklif etti. Şeyh de ona tekkenin gözetimini, orada pazartesi ve cuma geceleri Kâdirî zikirlerini yapmasını ve tekkenin bütün vakıflarını gözetmesini izin verdi ve bu hususta ona resmî bir hüccet yazdı. Bu resmî hüccet bugüne kadar kalmış olup torunu Şeyh Fuad'ın yanında muhafaza edilmektedir. Şeyh Abdulkadir'in yanında bütün bu süre boyunca kaldıktan sonra Şeyh Muhammed Şerif Erbil'e dönmek üzere hazırlandı; Şeyh Abdulkadir es-Sıddîkî, müritleri ve dervişleriyle birlikte onu uğurladı; o da bozkırları, ovaları ve dağları aşarak Erbil'e döndü. Böylece Şeyh Muhammed Şerif gözü aydın olarak Erbil'e döndü ve arzusu gerçekleşti: Tekkeyi Molla Muhammed el-Erbilî oğlu Molla Abdullah'tan devraldı ve irşad için oraya oturdu. Orada her hafta pazartesi ve cuma geceleri yatsı namazından sonra Kâdirî zikri meclisleri düzenler ve buna ihtiyarlığına ve vefatına kadar devam etti.

Şeyh Muhammed Şerif es-Sıddîkî ve halk hekimliği mesleği

Şeyh Muhammed Şerif, halk hekimliği mesleğini icra eden yüce bir şeyhti; şöhreti Erbil'de ve Erbil dışında yayılmış ünlü bir hekimdi. Şeyh Şerif'in torunu, Şeyh Abdulkadir'in oğlu Şeyh Fuad şöyle diyor: "Allah rahmet eylesin, dedem bahar mevsimlerinde otları ve tabiî bitkileri toplamak için dağlara çıkardı; kendi el yazısıyla, çeşitli ilaç terkiplerini içeren pek çok yazma bıraktı. Ne yazık ki bugünkü aktarlar bu ilaç terkiplerinin adlarını bilmiyorlar."

Şeyh; göz iltihabı (rmed) ilaçlarını hazırlamada, çıbanları özel terkiplerle tedavi etmede ve mide hastalıkları, alerji, kurtlar, kabızlık, ishal, yanıklar ve başka hastalıklar için ilaç terkip etmede ustaydı. Anlatıldığına göre Şeyh Muhammed Şerif her hafta Şeyh Salih el-Berzencî'yi ziyaret ederdi. Tekkede oturan, ilaç terkibi konusunda geniş bilgisi olan bir Hintli vardı. Şeyh Salih'i ziyaretlerinden birinde Hintli adam ona şöyle dedi: "Sana ileride faydasını göreceğin iki ilacın terkibini öğreteceğim. Birinci ilaç kabızlığı son derece hızlı tedavi eder: Falan maddeyi falan maddeyle karıştırdığında bu ilacı elde edersin." Şeyh Şerif ona: "İmkânsız, çünkü bu ilacın terkibi insan sağlığına zarar verir ve ölümüne yol açabilir" dedi. Adam: "İkinci ilaca gelince, o gözü tutan ak suyu (katarakt) tedavi eden bir ilaçtır: Bir miktar insan idrarı alıp bir cam kap içinde buharlaşıncaya kadar ısıtırsın, böylece beyaz bir çökelti elde edersin; bu çökelti ak suyu tedavi eder" dedi. Şeyh Muhammed Şerif ona: "Ama bu çökelti üre maddesidir, üre ise yakıcı bir maddedir" dedi. Şeyh, Halidiye Hankâhı'ndaki odasına döndüğünde ikinci ilacı hazırlamaya başladı: Bir miktar insan idrarını buharlaşıncaya kadar ısıttı ve çökelti hâlinde bıraktı; bu çökeltiden biraz alıp diliyle tattı, dili yandı ve şişti; bu yüzden dilini tedavi edinceye kadar özel merhemler kullandı. Ertesi hafta Şeyh Salih'in tekkesini yeniden ziyaret ettiğinde Hintli adamı tekkenin avlusunda yere uzanmış, sürekli kusma ve ishale tutulmuş hâlde gördü. Hintli, Şeyh Şerif'i görünce eliyle işaret etti: "İki ilacı da kullanma." Sonra, kabızlığı tedavi için birinci ilacı terkip etmesi yüzünden hayata veda etti.

Şeyh Muhammed Şerif es-Sıddîkî'nin vefatı

Şeyh Muhammed Şerif'in âdeti, her sabah kaleden inip kalenin altında bulunan Halidiye Hankâhı'ndaki odasına çekilmekti. Özel kütüphanesi ve ilaçları oradaydı; Erbil'in ileri gelenleri ve kendilerine tedavi tarif ettiği hastalar oraya gelip giderdi. İkindi namazından sonra, akşamdan biraz önce kaleye çıkar; kalenin büyük kapısına vardığında sırtını kapıya dayar, sonra kıble tarafına, yani ata ve dedelerinin naaşlarının bulunduğu Büyük Erbil Mezarlığı tarafına dalgın dalgın bakar, ruhlarına Fâtiha ve İhlâs surelerini okurdu; ardından tekkesine yönelir, orada Müslümanlara akşam ve yatsı namazlarını kıldırır, sonra tekkeye yakın evine dönerdi. Sabah ezanından biraz önce tekkeye gider, orada Müslümanlara sabah namazını kıldırır, sonra hankâhtaki odasına inerdi. Şeyh Muhammed Şerif, Şaban ayı 1376 hicrî / 29 Mart 1957 miladî tarihinde vefat etti ve Büyük Erbil Mezarlığı içindeki Şeyh Zade Mezarlığı'na defnedildi. Vefat ettiği gün şehirde unutulmaz bir gündü: Müritleri ve vefalı Erbil halkı onu heybetli bir cenaze alayıyla uğurladı; müritleri, âdet olduğu üzere tabutunu omuzlarında taşıdı, önlerinde ise birinin taşıdığı Kâdirî tekkesinin sancağı gidiyordu. Diğer Kâdirî ve Rifâî tekkelerinin müritleri de cenazeye katıldı ve onlar da kendi tekkelerinin sancaklarını taşıdılar. Böylece merhum şeyh, zikirler ve ilahiler arasında, def ve davul çalınarak son istirahatgâhına uğurlandı. Erbil, geçen yüzyılın büyük şeyhlerinin sonuncusunu böyle uğurladı. Allah onu cennetinin genişliğine yerleştirsin ve peygamberlerin efendisinin hürmetine bereketlerinden bizleri faydalandırsın.

11. Şeyh Muhammed Şerif es-Sıddîkî'nin oğlu Şeyh Abdulkadir (الشيخ عبد القادر ابن الشيخ محمد شريف الصديقي)

Şeyh Abdulkadir, Erbil Kalesi'nde doğdu; babasının himayesinde ilim ve edep içinde yetişti, dinî ilimleri ondan okudu ve 1368 hicrî / 1948 miladî yılında ondan hususi irşad icazeti aldı. Babası 29.03.1957'de vefat edince şeyhlik oğlu Şeyh Abdulkadir'e geçti; tekkede babasının yerine oturmaya başladı, orada her hafta pazartesi ve cuma geceleri Kâdirî zikri düzenledi ve vakur bir adamdı. Şeyh Abdulkadir de babası gibi halk hekimliği mesleğini icra ederdi; bu mesleği babası Şeyh Muhammed Şerif'ten edinmiş usta bir hekimdi. Her sabah kaleden iner, kalenin aşağısındaki Halidiye Hankâhı'ndaki özel odasına giderdi; Erbil'in eşrafı onu özel odasında ziyaret ederdi. Ayrıca çeşitli türden halk ilaçlarını terkip etmede maharetliydi ve kendilerine tedavi tarif ettiği hastalar ona gelirdi. Gün boyu hankâhtaki odasında kaldıktan sonra akşam ezanından önce kaleye çıkar, tekkesinde akşam, yatsı ve sabah namazlarında cemaate imamlık ederdi. Şeyh Abdulkadir, Erbil'de 3 Şevval 1394 hicrî / 19 Ekim 1974 miladî Cumartesi günü vefat etti ve İskân mahallesinde bulunan, damadı Hacı Muhammed Tütüncü'nün camisine (Muhammediye Camisi ve Medresesi) defnedildi. Şeyh Abdulkadir geride dört oğul bıraktı: Abdulgani, Fuad, Dilşad ve Sami. Tekkede onun yerine ikinci oğlu Şeyh Fuad oturdu.

Şeyh Zade Tekkesi'nin imarı

Şeyh Zade Tekkesi, Erbil'in en eski tekkelerinden sayılır. İlk kuruluş tarihi ve kurucusu hakkında kesin bir şey bilinmemektedir; ancak Atabeyler döneminde (522 hicrî / 630 hicrî) kurulduğu sanılmaktadır. Tekke birden çok kez imar edildi; sonuncusu 1960 yılında, yani Şeyh Abdulkadir zamanında oldu; onu muhtar Hacı Nureddin Şihab imar etti ve tekke odasının tavanı şalman (demir) ve çatı ile yapıldı. Eski tekke bugüne kadar ayaktadır ve dikdörtgen biçimli bir odadan (4 m × 5,7 m) oluşur; önünde ise, kalenin eski evlerinin âdetine göre tuğla ve çamurdan yapılmış açık bir avlu bulunur. Tekkenin son imarından önce, tekke odasının kapısı üzerinde Türkçe bir yazı taşıyan bir taş levha sabitlenmişti; ancak bu levha tekkenin son yenilemesi sırasında yerinden sökülmüş ve birkaç parçaya kırılmıştır. Bunlardan iki parça kalmıştır; üzerlerinde bir kısım Türkçe şiir vardır, kelimelerinden ise tasavvufî manalar ifade eden yalnızca birkaç kelime kalmıştır. Bu levha aslında, tekkenin merhalelerinden birindeki yenilenme tarihini taşıyor olabilir. Eskiden tekkenin güney tarafında, tam karşısında bir ev bulunurdu ve "Halvet evi" (دار الخلوة) diye bilinirdi; odaları yıkılmış, fakat duvarlarının sur kısmı bugüne kadar bütünüyle ayakta kalmıştır. Avlusunda madenî sactan bir su sarnıcı ve abdest için ayrılmış musluklar vardır. Tekkenin bir dizi vakfı vardı; bunlardan biri, tekkeye kuzey tarafından bitişik küçük bir evdir ki bugün ortadan kalkmıştır ve ondan geriye, evin arsasıyla birlikte tekkeye katılmış küçük bir oda kalmıştır. Yine kuzeyde, sur bedeni üzerinde yer alan ve tekkeye ait üçüncü bir ev vardır. Tekkenin başka vakıfları da vardı; bunlardan biri kalenin altında, güney tarafında bulunan bostandır.

Şeyh Safvet Kemal'in 1929 yılında Erbil'e ziyareti sırasında bu bostanı, 30 Ocak 1942'de vefat eden Molla Efendi'ye 99 yıllığına uzun süreli icar ile (denildiğine göre bin altın lira karşılığında) kiraladı. Bostan kuzey, doğu ve batı yönlerinden ana yol üzerinde bulunduğu için arazisinin üzerine dükkânlar inşa edildi ve dükkânların arkasında kalan arazi otomobiller için garaj olarak kullanıldı. Anlatıldığına göre adı geçen bostanda bir kısım ekin ekilirdi ve kenarına, Ramazan ayında iftar ve imsak vaktini duyurmak için kullanılan bir top yerleştirilmişti. Bostan ticarî dükkânlara ve garaja dönüştükten sonra adı geçen top, kalenin ana kapısının üzerinde yer alan Saray mahallesine, sonra da kalenin aşağısında bulunan Şeyh Allah Mezarlığı'nın arkasına nakledildi.

Şeyh Abdulkadir'in oğlu Şeyh Fuad (الشيخ فؤاد ابن الشيخ عبد القادر)

Şeyh Fuad, 1954 yılında Erbil Kalesi'nde doğdu; ilkokul ve ortaokul öğrenimini Erbil'de tamamladı, sonra Erbil'deki Ziraat Lisesi'ne girdi ve öğrenimini 1974 yılında tamamladı. Ardından Erbil'deki Merkezî Öğretmen Enstitüsü'ne girdi ve oradan 1976 yılında mezun oldu; sonra üç yıl askerlik hizmetinde bulundu ve akabinde 1979 yılında öğretmen olarak tayin edildi.

Babasının vefatından sonra Şeyh Fuad, kardeşi Şeyh Abdulgani ile birlikte, Kerkük'teki Kâdiriyye Tekkesi'nin şeyhi olan Şeyh Muhammed Cemil Talabani oğlu Şeyh Ali'den irşad icazeti almak üzere Kerkük şehrine gitti. Şeyh Ali Talabani de onlara, Erbil Kalesi'ndeki ata ve dedelerinin tekkesinde irşad icazetini 13 Zilkade 1394 hicrî, miladî 30.11.1974 tarihinde verdi. Ancak ata ve dedelerinin tekkesinde irşadı Şeyh Fuad tek başına üstlendi; üç kardeşi Abdulgani, Sami ve Dilşad ise tekkeye tam bir fedakârlık ve ihlasla hizmet ettiler. Şunu da belirtmek gerekir ki Şeyh Fuad, doksanlı yılların başında hizmetini Eğitim Bakanlığı'ndan Evkaf Bakanlığı'na, yani öğretmenlik mesleğinden Azniyari mahallesinde bulunan tekkesindeki imamlığa nakletti; böylece Şeyh Fuad vaktinin büyük kısmını bu tekkenin hizmetine ayırdı.

Azniyari mahallesindeki Kâdiriyye Tekkesi

Geçen yüzyılın seksenli yıllarının başında Erbil Belediyesi, kalede turistik bir proje uygulamak amacıyla Erbil Kalesi'nde bulunan meskenleri kale çevresindeki mahallelere boşalttı. Bu sebeple Şeyh Abdulkadir'in oğlu Şeyh Fuad, yeni Kâdiriyye Tekkesi'ni inşa etmek için Azniyari mahallesinde büyük bir arsa talep etti. Bu tekkenin inşasında Şeyh Fuad'ı desteklemede bazı şerefli Erbillilerin etkin rolü oldu. Şeyh Fuad, yeni tekkenin inşası için çağdaş bir plana uygun en yeni haritaları kullandı ve Allah Teâlâ'nın yardımı ve hayırseverlerin gayretiyle tekkenin inşası 1414 hicrî – 1984 miladî yılında tamamlandı.

Yeni tekkenin tasviri

Tekke, Azniyari Sağlık Merkezi'nin yanından geçen cadde üzerinde yer alır. Dış kapısı çift kanatlıdır ve üzerinde, şu ibarenin kazındığı mermerden bir taş levha bulunur:

التكية القادرية، للعارف بالله الشيخ شريف الشيخ عبد الله الخالصي القادري

"Kâdiriyye Tekkesi; ârif billâh Şeyh Şerif, Şeyh Abdullah el-Hâlisî el-Kâdirî'ye aittir."

Tekkenin avlusu ise bir hayli geniştir; su depolamak için betondan bir havuz ve abdest için ayrılmış bir yer vardır. Dış kapının karşısında iki oda bulunur: Biri Şeyh Fuad'a aittir, ziyaretçilerini orada kabul eder; bu odada nadir yazmalar ve kıymetli kitaplarla dolu zengin bir kütüphane ile Şeyh Fuad'ın yanında muhafaza edilen Şeyh Zade Tekkesi'ne ait belgeler vardır. Diğeri ise kahve ve çay hazırlamak için küçük bir odadır. Tekkenin haremine gelince, haremin önünde geniş bir eyvan vardır; harem kapısı tik (sac) ağacındandır ve çift kanatlıdır, üzerinde ise şu Kur'an ayetinin kazındığı başka bir taş levha bulunur:

بسم الله الرحمن الرحيم ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ﴾

"Rahman ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. 'Allah'ın, yükseltilmesine ve içlerinde adının anılmasına izin verdiği evlerde, sabah akşam O'nu tesbih ederler.' (Nûr: 36)"

"Allah Teâlâ'nın yardımıyla, ârif billâh Şeyh Şerif es-Sıddîkî el-Kâdirî'ye ait Erbil Kalesi Tekkesi'nin yerine, mürşidi Şeyh Abdulkadir'in oğlu Şeyh Fuad el-Kâdirî'nin döneminde, 1404 hicrî – 1984 miladî yılında Kâdiriyye Tekkesi inşa edilmiştir."

Haremin tavanı betonarmeden yapılmıştır; haremde bir minber ve bir mihrap vardır, haremin zemini karo ile döşenmiştir. Ayrıca tekke hareminin solunda küçük bir bahçe bulunmaktadır.

Tekkedeki zikir meclisleri

Doksanlı yıllardan önce zikir meclisleri pazartesi ve cuma geceleri düzenlenirdi; ancak bu meclisler şimdi cuma günleri ikindiden sonra yapılmaktadır. Şeyh Abdulkadir'in müritleri ve yakınları hâlâ tekkeye gelip gitmekte ve Şeyh Fuad'a tam bir sevgi ve saygı beslemektedirler. Şeyh, yaşının küçüklüğüne rağmen babasının yerine oturmayı başarmış, tekkeyi en güzel şekilde gözetmiş ve beş vakit namazda Müslümanlara imamlık etmiştir. Her yıl Ramazan ayında tekkede teravih namazı kılınır; Ramazan ayı gecelerinde ve her cuma günü ikindiden sonra şerefli nebevî menkıbeler okunur; ayrıca Kadir Gecesi, kalabalık bir Erbilli cemaatin katılımıyla tekkede ihya edilir.

Sonuç

Sonuç olarak, ata ve dedelerinin tekkesi hakkında gerekli bütün bilgileri bize sunan faziletli kardeşimiz Şeyh Abdulkadir'in oğlu Şeyh Fuad'a teşekkür ediyor; Yüce ve Kadir olan Allah'tan onu muvaffak kılmasını ve her türlü kötülükten korumasını niyaz ediyoruz. Âmin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.

Kaynak

Kaynaklar

  1. Şeyhzade Tekkesi Hakkında Tarihî Bir Özet (نبذة تاريخية عن تكية شيخ زادة), merhum Zübeyr Bilal İsmail tarafından Şeyh Abdülkadir es-Sıddıkî'nin oğlu Şeyh Fuad'ın görevlendirmesiyle yazılmıştır.
  2. Unvanü'l-Mecd (عنوان المجد): Fasih el-Haydarî.
  3. Şeyhzade Tekkesi Hakkında Tarihî Bir Özet, merhum Zübeyr Bilal İsmail tarafından Şeyh Abdülkadir es-Sıddıkî'nin oğlu Şeyh Fuad'ın isteğiyle yazılmıştır.

Kaynak: Şeyhzade Tekkesi Hakkında Tarihî Bir Özet, merhum Zübeyr Bilal İsmail tarafından Şeyh Abdülkadir es-Sıddıkî'nin oğlu Şeyh Fuad'ın görevlendirmesiyle yazılmıştır.

Erbil'de Hâlidiyye Hankâhı Camii (جامع خانقاه الخالدية في أربيل)

Giriş

Bu konuda (hankâh) kelimesiyle kastedilen anlamı bilmek yararlı olur. Bu kelime, içinde inzivaya çekilip ibadet eden sufileri barındırmak üzere yapılan binalar için kullanılırdı. Osmanlı döneminde bu binalara tekkeler adı verilmiş ve zühd ile ibadete kendini adayan dervişleri barındırmak üzere tahsis edilmişti. Bu sebeple Hankâh Camii'nin eski adı Hâlidiyye Tekkesi idi. Burada bir soru akla gelir: Bu tekkeye niçin Hâlidiyye adı verildi? Bu adı almasının sebebi, Şeyh Mevlânâ Hâlid en-Nakşibendî'nin Erbil merkezine gelişi sırasında inşa edilmiş olmasıdır.

Mevlânâ Hâlid en-Nakşibendî (مولانا خالد النقشبندي)

Adı, celil şeyh Hâlid b. Ahmed b. Hüseyin, Ebü'l-Behâ Ziyâeddin en-Nakşibendî el-Müceddidî'dir; Mevlânâ Hâlid el-Osmanî lakabıyla tanınır. Faziletli bir sufi olup Karadağ (قرداغ) kasabasında doğmuştur. Meşhur olan görüşe göre Râşid Halife Osman b. Affân'ın (radıyallahu anh) soyundandır. Şeyh, hicrî 1190 yılında doğmuş, hicrî 1242 (miladî 1776-1827) yılında vefat etmiştir. Beliğ ve usta bir kalem sahibiydi; yazdığı her harfi, yalan sözle karışmayan bir nur kılmış, derin bilgisiyle karanlıkların zulmetini, niyetlerin bulandırdığı ve kötü nefislerin gizlediği şeyleri açığa çıkarmıştır. Zâhid, çok ibadet eden, âlim ve ârif bir kimseydi; sevabı Yüce Allah katındadır:

«إليه يصعد الكلم الطيب والعمل الصالح يرفعه»

"Güzel sözler O'na yükselir, salih ameli de O yükseltir."

Doğal olarak, kitaplarında satırlara dökmüş olduğu fikrî bir üretimi de vardır. Bunlardan bazılarını zikredelim:

  1. Şerhu Makâmâti'l-Harîrî (شرح مقامات الحريري) — tamamlayamamıştır.
  2. Şerhu'l-Akâidi'l-Mudariyye (شرح العقائد المضرية).
  3. Cüz'î İrade Meselesinin İspatı Üzerine Risale (رسالة في إثبات مسألة الإرادة الجزئية).
  4. Cilâü'l-Ekdâr (جلاء الأكدار) — içinde Bedir ehlinin isimlerini alfabetik sırayla zikretmiştir.
  5. Buğyetü'l-Vâcid fî Mektûbâti Mevlânâ Hâlid (بغية الواجد في مكتوبات مولانا خالد).

Mevlânâ Hâlid, celil bir âlim ve vakur bir şeyh olması hasebiyle İslam beldelerinde müritleri ve kendisine tâbi olanları vardı.

Hâlidiyye Hankâhı'nın İnşası

Hâlidiyye Hankâhı'nın inşası hicrî 1220 yılına dayanır. Şeyh Molla Hidayetullah el-Erbilî, şeyhi Mevlânâ Hâlid en-Nakşibendî ile sıkı bir bağ içindeydi. Şeyh Hidayetullah'ın, Hâlidiyye Hankâhı Tekkesi'nin bulunduğu yerdeki küçük zaviyesine gelip giden müritleri ve kendisine bağlı kimseleri vardı. Şeyh Erbilî ile müritleri arasındaki tasavvufî ve ruhanî ilişki pekişince, Mevlânâ Hâlid, halifesi Allame Şeyh Molla Hidayetullah el-Erbilî için Hâlidiyye Hankâhı Tekkesi'ni inşa etti. Mevlânâ Hâlid o sırada genç bir adamdı. Şer'î mahkeme, ahvâl-i şahsiyye, hukuk ve vakıf heyetinden çıkan fermanlar bu gerçeklere işaret etmektedir. Bu esasa göre Nakşibendî tarikatı, ilk öncüsünden koruyucusu ve yayıcısı olan Şeyh Molla Hidayetullah el-Erbilî'ye geçmiş ve demir attığı yerde kararını bulmuştur; yay, onu yontana verilmiştir. Şeyh, hayırlı bir selefin hayırlı halefi olmuştur.

Şeyh Hidayetullah el-Erbilî'ye "Molla" denilmesi, geniş ilmine ve naklî ile aklî ilimlerdeki üstün kudretine işarettir. Şeyh Molla Hidayetullah el-Erbilî, Nakşibendî tarikatının şerbetini asıl kaynağından, yani Mevlânâ Hâlid'den içmiştir. Erbil'deki diğer Nakşibendî şeyhleri ise tarikata Mevlânâ Hâlid'in halifeleri eliyle girmişlerdir. Şeyh Molla Hidayet, celil bir şeyh, ilmiyle amel eden bir âlim, heybet ve vakar sahibi bir zat idi; Nakşibendî hatim ve zikirlerini Hâlidiyye Hankâhı Tekkesi'nde icra ederdi. Bağdat'ta vefat etmiş ve mübarek Kâdirî (Geylânî) dergâhında defnedilmiştir.

Hâlidiyye Camii, Erbil şehrinin merkezinde yer alır. 1961 yılında, 1935 yılında doğan Şeyh Muhammed Sâib en-Nakşibendî döneminde yeniden inşa edilmiştir. Şeyh Muhammed Sâib, ilk ve orta öğrenimini Erbil'de tamamlamış, Bağdat Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girmiş ve lisans diploması almıştır. Ardından uzun süre avukatlık yapmıştır. Hâlidiyye Tekkesi'nin idaresini üstlenmesinden ve orada cuma namazı kılınmasına izin verilmesinden sonra, bina daha sonraları Hâlidiyye Camii adıyla anılmaya başlanmıştır.

Eski Tekkenin Tasviri

Hâlidiyye Hankâhı Tekkesi, Erbil'in eski tekkelerindendir. Şeyh Molla Hidayetullah el-Erbilî tarafından, Şeyh Mevlânâ Hâlid en-Nakşibendî'nin yönlendirmesi ve irşadıyla inşa edilmiştir. Eski tekkenin üç kapısı vardı. Avlusu genişti ve Erbil'in eski cami ve mescitlerinde âdet olduğu üzere büyük kare tuğlalarla döşenmişti. Tekke avlusunun batısında tekkeye nezaret eden şeyhler için pek çok oda, ayrıca hizmetlilere ait odalar ve tekkenin deposu bulunuyordu. Geniş eyvanın tavanı ağaç gövdelerindendi; harimin üzerindeki altı kubbe ise tuğla ve kireçten yapılmıştı. Harimin içinde bir dizi sütun vardı; minber ise kireçten bir basamaklık üzerine oturtulmuştu. Eskiden tekkenin minaresi yoktu; minare, Şeyh Muhammed Sâib en-Nakşibendî'nin 1961 yılında gerçekleştirdiği onarımı üstlenmesinden sonra yapılmıştır. Cami avlusu, ona güzel bir görünüm katan yüksek ağaçlarla süslenmiştir.

Caminin İmamları

Tekkenin ilk imamı Şeyh Molla Hidayetullah el-Erbilî idi. Vefatından sonra caminin idaresini oğlu Şeyh Muhammed Said en-Nakşibendî üstlendi ve Müslümanlara imamlık etmeye başladı. Ondan sonra Şeyh Abdurrahman en-Nakşibendî, ondan sonra Şeyh Yahya, sonra da oğlu Şeyh Muhammed Mazhar geldi. Böylece hayırlı imamlar caminin idaresinde birbirini izledi; her imam bu büyük emanete karşı ihlasla davrandı. Caminin şu anki imamı, faziletli âlim Muhammed Molla Ömer'dir.

Caminin İmam ve Hatibi Molla Muhammed b. Molla Ömer (ملا محمد ابن ملا عمر)

Molla Muhammed 1928 yılında Kerkük'e bağlı köylerden birinde doğdu. Şer'î ilimleri babası Molla Ömer'in yanında okudu ve ondan şer'î ilimlerde icazet aldı. Zertik (زرتك) köyünde Müslümanlara imamlık etmeye başladı. 1964 yılında Kerkük'e taşındı ve Pasvanzade Camii'ne imam oldu; orada yirmi yıl kaldı. Aynı zamanda İmam Kasım Mescidi'nde müderrislik yapıyordu. Sonra Molla Hasan Mescidi'ne geçti ve orada altı yıl kaldı. Ardından Erbil'e taşındı ve tarihinde Hâlidiyye Hankâhı Camii'ne imam ve hatip olarak tayin edildi. Hâlâ camide imam ve hatiptir; Allah ömrünü uzun etsin.

Hâlidiyye Hankâhı'nın Müezzinleri

Kırklı yıllarda Hankâh Camii'nin kârii ve müezzini Molla Muhammed el-Hâfız idi; gür bir sesi vardı. Allah rahmet eylesin, vefatından sonra yerini müezzin Yunus Ali aldı. Cuma geceleri ise kâri Celal Çakmakçı temcid dualarını okurdu. Ondan sonra, Ta'cîl mahallesinde oturan ve Kur'ân-ı Kerîm'i okurken camide kalp krizi geçirerek vefat eden merhum Molla Gazi geldi. Şu anda ise camide müezzinlik yapan kişi, imam ve hatip Molla Muhammed'in torunudur.

Caminin 1961 Yılındaki Son Onarımı

Hâlidiyye Hankâhı Camii, şehrin kalbinde ve önemli bir ticaret merkezinde yer alır; alanı yaklaşık 1200 metrekaredir. Cami, hâlihazırdaki mütevellisi Şeyh Muhammed Sâib en-Nakşibendî döneminde, 1961 yılında modern bir plana göre yeniden inşa edilmiştir. Yaklaşık 300 metrekarelik cami hariminden oluşur; harimin üzerinde betonarme büyük bir kubbe vardır. Tik ağacından yapılmış mescit kapısı, yaklaşık dört metre genişliğinde ve harimin kuzey duvarı boyunca uzanan bir eyvana açılır. Camide birkaç oda bulunur; bunlardan ikisinin biri birkaç yıl önce vefat eden faziletli imam Molla Mustafa'ya, diğeri ise insanların kendisiyle hidayet bulduğu büyük âlimlerden imam Molla Muhammed b. Molla Ömer'e aitti. Ayrıca mürşit ve mütevelliye ait bir oda ile cami kütüphanesi vardır. Caminin ana kapısı, Büyük Çarşı'ya bakan batı cephesindedir. Kapının güney tarafına bitişik olarak, uzaktan göze çarpan yerli tuğladan yapılmış güzel bir minare bulunur; bu minarenin boyu yaklaşık 37 metredir. Cami avlusu ise oldukça geniştir; batı kısmı, ona güzel bir görünüm katan yüksek ağaçlar ve asmalarla süslenmiştir.

Şeyh Muhammed Sâib en-Nakşibendî (الشيخ محمد صائب النقشبندي)

Şeyh Muhammed Sâib 1935 yılında Hankâh mahallesinde doğdu. İlk ve orta öğrenimini Erbil'de tamamladı, ardından Bağdat Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi ve oradan hukuk lisans diploması aldı. Sonrasında avukatlık mesleğini icra etti ve mahir bir avukat oldu. Babası Şeyh Muhammed Mazhar en-Nakşibendî'nin vefatından sonra emanet oğlu Şeyh Muhammed Sâib'e geçti. Sorumluluğu üstlendiği dönemde tekkede cuma namazı kılınmasına izin verildi ve bina 1963 yılında Hâlidiyye Hankâhı Camii adıyla anılmaya başlandı. Şeyh Muhammed Mazhar'ın iki oğlu vardı: Şeyh Muhammed Sâib ve Şeyh Muhammed Necat. Bunlardan ikincisi kendini ilmî çalışmalara verdi ve mühendislik alanında üniversite diploması aldı; aynı zamanda emaneti korumaya, ders ve vaaz halkalarına katılmaya devam etti. Ağabeyi Şeyh Muhammed Sâib ise caminin idaresini ve işlerinin görülmesini tam bir emanet ve ihlasla üstlendi. Camiye gelen cemaatin sayısı artmasına rağmen caminin günlük hizmetlerinde hiçbir eksiklik yoktur. Şeyh Muhammed Sâib'in cami avlusunun doğu kanadında kendisine ait, Erbil'in ileri gelenlerinin, din âlimlerinin ve halkın her gün uğradığı özel bir divanı vardır.

Son zamanlarda Şeyh kendini tamamen camiye adamış, vaktinin çoğunu atalarının ve dedelerinin tekkesine hizmete ayırmıştır. Meclisi bir ilim, vaaz ve irşat meclisidir; zira geniş bir ilme sahiptir. Yüksek bir kültürü, Arap dilinde, fıkıhta ve şeriatta geniş bir birikimi vardır; fasih dilli ve güçlü delillidir. Asil vasıflarından biri de cömert bir adam olması, muhtaçlara yardım edip yoksulları doyurmasıdır. Özellikle mübarek Ramazan ayında her akşam akşam namazıyla birlikte cami avlusunda yemek dağıtır. Her yıl, muhtaç durumdaki (49)'dan fazla din adamına ve üniversite öğrencisine maddi yardımda bulunur. Tekke onun döneminde gelişmiş ve idaresi sırasında camiye dönüşmüştür. Camide yeni bir onarım yaptırmış ve ikinci bir kat inşa etmiştir; bu kat, görevlilere ait bir dizi oda ile imam Molla Mustafa için bir odadan oluşur. Üst katı ders ve mütalaa yeri olarak kullanmak istiyordu. Buna ek olarak camiye ait döşemelerin ve zaruri levazımın saklanacağı bir depo yaptırmış, zemin katta idare odası ile kütüphane inşa ettirmiş, abdest alma yerini yeniden onarmış, ayrıca mevcut misafir odasını yeniden yaptırıp mobilya ile ısıtma ve soğutma gereçleriyle donatmıştır. Bütün bunlar 1989 ile 1995 yılları arasında gerçekleşmiştir; Allah onu her iki dünyada da hayırla mükâfatlandırsın.

Teşekkür

Sonuç olarak, atalarının ve dedelerinin tekkesi hakkında gerekli bütün bilgileri bana veren caminin mütevellisi Fazilet Sahibi Şeyh Muhammed Sâib en-Nakşibendî'ye şükranlarımı nasıl ifade edeceğimi bilemiyorum. Yüce Allah'tan ömrünü uzun etmesini ve onu her kötülükten korumasını niyaz ederim; O, işiten ve icabet edendir.

Araştırmanın Kaynakları

  1. Şeyh Muhammed Sâib en-Nakşibendî'nin yayımlanmamış makalesi.
  2. Ahvâl-i Şahsiyye Mahkemesi belgeleri / Erbil.
  3. el-Mevsûatü'l-Arabiyyetü'l-Müyessere (الموسوعة العربية الميسرة).
  4. el-Hadâiku'l-Verdiyye fî Eclâi's-Sâdeti'n-Nakşibendiyye (الحدائق الوردية في أجلاء السادة النقشبندية).
  5. el-Envâru'l-Kudsiyye fî Menâkıbi's-Sâdeti'n-Nakşibendiyye (الأنوار القدسية في مناقب السادة النقشبندية).

Erbil'de Şeyh Abdullah Kutbü'l-Medâr Mescidi (مسجد الشيخ عبد الله قطب المدار في أربيل)

Şirzad Şeyh Muhammed

Konumu

Halk arasında Şeyhullah diye bilinen Şeyh Abdullah Kutbü'l-Medâr el-Kâdirî el-Erbilî'nin mescidi, Erbil Kalesi'nin güney tarafında yer alır. Şeyhullah'ın türbesinin bulunduğu yer, hayattayken mamur bir tekke idi. Vefatından sonra kendi zaviyesinde defnedildi. Zamanla ve Şeyh'in makamıyla teberrük edilmesi sebebiyle, şerefli türbesinin çevresi Erbillilerin umumi kabristanına dönüştü. Yirminci yüzyılın başında bir grup hayırsever Türkmen, türbesinin yanına bir mescit inşa etti. Şeyh'in türbesindeki mevcut kubbenin yapılış tarihi de yirminci yüzyılın ellili yıllarına dayanır.

Erbil'in bazı yaşlıları, Şeyhullah'ın zaviyesini on dokuzuncu yüzyılın başlarında yaptırdığını anlatır. O dönemde burası tarım arazisiydi ve o sırada zaviyesinde bir kuyu vardı; o kuyunun izleri yirminci yüzyılın ellili yıllarına kadar kalmıştı. Batıda bugünkü Reşid Bankası'ndan doğuda Sîdâve Köprüsü'ne, kuzeyde Hankâh mahallesinin sınırlarına, güneyde Erbil'in büyük kabristanına kadar uzanan araziler Şeyh'in zaviyesinin vakıfları arasındaydı ve Osmanlı tapusunda Şeyh'in adına kayıtlıydı.

Şeyh Abdullah Kutbü'l-Medâr (الشيخ عبد الله قطب المدار)

Şeyh Abdullah Kutbü'l-Medâr el-Erbilî el-Kâdirî, zâhid bir sufi, ilmiyle amel eden bir âlim ve Erbil'de Kâdirî tarikatının yayıcısıydı. Erbil şehrinde doğmuştur; ancak ne yazık ki doğum tarihi ve aile silsilesi hakkında elimizde kesin bilgi yoktur.

Merhum Zübeyr Bilal İsmail şöyle der: "Şeyhullah diye meşhur olan, Kutbü'l-Medâr lakaplı Şeyh Abdullah, mutasavvıf bir âlimdi; Erbil'de hicrî 999 / miladî 1590-1591 yılında vefat etti. Kabri bilinen bir ziyaretgâhtır ve yanında kendi adını taşıyan bir mescit vardır." Şeyh'in vefatı hakkındaki en yeni yazılardan biri, Dr. Abdullah Muhammed Ahmed el-Haddâd'ın Zanko dergisinde "Şeyh Abdullah ne zaman vefat etti?" (متى توفي الشيخ عبد الله) başlığıyla yayımladığı ilmî araştırmadır. Araştırmacı Dr. el-Haddâd şöyle diyor:

"Şeyhullah, yani Şeyh Abdullah, Erbil toplumunda tanınan bir şahsiyettir. Eskiden Şeyhullah kabristanı ve mescidi Erbil şehrinde meşhur iki mevkiydi; bugün ise Şeyhullah adı, şehrimizin en önemli halk ticaret merkezine verilmektedir."

Erbil'in yaşlı sakinleri Şeyhullah'tan büyük bir muhabbet ve saygıyla söz eder, kerametlerinden bazılarını anlatırlar. Araştırmacı doktor makalesinde konuya değinerek şöyle der: "1979 yazında, 1981 yılında vefat eden merhum Şeyh Abdülkerim b. Hacı Hıdır et-Telaferî bana, Şeyh'in başucundaki bir taş levhaya vefat tarihinin yazılmış olduğunu söyledi; kendisi Şeyh Abdullah'ın hicrî 999 yılında vefat ettiğine inanıyordu." Doktor sözlerine şöyle devam ediyor:

Biz kendi adımıza, Şeyh Abdülkerim'in zikrettiği bu vefat tarihinden şüphe ediyoruz. Şeyhullah'ın vefatını zikreden en eski matbu eser, Hüseyin Mükriyânî'nin Suran Emirleri (أمراء سوران) adlı kitabıdır; bu kitap 124. sayfada şöyle der: "Şeyh Abdullah el-Erbilî hicrî 1252 yılında vefat etti."

Dr. Abdullah el-Haddâd, Şeyhullah'ın vefat tarihi konusunda merhum tarihçi Zübeyr Bilal ile aynı görüşte değildir. Yayımlanan makalesinin sonunda doktor şunu belirtir: Şeyhullah'ın vefat tarihini tespit edebilmek için, şair Yakup Ağa'nın yazma divanına dayanıyoruz. Şair, Şeyh'in vefatı hakkında güzel bir şiir yazmış ve onda vefat tarihini ebced hesabıyla belirtmiştir. Şiir parçası, düzenli dört beyitten ibarettir. Şair şöyle der:

بو مقامن صاحبنه بي كومان
مقتصد ايدن قمو خلق جيهان

قادرينن بير كامل مستفاض
علمنن وصفنده خور عجزم عيان

جون نداى ارجعي كوج ايلدى
روح باكى جنته اولدى روان

هاتف غيبى ديدى تاريخينى
شيخ عبدالله ايدوب ميل جنان

Şiirin (Arapça tercümesinden) Türkçesi:

Şüphe yok ki bu makamın sahibine
bütün insanlar birlik içinde yönelir.

Kâdirî, kâmil ve feyze ermiş bir şeyhtir;
ilmini vasfetmekte aczim apaçık ortadadır.

"İrciî" (dön) nidasıyla nasıl da göç etti;
latif ruhu cennette karar kıldı.

Gayptan bir ses bana tarihini söyledi:
Şeyh Abdullah cennet köşklerine yöneldi.

Şeyh'in vefat tarihi hakkında kayda geçmiş görüş ve yazılardan anlaşılmaktadır ki, kendisi on sekizinci yüzyılın son çeyreğinde Erbil'de doğmuş, Kur'ân-ı Kerîm'i ve şer'î ilimleri çağının âlimleri yanında okumuştur. Şeyh Abdullah kâmil bir âlim, zâhid bir mutasavvıftı; şöhreti Erbil'de ve Erbil dışında yayılmıştı.

Türkmen Diyarında / Erbil (في ديار التركمان / أربيــل)

Ahmet Kuşçuoğlu

Erbil'in Meşhurları

1921 yılının Ağustos ayında Kral Faysal I Irak tahtına çıktı ve böylece Irak egemen bir devlet oldu. Erbil de Kral Faysal I döneminde aynı yıl bir liva (vilayet) haline geldi ve ilk valisi olarak merhum Ahmet Bey b. Osman Efendi tayin edildi. Kendisi şehrin evlatlarından ve köklü ailelerindendi; bu görevde 1926 yılına kadar kaldı. Yirminci yüzyılın başından bugüne Erbil'in en önde gelen Türkmen ileri gelenleri ve şahsiyetleri şunlardır:

1. Molla Ebubekir Efendi, "Küçük Molla" diye meşhurdur (ملا أبوبكر أفندي - كوجك ملا)

Şehirdeki nüfuz sahiplerinin çoğu ile bölgedeki aşiret reisleri kendisine tâbi idi. Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) sırasında ve Irak'ta krallık yönetiminin ilk yıllarında tartışmasız biçimde en güçlü dinî ve ilmî şahsiyetlerden biriydi. Krallık döneminin devlet bakanı merhum Ustat İzzeddin el-Molla'nın babasıdır.

2. İbrahim Efendi el-Haydarî (إبراهيم أفندي الحيدري)

Osmanlı döneminde şeyhülislamlık makamında bulunmuştur; dinî ve kültürel eserleri vardır.

3. Abdürrezzak Ağa el-Azîrî (عبد الرزاق آغا العزيري)

Osmanlı döneminde Erbil Belediye Başkanlığı görevini üstlenmiştir; âlim bir kimse ve çağının en önde gelen aydınlarındandı.

4. Ahmet Osman (أحمد عثمان)

Erbil'in tanınmış bir şahsiyetidir. Osmanlı döneminin sonlarında Erbil Belediye Başkanı olmuş, ardından siyasî hâkim yardımcılığına, sonra da Erbil mutasarrıflığına tayin edilmiştir.

5. Ali Paşa Doğramacı. 6. Muhammed Es'ad Efendi. 7. Abdullah en-Nakib. 8. Muhammed Ali Ağa el-Yakubi. 9. Said Ağa el-Uzeyri. 10. Kadı Yusuf Efendi el-Yakubi. 11. Prof. Dr. İhsan Doğramacı. 12. Avukat Sinan Ahmed Ağa127.

Muzafferüddin Kökböri (مظفر الدين كوكبوري), Erbil Şehrinin Emiri

Araştırma ve sunuş: Diyar el-Hürmüzi

Erbil, iki kelimeden oluşan birleşik bir kelimedir: "Er" kelimesi ve "bil" kelimesi; anlamı "ilim adamı"dır ve bu kelime Türkmence bir kelimedir. Tarihî sebepler ve Türkmen milliyetinin Irak tarihindeki köklerinin tarihin şafağına kadar uzanması ile, bütün medeniyetlerin ve topyekûn insanlığın medeniyet, tarih ve şehirleşme çekirdeği sayılan Sümer medeniyetleri dolayısıyla... Erbil şehri dünyanın en eski şehirlerinden biri sayılır. Türkmen milliyeti hâlâ Erbil şehri toprakları üzerinde mevcut ve hazırdır; Erbil Kalesi Türkmenlerin tarihî eserlerinden biridir, buna ek olarak tarihî Muzafferiye Minaresi de vardır ki onu Türkmen komutan Muzaffer Gökböri, yani "Mavi Kurt Muzaffer" komutan inşa etmiştir. Aşağıda bu yiğit Türkmen komutanın hayat hikâyesi yer almaktadır... Muzafferüddin Kökböri.

Muzafferüddin Kökböri... Cesur bir emir ve insan bir yönetici (doğum yıl dönümü anısına: 27 Muharrem 549 hicri). "Selahaddin Eyyubi"nin şahsiyeti hicri altıncı yüzyılın semasında öyle bir parladı ki gözleri kamaştırdı, kalpleri kendine çekti, gönüller ona yöneldi ve yanı başında çağının pek çok ünlü hükümdarı, sultanı, emiri ve kralı silikleşti. Haçlılar onun elinde "Hıttin"de yenilginin acısını tattılar; kılıcı ve cesareti, uzun süre onların elinde inleyip duran Kudüs'ü teslim etmeye onları mecbur etti. Hikmeti ve feraseti ile İslam güçleri onun sancağı ve bayrağı altında toplandı.

Selahaddin'in bütün bu başarıyı elde etmesi veya o muvaffakiyetin tamamına nail olması, yalnızca kendi yeterliliği ve becerisiyle ya da siyaset ve savaştaki dehasıyla mümkün olamazdı. Başarı ona şunun için yâr oldu: Ehil ve tecrübeli adamlardan yardım aldı, onlarsız tek başına karar vermedi ve onların aklını dinlemeden yalnız kendi aklının sesini dinlemedi; böylece kendi gücüne onların gücünü, kendi zekâsına onların becerisini ve feraseti ekledi. "Muzafferüddin Kökböri" de, Selahaddin Eyyubi ile irtibat kuran ve Selahaddin'in muzaffer hareketinde kendilerine dayandığı, sonunda o göz kamaştırıcı başarıyı elde ettiği bu ehil adamlardandı. Eğer "Selahaddin" şan, şöhret ve tarihçilerin ilgisini kendisine hasretmişse, etrafında toplanan kahraman adamlarının da tarihin kendilerine yönelmesi, kahramanlıklarını kaydetmesi, başarılarını anması ve hatları ile çizgileri tam, sınırları belirgin bir tablo çizmesi haklarıdır.

Muzafferüddin Kökböri, "İrbil" şehrinde (27 Muharrem 549 hicri) tarihinde doğdu. "Kökböri" kelimesi Türkçedir, manası "Mavi Kurt"tur; cesareti ve atılganlığı takdir edilerek bu lakapla meşhur olmuştur. "İrbil" büyük bir şehirdir, Irak'ın "Musul" şehrinin güneydoğusunda, ondan (80) km uzaklıkta yer alır. "Muzafferüddin", Erbil hâkimi babası "Zeynüddin Ali b. Begtekin"in himayesinde yetişti. Babası onu, kültürünü ve terbiyesini üstlenecek, ona binicilik ve savaş sanatlarını öğretecek kimselere emanet etti. Sonra babası (563 hicri / 1167 miladi) yılında vefat etti; "Muzafferüddin" o sırada on dört yaşındaydı. Erbil'in yönetiminde babasının yerine geçti, fakat yaşının küçüklüğü sebebiyle yönetim ve idare işlerini bizzat yürütmekten âcizdi. Bunun üzerine emirlik naibi "Mücahidüddin Kaymaz" devletin işlerini tedbir etti ve yönetim işlerini idare etti; Muzafferüddin'e hükümdarlıktan yalnızca görüntüsü kaldı. "Muzafferüddin" güçlenince kendisi ile yönetimdeki vasi "Mücahidüddin Kaymaz" arasında bir anlaşmazlık çıktı; bu anlaşmazlık, "Muzafferüddin"in (569 hicri / 1173 miladi) yılında "İrbil" emirliğinden azledilmesi ve Erbil'de Muzafferüddin'in yerine kardeşi "Zeynüddin Yusuf"un getirilmesiyle sonuçlandı.

Selahaddin ile irtibat

Muzafferüddin "Musul"a yöneldi; belki oranın hâkimi "II. Seyfüddin Gazi"den emirliğini geri almasını sağlayacak samimi bir yardım bulur diye. Ancak "Seyfüddin" onun isteğini yerine getirmedi; buna karşılık onu maiyetine alarak "İrbil"in yerine "Harran" şehrini ona ikta etti. Muzaffer oraya göçtü ve Musul sultanına tâbi olarak orada ikamet etti; 569 hicri yılından 578 hicri yılına kadar Harran'ı yönetmeyi sürdürdü. Bu esnada "Selahaddin Eyyubi" ortaya çıktı, Mısır'da bağımsızlığını ilan etti ve Haçlıların karşısında durup onları Şam'da kurdukları emirliklerden çıkarmak üzere Mısır ile Şam'ı birleştiren tek bir devletin kurulmasını hedefledi; bu iş için hazırlığa başladı. Şam'da meydana gelen anlaşmazlıkları fırsat bilerek "Şam"ı (Dımaşk) ele geçirdi ve İslam safını birleştirmek için başka şehirlere de göz dikti. Ne var ki bazı emirler savaşsız olarak "Selahaddin"in itaatine giriyordu; bunlardan biri de Erbil emiri "Zeynüddin Yusuf" ve kardeşi Harran emiri "Muzafferüddin Kökböri" idi.

Haçlılara karşı cihad

"Muzafferüddin", "Musul"dan ayrılıp Selahaddin'in itaat ve yönetimine girdikten sonra ona Haçlılara karşı cihad alanı açıldı ve Selahaddin ile birlikte çalışanlardan biri oldu. Selahaddin ona, cesaretine ve cihad meydanlarında kendisiyle birlikteki sebatına hayran kaldı; bu hayranlık iki adam arasındaki bağın pekiştirilmesine dönüştü ve Selahaddin kız kardeşi "Rabia Hatun"u Muzafferüddin ile evlendirdi. "Muzafferüddin", Selahaddin'in Haçlılara karşı giriştiği savaşların çoğuna katıldı; (580 hicri / 1184 miladi) yılındaki "Kerek Kalesi"nin fethinden başlayarak. Bu kalenin sahibi Haçlı "Arnat" (Renaud), ticaret kervanlarına çokça saldırıp yağmalıyordu.

Selahaddin'in seksen bin mücahidi topladığı "Hıttin" savaşında (583 hicri / 1187 miladi) Muzafferüddin'in o ölümsüz savaşta göze çarpan bir görevi vardı; Musul ve Cezire ordularının komutasını üstlendi ve savaşta güzel bir sınav verdi. Tarih onun hakkında şunu kaydeder: Rüzgârın Haçlıların yüzüne karşı estiğini ve yüzlerini yaladığını görünce, savaş alanını çevreleyen otların yakılması fikrini ilham eden odur. Fikir uygulanıp otlar ateşe verilince rüzgâr dumanı, alevi ve sıcağı Haçlıların yüzlerine taşıdı; savaşma kabiliyetleri felce uğradı ve ağır bir yenilgiye uğradılar. Müslümanların bu savaştaki zaferi muhteşem bir zafer oldu; Müslümanlara sahil beldelerini geri alma yolunu açtı. Taberiye, Akkâ, Kayseriye, Nasıra ve Hayfa'yı fethettiler; bu zafer Selahaddin'e "Kudüs"ün geri alınmasıyla kesintisiz cihadını taçlandırma fırsatını hazırladı. Muzaffer, Selahaddin ile İngiltere kralı "Richard" arasında (Şaban 588 hicri / 1192 miladi) tarihinde barış yapılıncaya kadar onun cihadına katılmayı sürdürdü, sonra ülkesine döndü.

Yeniden valilik

Muzafferüddin, kardeşi "Zeynüddin Yusuf"un (586 hicri / 1190 miladi) yılındaki vefatından sonra "İrbil" valiliğini üstlendi. İşte burada onun, savaş ve cihad meydanlarındaki rolünden hiç de az görkemli ve parlak olmayan bir başka rolü öne çıkar; o bir devlet ve idare adamıdır, emirliğinin işleriyle ilgilenir; oraya medreseler ve hastaneler kurar, ilmi yaymaya ve âlimleri teşvik etmeye çalışır, ziraat ve ticareti canlandırır, emirliğinin halkının sevinçlerine ortak olur ve orta halli, kanaatkâr bir hayattan çok zühd ve sadeliğe yakın basit bir hayat yaşar. Ne var ki gönüllerimizde hayranlık uyandıran şey, toplum fertlerinin şefkat ve sevgileriyle kendilerine bağışta bulunmasından önce devletin bakım ve ilgisine muhtaç özel kesimler için sosyal kurumlar tesis etmeye girişmesidir. Bazıları bunun modern medeniyetin bir ürünü olduğunu sanırdı; oysa hakikat, İslam devletinin Emevi halifesi "Velid b. Abdülmelik" döneminden itibaren bu tür insani çalışmalarda önce davrandığını ispat etmektedir.

Hizmet kurumları

Muzafferüddin engelliler için onlara mahsus evler kurdu; orada kendilerine meskenler tahsis edildi, her gün ihtiyaç duydukları şeyleri onlara bağladı. Haftada iki kez bizzat onları ziyarete gelir; tek tek hâllerini sorar, onlarla sohbet eder ve şakalaşırdı. Aynı şekilde babalarını kaybetmiş ve kendilerine bakacak kimsesi olmayanlar için de evler kurdu; orada ihtiyaç duydukları her şeyi bulurlardı. Hatta buluntu çocuklar için bile bir ev yaptırdı; oraya onlara bakacak sütanneler ve terbiyelerini üstlenecek gözeticiler koydu. Kötürümler, yani cüzzam hastaları için de içinde ikamet edecekleri bir ev kurdu; orayı yemek, içecek, giysi ve tedavi gibi onlara onurlu bir hayat sağlayacak bütün imkânlarla donattı ve her hastaya bakımını ve hizmetini üstlenecek özel bir hizmetçi tayin etti.

Muzafferüddin'in faaliyeti kendi ülkesinin halkı dışındakilere hizmete kadar uzandı; Erbil'e ticaret için ya da bir iş görmek üzere gelenler veya "İrbil"den geçen yolcular için bir misafirhane yaptırdı. Orada misafire yemek ve içecekten ihtiyaç duyduğu her şey sunulurdu; ayrıca uyku odalarıyla da donatılmıştı. Muzafferüddin bununla da yetinmedi, fakir misafire yolculuğunu tamamlamasına yardım edecek bir harçlık da verirdi. İyiliği Haremeyn-i Şerifeyn'deki, yani Mekke ve Medine'deki fakir Müslümanlara kadar uzandı; her yıl oraların fakirlerine aralarında dağıtılmak üzere otuz bin dinar değerinde yiyecek ve giyecek gönderirdi. Ayrıca bu iki mukaddes şehirde yağmur suyunu depolamak için sarnıçlar yaptırdı ki halkı yıl boyunca su bulabilsin. Bunu, bu iki şehrin suya olan ihtiyacını ve özellikle hac mevsimlerinde suyu elde etmekte çektikleri zahmeti gördükten sonra yaptı.

Muzaffer, Haçlıların eline düşen esirlerden sorumlu olduğu görüşündeydi; onların hürriyetini satın almakta hiç gevşeklik göstermedi, esirleri fidye ile kurtarmak için Haçlılara naiblerini gönderirdi. Yönetimi süresince esaretten kurtardığı esirler sayıldığında, erkek ve kadın olmak üzere altmış bin kişiye ulaştıkları görüldü. Muzafferüddin, yarım asır boyunca Erbil şehrini yönetti, ömrü sekseni aştı; sonra çarşamba günü (8 Ramazan 630 hicri / 1232 miladi) Erbil'de eceli geldi. Mekke'de defnedilmesi yönünde bir vasiyeti vardı; kafile Muzafferüddin'in naaşıyla oraya, orada defnedilmek üzere yöneldiğinde bazı işler ulaşmalarına engel oldu; yoldan geri döndüler ve onu Kûfe'de, İmam Ali b. Ebi Talib (radıyallahu anh) türbesinin yakınında defnettiler.

Hikâyenin kaynağı, yazar Ahmed Temmam'ın kaleminden "İslam Online"dır128.

Üçüncü Bölüm: Hanekin'deki Türkmen Âlimleri ve Şahsiyetleri

Hanekin'deki Türkmen Camileri ve Tekkeleri (جوامع وتكايا التركمان في خانقين)

Muhammed Bayatlı

Hanekin şehrinin, birçok Irak şehrinden ayrılan özel bir karaktere ve seçkin bir tada sahip bir şehir olduğu kimseye gizli değildir; zira Türkmenler, Kürtler ve eski Araplar olmak üzere halkı arasında birçok kültürü ve ilişkiyi bir araya getirir. Ayrıca İran sınırına yakınlığı ve içinde bazı Hristiyan ailelerin bulunması ona kültür ve medeniyetten bir şeyler katmıştır.

Tırnaklarımın yumuşaklığından beri, yani en küçük yaşlarımdan beri bu şehrin evlatları arasında hiçbir türden ayrımcılık ve tefrika hissetmedim, sezmedim; herkes birbirini seven, kaynaşmış ve kardeşleşmiş insanlardır ve aralarında dünürlük bağı vardır. Bu şehrin fertlerinden birinin kavmî ya da mezhebî mensubiyeti sebebiyle başkalarına üstünlük tasladığı aklımın ucundan bile geçmedi.

Hanekin şehri camileri ve tekkeleriyle şenlenirdi; bu cami ve tekkelerin çoğunda velilerin, salihlerin ve mutasavvıfların kabirleri ve türbeleri bulunurdu ve halk onlara saygı beslerdi. Türkmen evlatlarının, kendileriyle bu cami ve tekkeler arasındaki, ayrıca diğer milliyetlerden olan öteki mutasavvıflarla aralarındaki ilişkiyi geliştirmede göze çarpan bir imanı ve sağlam bir inancı vardı; sanki tek ve sağlam bir kütle idiler, Allah'ın kelimesini birlemek ve küfür ile ilhad akımlarına karşı durmaktan başka bir gayeleri yoktu. Nitekim bu köklü Türkmen kesimi eliyle, bu güleç şehrin ara sokakları ve kıvrımları arasında ilim meclisleri ve zikir halkaları kurularak imana ve Allah Sübhanehu ve Teâlâ'ya dönüşe yapılan davetler yayıldı. Bu tekke ve camilerin en önde gelenleri şunlardır:

  1. Cami Mahallesi'ndeki Seyyid Abdullah Tekkesi: Tamamen Türkmendir ve içinde Seyyid Abdullah'ın türbesi vardır; torunları hâlâ Hanekin şehrinde oturmaktadır.
  2. Cami Mahallesi'nde, eski köprünün başında Büyük Yaka yönündeki Nakşibendi Tekkesi ve Camii: Önceki rejim, yerine başka bir cami yapmaksızın, Hanekin şehrini geliştirme bahanesiyle binasını yıkmıştır. O camide Nakşibendi tarikatına mensup birçok salihin ziyaretgâhı vardı.
  3. Halkı Türkmen olan Hamidiye Mahallesi'ndeki Şeyh Reşid Fettah Bey Tekkesi ve Camii: İçinde, caminin adını taşıyan salih kişinin türbesi vardır.
  4. Halife Şemseddin Tekkesi ve Camii: Kendisi Hatib ailesindendir; bu adı, bu caminin idaresini ve orada hatiplik yapmayı nesilden nesile devraldıkları için almışlardır. İçinde âbid mutasavvıf İnayetullah Efendi'nin türbesi vardır; yeri şehrin Küçük Yaka tarafında ve adı Türkmence olan Elvend Nehri'nin kıyılarındadır.

Ayrıca "Alemdar" lakabıyla anılan büyük sahabe Muhammed b. Huzeyfe el-Yemani'nin kabristanı vardır; onun şerefli türbesi ile birçok din adamının ve mutasavvıfın türbeleri oradadır. Bunların arasında Türkmen mutasavvıf din adamı Mustafa Hamamcı da vardır ki büyük sahabenin türbesine samimi bir hizmetçi olmuştur. Şuna da işaret etmek isterim: Bu kabristan, bu şehrin halkı olan Türkmenlerin ölülerinin defnine neredeyse tahsis edilmiş gibiydi; bunun yanında ölülerini Paşa Köprü ve İmam Abbas kabristanlarına da defnederlerdi.

Hanekin, zaman zaman Kuzey Irak'tan birçok ilim adamını, şeyhi ve mutasavvıfı ağırlardı; bunların, kendileri ile Hanekin şehri sakinlerinden olan mutasavvıflar arasındaki muhabbet bağlarını derinleştirmede rolü olmuştur. Hanekin'e gelen şeyh ve mutasavvıfların en önde gelenlerinden: Kadir Kerem şehrinden Şeyh İbrahim el-Berzenci; Türkmenlerden ve Kürtlerden müridleri vardır. Bir de köklü Türkmen mutasavvıf Halife Kahraman el-Mendelavi; bu şehirde tasavvufu yaymada uzun bir geçmişi olmuştur, çok sayıda Türkmen müridi vardır; eski mutasavvıflar onu hâlâ hayırla yâd ederler, kendisi şu an hayattadır ve Kenan nahiyesinde oturmaktadır, Allah ömrünü uzun etsin.

Hanekin şehrinde tasavvuf ilmini şeriat ilmiyle yan yana kökleştirme ve yerleştirmede en büyük rolü oynayan ise Seyyid İzzeddin Seyyid İsmail en-Nuaymi'dir, Allah ömrünü uzun etsin. Hanekin şehrini ilk kez altmışlı yılların sonlarında ziyaret etmiştir; Hanekin şehri halkı arasında bu tür ilmin ve ibadetin yayılmasında ve devamlılığında, ayrıca Kadiri ve Rufai tekkesinin ve yine Cami Mahallesi'nde kurulan tekkenin ihdasında büyük payı vardır. Şehrin halkı bütün kesimleriyle onun etrafında toplandı; vakarı ve mürid kardeşleriyle muamelesindeki hikmeti sebebiyle onu sevdiler.

Bu mahallenin evlatları arasından şeriat ve tarikat ilimleriyle donanmış adamlar öne çıktı; aynı şekilde aralarından mutasavvıf Halife Kemal Emin de -sınırlama değil örnekleme kabilinden- temayüz etti. O, bu şehrin evlatları arasında İslam'ın şanını yüceltmek ve şerefli nebevi menkıbeleri ve zikir halkalarını bu tekkede kurarak onları Allah'ı zikir kelimesi etrafında toplamak uğruna bütün gayretini biriktirdi; orada hayır, muhabbet ve ihlas üzere buluşuyorlardı. Bu tekke ziyaretçileriyle şenlikli kalmayı sürdürdü; bu da o zamanki mahallî otoriteleri öfkelendirdi. Birçok genci çekip onları o iflah olmaz partiye mensubiyet dairesinden uzaklaştırdığı için bu iman hâlini kuşatıp etkisizleştirmeye çalıştılar ve onlara karşı savaşmayı sürdürdüler; sonunda kendilerine asılsız suçlamalar uydurmayı başardılar ve azimlerini ve imanlarını zayıflatmak için bu tekkenin kurucusunu ve ziyaretçilerinden bir kısmını tutukladılar. Ancak bütün mutasavvıfların sarsılmaz iradesiyle çarpıştılar; onlar Allah'ın kelimesini yüceltmek, Resulü efendimiz Muhammed'in ve salih velilerinin sancağını yükseltmek için tek bir adam gibi dimdik durdular129.

Krallık Dönemi Parlamentosundaki Kerkük Türkmeni Mebusların Biyografileri (تراجم نواب كركوك التركمان في برلمان العهد الملكي)

İsmet Refik Sarı Kâhya

Irak dört asır boyunca Osmanlı Devleti'ne tâbi kaldı. Arap ülkeleri ve onlardan biri olan Irak, 23 Temmuz 1908'de Osmanlı Anayasası'nın ilanından sonra meclis hayatını tanıdı ve temsilcilerini Osmanlı Meclis-i Mebusan'ına göndermeye başladı; ta ki Britanya Birinci Dünya Savaşı sırasında Irak'ı işgal edip Irak'ı doğrudan yönetmeye başlayana kadar. 25/4/1920'de Müttefikler Irak üzerinde İngiliz mandasına karar verdiler.

Iraklıların duyguları kabardı, ülkelerinin haklarını talep etme azimleri güçlendi; güçlerini örgütlemeye ve İngiliz işgaline karşı devrim için planlarını kurmaya başladılar(1). 17/6/1920 günü Britanya, Irak için bir anayasa hazırlamak üzere seçimle oluşacak genel bir meclisin kurulması çağrısına olumlu cevap verdi(2). Bağdat'taki askerî ve siyasî hâkimden, Osmanlı Meclis-i Mebusan'ındaki eski mebuslara, Irak halkı adına seçimle oluşacak genel bir kongre oluşturmak için içlerinden bir komite kurmaları yönünde bir yazı gönderildi; bunların arasında Kerkük'ten Nazım Neftçi de vardı. Bu, seçimler için bir kanun çıkarmak ve buna ilişkin işleri düzenlemek içindi(3).

Ayrıca, daha önce görevlendirilenlerden bazılarının ölümü, bazılarının yokluğu veya başka sebeplerle hazır bulunamamaları yüzünden hiçbir üyenin katılmadığı sayılarının üzerine ek üyeler görevlendirildi(4). Irak Seçim Komitesi ilk oturumunu 6 Ağustos 1920'de yaptı; mebuslar kendi aralarından, bulunmayanların ve vefat edenlerin yerine geçecek kişileri seçtiler; sayıları on sekiz kişiydi ve Kerkük şehrini bunların içinde iki Türkmen temsil ediyordu: İzzet Paşa el-Kerkükli ve Hasan Efendizade Hayrullah Efendi(5). Ancak Seçim Komitesi'nin karara bağladığı Kurucu Meclis seçimi, Emir Faysal'ın Irak'a kral olarak tayin edilmesine kadar İngiliz hükümeti tarafından ertelendi; I. Faysal'ın kral olarak taç giymesi 23/8/1921'de gerçekleşti(6).

24/10/1922 günü, Irak Krallığı'nın Anayasa'sını, Mebusan Meclisi seçim kanununu ve Irak-İngiliz antlaşmasını karara bağlamak üzere Kurucu Meclis seçimlerinin yapılması yönünde kraliyet iradesi çıktı(7). Ancak halk bu seçimleri boykot etti; âlimler ve din adamları da buna çağıran fetvalar yayımladılar ve hükümet şu şartları yerine getirmedikçe boykotu talep ettiler:

  1. Örfî idarenin kaldırılması.
  2. Basın ve toplanma hürriyetinin serbest bırakılması.
  3. Siyasî sürgünlerin vatanlarına geri getirilmesi.
  4. Dernek kurmaya izin verilmesi(8).

Bu tutum karşısında hükümet, muhaliflere karşı uygun gördüğü tedbirleri alıncaya kadar seçimleri ertelemek zorunda kaldı(9). Bu yüzden görüyoruz ki seçimler yapılamadı ve 1924 yılına kadar askıda kaldı. Bu yıl, Abdülmuhsin es-Sa'dun hükümeti döneminde seçimler tamamlandı; Kurucu Meclis 27/3/1924'te açıldı ve Kral Faysal açılış hutbesini irat etti(10).

Kurucu Meclis (49) oturum yaptı ve bu oturumlarda şunları onayladı:

  1. 10 Haziran 1924 günü Irak-İngiliz antlaşması.
  2. 10 Temmuz 1924'te Irak Anayasası (Kanun-ı Esasi).
  3. 2 Ağustos 1924'te Mebus Seçim Kanunu.

Irak Anayasası 21 Mart 1925'te yayımlandı; bu kanun (123) madde ile geldi. Bunun bizi ilgilendiren kısmı üçüncü bölüm, yani Yasama Yetkisi'dir; (27). maddeden (63). maddeye kadar Ümmet Meclisi'ne (Ayan ve Mebusan) ilişkindir.

Madde (30) şunu hükme bağladı: Şu kişiler Ayan Meclisi'ne veya Mebusan Meclisi'ne üye olamaz:

  1. Iraklı olmayan.
  2. Başka bir uyruk ya da yabancı himaye iddiasında bulunan.
  3. Mebusan için otuz yaşından, Ayan için kırk yaşından küçük olan.
  4. Hakkında iflas hükmü verilmiş ve kanunen itibarı iade edilmemiş olan.
  5. Hacir altına alınmış ve hacri kaldırılmamış olan.
  6. Medenî haklarından düşmüş olan.
  7. Siyasî olmayan bir suçtan bir yıldan az olmamak üzere hapse mahkûm edilmiş olan; hırsızlık, rüşvet, emniyeti suistimal, sahtecilik, dolandırıcılık veya mutlak surette şerefe aykırı diğer suçlardan hapse mahkûm edilmiş olan.
  8. Hissedar olmasından doğan doğrudan ya da dolaylı maddî menfaati bulunan; bundan öşür mültezimleri ile hükümet arazilerini ve mülklerini kiralayanlar istisna edilir.
  9. Deli veya akıl zayıflığı içinde olan.
  10. Özel bir kanunla tayin edilecek derecede kralın akrabalarından olan. Her hâlükârda iki meclisin üyeliğinin tek bir kişide toplanması caiz değildir(12).

Ayan Meclisi

Madde (31) şunu hükme bağladı: Ayan Meclisi, kralın tayin edeceği, yirmiyi geçmeyen sayıda üyeden teşekkül eder; bunlar, yaptıkları işlerle halkın güvenini ve itimadını kazanmış olanlar ile devlet ve vatan hizmetlerinde şanlı bir geçmişi bulunanlardır.

Madde (32) şunu hükme bağladı: Ayan Meclisi'nde üyelik süresi sekiz yıldır, her dört yılda yarısı değişir; eski üyelerin yeniden tayini caizdir ve ilk değişim için ilk yarı kura çekimiyle belirlenir(13).

Ayan Meclisi'ne Üye Tayini: Abdullah Safi el-Yakubi (عبد الله صافي اليعقوبي)

7/7/1925 günü Ayan Meclisi üyelerinin tayini hakkında kraliyet iradesi çıktı; Kerkük'ten Abdullah Safi el-Yakubi de bunlardan biriydi(14). (Abdullah Safi b. Ömer b. Ahmed el-Yakubi) 1877'de Kerkük şehrinde, Kerkük'te tanınan Yakubi ailesinden Kerküklü Türkmen bir anne babadan doğdu. Özel hocalardan ders gördü; 1896 yılında Kerkük Bidayet Mahkemesi'ne kâtip olarak tayin edildi, 1904'te hâkim, 1908'de Kerkük livası idare meclisine üye oldu. 1912'de Osmanlı Meclis-i Mebusan'ına Kerkük mebusu seçildi, 1914'te Kerkük mebusluğu yenilendi ve 1918'e, yani İngiliz kuvvetlerinin Kerkük'ü işgalinden sonrasına kadar sürdü. 1915 yılında, kendi şehrinin evlatlarından mücahidlerin başında Irak'ın güneyindeki savaşa gitti(15).

Anayasanın, Ayan Meclisi üyelerinin yarısının dört yıl sonra değiştirilmesi gerektiğine dair hükmüne dayanılarak, meclisin kuruluşunun üzerinden dört yıl geçince 13/6/1929 tarihinde I. Kral Faysal'ın huzurunda bunun için kura çekildi. Sonuç, meclis üyelerinin yarısının kazanması, diğer yarısının ise düşmesi şeklinde tecelli etti; düşenler arasında Abdullah Safi el-Yakubi de vardı. Anayasanın (32). maddesine dayanarak kral, 12/10/1929 günü ayan üyesi Abdullah Safi'nin ve diğer üyelerin Ayan Meclisi'ne yeniden tayini hakkında kraliyet iradesini çıkardı; Ayan Meclisi'ndeki tayini, 4 Şubat 1939'da Bağdat'taki vefatına kadar yenilendi(16).

Mebusan Meclisi

Irak Anayasası'nın (42). maddesi şunu hükme bağlamıştır: Otuz yaşını tamamlamış ve (30). maddede belirtilen engellerden biri kendisinde bulunmayan her Iraklı erkek, Mebusan Meclisi üyeliğine seçilebilir; ancak yalnızca seçim kanunuyla belirlenen temsil bölgelerinden tek bir bölgeyi temsil edebilir. Eğer biri birden fazla bölgeden seçilirse, kendisine bildirildiği tarihten itibaren sekiz gün içinde temsil etmek istediği bölgeyi seçme hakkına sahiptir. Seçilen memurların üyeliği kabul etmek ile reddetmek arasında seçim hakkı vardır; üyeliği kabul eden kişi, bakanlar hariç, belirtilen süre içinde hükümetteki görevinden ayrılmak zorundadır(17).

Mebus Seçim Kanunu yayımlanınca hükümet seçimlerin yapılmasına karar verdi. Seçimler iki aşamalıydı: Önce ikinci derece seçmenler (müntehib-i sani) seçiliyor, sonra bunlar meclis üyelerini seçiyordu. Kanun, adaydan yüz dinarlık malî teminat yatırılmasını şart koşuyordu; bu o zaman için büyük bir meblağdı, ancak zenginlerin karşılayabileceği bir miktardı ve aday seçimlerde başarısız olursa bu para elinden alınıyordu(18).

Irak parlamentosu döneminde dört seçim kanunu uygulanmıştır. Bunlar: 1924'te çıkan ve 1946'ya kadar yürürlükte kalan Mebus Seçim Kanunu; ardından 1952 tarihli 6 sayılı seçim kararnamesi; bu da 1956'da 1956 tarihli 53 sayılı Mebus Seçim Kanunu'na dönüştürüldü ve 1958'de krallık rejiminin düşmesine kadar yürürlükte kaldı(19).

Kerkük Mebuslarının Mebusan Meclisi'ndeki Biyografileri

Aşağıda, Irak Mebusan Meclisi'ndeki Kerkük mebuslarının biyografileri, meclisin birinci döneminden başlayarak krallık dönemindeki sonuncusu olan on altıncı dönemine kadar yer almaktadır:

127 alturkmani.com

128 www.iuiturkmen.org

129 shiaparlement.com/modules.php?name=News&file=article&sid=522

1. Muhammed Said el-Vendavi (محمد سعيد الونداوي)

Muhammed Said el-Hac Hasan el-Vendavi'dir; 1889 yılında Kifri kazasında doğdu. İlkokulu Kifri'de tamamladı, ardından Bağdat'a giderek Bağdat'taki Mekteb-i İdadi-i Mülki ile Hukuk Mektebi'nde okudu. Mezuniyetinin ardından Osmanlı döneminde kendisine adli görevler verildi. Birinci Dünya Savaşı patlak verince Türk ordusuna asker alındı ve ihtiyat teğmen rütbesi verildi; Samerra cephesinde esir düştü. 1921 yılında Kifri belediye başkanlığına seçildi, sonra birinci seçim döneminde 21.06.1925 günü Kerkük livasından mebus seçildi ve görevi 18.01.1928'e kadar sürdü; 09.05.1928 günü ikinci seçim döneminde yeniden seçildi ve 01.07.1930'a kadar görev yaptı.

İdari mesleğe girerek Kîl kazasına kaymakam tayin edildi (Eylül 1931); sonra Arniye kazasına (Eylül 1933), Dohuk'a (Ocak 1934), Hanekin'e (Haziran 1938) ve Kazımiye'ye (Temmuz 1940) nakledildi. İdari müfettişliğe yükseltildi (Nisan 1943), sonra İçişleri Bakanlığı'na bağlı Aşiret Temyiz Mahkemesi üyeliğine atandı (1951). 1952 yılında emekliye ayrıldı(20) ve 2 Nisan 1954'te vefat etti.

2. Neşet İbrahim (نشأت ابراهيم)

Neşet bin İbrahim 1846 yılında Kerkük şehrinde doğdu ve orada okudu. 1883 yılında Musul'daki Posta ve Telgraf Dairesi'ne memur olarak atandı; Kerkük (1886), Süleymaniye (1886), ikinci kez Musul (1888) ve Basra (1890) posta dairelerinde görev yaptı. Kut (1891), Erbil (1892), Kerkük (1895) ve Bağdat (1907) posta müdürlüklerine tayin edildi. Bağdat'ta posta ve telgraf müfettişliğine (1909), ardından Van vilayetinde posta ve telgraf müdürlüğüne (1910-1914) nakledildi; bundan sonra çeşitli Türk vilayetlerinde müdür veya müfettiş olarak görev yaptı.

Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra Aralık 1918'de Posta ve Telgraf Dairesi'ndeki hizmetine döndü ve Bağdat posta müdürlüğüne atandı (Kasım 1920). Birinci seçim döneminde 21.06.1925'ten 18.01.1928'e kadar Mebuslar Meclisi'nde Kerkük'ten mebus seçildi; 9 Aralık 1925'ten Kasım 1926'ya kadar meclis başkan vekilliğine seçildi. 1933 yılında vefat etti(21). Üstat Neşet İbrahim, Dr. Ekrem Neşet İbrahim'in babasıdır.

3. Muhammed Ali Kırdar (محمد علي قيردار)

Muhammed Ali bin Mustafa bin Muhammed Kırdar 1873 yılında Kerkük'te doğdu. Osmanlı döneminde özel hocaların elinde ilim tahsil etti. Babası Hacı Mustafa, Kerkük belediye başkanlığını üstlenmişti; dindarlığı, iffeti ve ahkâma ve geleneklere bağlılığı en ileri derecede olan insanlardandı. Hanif dine gücünün ve malının yettiği her şeyle hizmet etti: camiler inşa etti, dini ilim medreseleri kurdu, âlimlere ve ilim talebelerine cömertçe harcadı, hayır kurumlarına büyük vakıflar vakfetti. Camiler, medreseler ve diğerlerinden oluşan bu kurumlar bugüne kadar hâlâ bu ailenin adıyla bilinmektedir.

Muhammed Ali Kırdar ticaretle uğraştı; gerek Osmanlı döneminde gerekse krallık döneminde yılların çoğunda Kerkük Livası İdare Meclisi üyeliğine seçildi. Muhammed Ali Kırdar 1908 yılında Osmanlı Meclis-i Mebusanı'na Kerkük'ten mebus seçildi. Meclis-i Mebusan için yapılan seçimlerin sonuçları 04.01.1914'te ilan edildi ve ikinci kez Kerkük livasından kazandı; görevi 1918'e kadar sürdü. Birinci Dünya Savaşı patlak verince 1915 yılında Türk ordusuna destek olmak üzere Irak'ın güneyindeki savaş meydanına gitti.

Krallık döneminde ikinci seçim döneminde 09.05.1928'den 01.07.1930'a kadar Kerkük'ten mebus seçildi; üçüncü seçim döneminde 20.10.1930'dan 08.11.1932'ye kadar ikinci kez Irak Mebuslar Meclisi'ne seçildi. Dördüncü seçim döneminde üçüncü kez 10.12.1932'den 04.09.1934'e kadar yeniden seçildi. Beşinci seçim döneminde 16.12.1934'te dördüncü kez Kerkük'ten mebus seçildi ve Kerkük mebusu iken 22.12.1934'te Allah'ın rahmetine kavuştu(22).

4. Mustafa Mazhar bin Ömer el-Yakubi (مصطفى مظهر بن عمر اليعقوبي)

Mustafa Mazhar bin Ömer Ahmed el-Yakubi'dir; 1890 yılında Kerkük'te doğdu ve orada okudu; Türkçe ve Arapçayı çok iyi öğrendi. Arniye kaza mahkemesine tayin edildi (1910), sonra Kerkük Livası Tahrirat Dairesi'ne kâtip oldu (1915). Şubat 1916'da Kevkeb-i Maarif (كوكب معارف) adıyla Türkçe bir dergi çıkardı; derginin dört sayısı yayımlandı. Ardından Şuvan nahiyesine müdür vekili (1917), sonra Kerkük Bidayet Mahkemesi'ne üye vekili (1917) tayin edildi ve bu görevi 1918 İngiliz işgaline kadar sürdü.

Irak hükûmeti kurulduktan sonra Kerkük livasındaki Dakuk nahiyesine müdür (1923), ardından Çemçemal kaymakamı (1924-1925) olarak atandı. İkinci seçim döneminde 09.05.1928'den 01.07.1930'a kadar Kerkük'ten mebus seçildi; üçüncü seçim döneminde 20.10.1930-08.11.1932 dönemi için yeniden seçildi. Bundan sonra kazalar arasında dolaştı: Zaho kaymakamı (Şubat 1941) oldu, Erbil livası mutasarrıflığına yükseltildi (Haziran 1941), sonra Kut (Ekim 1943), Diyala (Ağustos 1944) ve Musul'a (Eylül 1946) geçti; idari müfettişliğe nakledildi (Mart 1948), sonra Diyala livası mutasarrıfı (Haziran 1951) ve Erbil mutasarrıfı (Ağustos 1952) oldu. Temmuz 1953'te emekliye ayrıldı. 1957 yılında vefat etti(23).

5. Süleyman Fettah Paşa (سليمان فتاح باشا)

Tisin (Tisin/Tesin), aydınlardan, ediplerden, şairlerden ve askerlerden onlarca parlak isim yetiştirmiş, çeşitli ilim alanlarında da öyle olmuştur. Tisin'in yetiştirdiği meşhur Türkmenlerden biri de Mirliva Fettah Paşa bin Süleyman bin Mahmud'dur. 1861 yılında Kerkük'te, Tisin köyünde (sonradan Kerkük'ün en büyük mahallelerinden biri oldu), tanınmış Türkmen ailesi Nezle ailesinden doğdu. Amcaoğullarından bazı aileler hâlâ Tisin mahallesinde oturmaktadır.

Fettah Paşa, Irak hükûmetinin kurulmasının ardından 1922-1924 dönemi için Kerkük livası mutasarrıflığına atandı; sonra oğlu Nuri ile birlikte 1926 yılında Kazımiye'de bir yün dokuma fabrikası kurdu ve bu fabrika (Fettah Paşa Fabrikaları) adıyla tanındı. Fettah Paşa 08.01.1936'da Bağdat'ta vefat etti ve değerli evlatlar bıraktı: Süleyman Bey; Türk ordusunda subay olan Nuri Bey; üçüncüsünün adı ise Mahmud'dur.

Süleyman bin Fettah Paşa 1891 yılında Kerkük'te doğdu; ilköğrenimini Kerkük'te, Rüşdiye-i Askeriye'yi Bağdat'ta tamamladı, sonra İstanbul'daki Harbiye Mektebi'ne girdi ve Türk ordusunda subay olarak mezun oldu. 1921 yılında Bağdat'a gelip Irak ordusuna katıldı; yüzbaşı rütbesi verildi, Savunma Bakanı'na yaver, ardından Askerî Mektep âmir muavini olarak tayin edildi; Hindistan'da bir askerî kursa katılmak üzere gönderildi ve 1928 yılında yarbay rütbesine yükseltildi.

Üçüncü seçim döneminde 20.10.1930-08.11.1932 dönemi için Kerkük'ten mebus seçildi; dördüncü seçim döneminde 10.12.1932'den 04.09.1935'e kadar yeniden seçildi; beşinci seçim döneminde 06.12.1934'ten 09.04.1935'e kadar yeniden seçildi; altıncı seçim döneminde 04.08.1935'ten 31.10.1936'ya kadar yeniden seçildi. Onuncu dönemde 05.10.1943'ten 21.11.1946'ya kadar kazandı ve on birinci dönemde 11.03.1947'den 21.11.1948'e kadar yeniden seçildi.

Süleyman Fettah, Haziran 1960'ta Londra'da vefat etti. Bazı Kürt yazarlar Süleyman Fettah Paşa'nın Kürt olduğunu ve Kürdistan'ın bağımsızlığını talep edenlerden olduğunu iddia etmektedirler; bu bir vehim, doğru olmayan bir iddia ve bir uydurmadır; 1920-1958 dönemine ait krallık yönetiminin kayıtlarında sabit olan tarihî olgular bunu reddetmektedir. Mir Basri, Irak'taki Türkmen İleri Gelenleri ve Modern Türk Edebiyatı (اعلام التركمان والادب التركي في العراق الحديث) adlı kitabında şöyle demektedir:

Abdülkerim el-Azri, Irak'ta Yönetim Sorunu (مشكلة الحكم في العراق) adlı kitabında, Süleyman Fettah Paşa'nın kardeşi Nuri Fettah Paşa ile 1975 yılında Amman'da görüştüğünü, onun Lübnan'da ateşi alevlenen iç savaştan kaçarak Beyrut'tan oraya geldiğini söyler. Nuri Fettah, Azri'ye yaşının sekseni geçtiğini, ailesinin aslen Kerkük'e yakın Tisin köyünden olduğunu ve köy halkının Alevi Şiiler olduğunu söylemiştir(24).

6. Halil Zeki Paşa (خليل زكي باشا)

Halil Zeki Paşa 1886 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Üç isimli adı Halil İbrahim Cuma'dır; zeki olduğu için Erkân-ı Harbiye Mektebi'nde adına (Zeki) kelimesi eklenmiş ve birleşik adı (Halil Zeki) olmuştur. İlköğrenimini Kerkük'te, Rüşdiye-i Askeriye'yi Bağdat'ta tamamladı. 1903 yılında İstanbul'daki Harbiye Mektebi'ne girdi ve 1906 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu. Türk ordusunda hizmet etti ve saflarında savaştı.

Mart 1921'de Irak'a döndü ve 21.04.1922'de yarbay rütbesiyle Irak ordusuna katıldı. Süvari Mektebi'ni kurmakla görevlendirildi ve mektebin âmiri oldu. Haziran 1924'te Musul livası âmirliğine nakledildi, sonra 1926 yılında Irak Silahlı Kuvvetleri Genel Komutan Vekilliğine getirildi. Albay rütbesini taşırken Şeyh Mahmud el-Hafid'i takip harekâtının ve ilk Barzani hareketlerinin askerî komutanı olarak seçildi; o sırada Kuzeydoğu Bölgesi komutanıydı. 1928 yılında zaîm (tuğgeneral) rütbesine yükseltildi; 1930 yılından 1931 yılına kadar Güney Bölgesi komutanı, 1931 yılından 1932 yılına kadar Doğu Bölgesi komutanı, 1933 yılında yine Güney Bölgesi komutanı oldu. 1933 yılında (livâ/tümgeneral) rütbesine yükseltildi ve 1934 yılında Birinci Tümen komutanlığına atandı.

Beşinci seçim döneminde 06.12.1934-09.04.1935 dönemi için Mebuslar Meclisi'ne Kerkük'ten mebus seçilince askerlik hizmetinden ayrılarak emekliye sevk edildi. Altıncı seçim döneminde 04.08.1935'ten 31.10.1936'ya kadar yeniden seçildi. Allah rahmet eylesin, Şubat 1937'de Kerkük şehrinde vefat etti ve Sarıkâhya mahallesindeki Ali Paşa Mezarlığı'na (Türkmen Şehitleri Mezarlığı) defnedildi(25).

7. Fevzi Ali (فوزي علي)

Fevzi bin Ali bin Hasan'dır. Kerkük şehrinde doğdu ve orada okudu. Dördüncü seçim döneminde 10.12.1932'den 04.09.1934'e kadar Kerkük'ten mebus seçildi(26). Doğum tarihini, öğrenim durumunu veya vefatını belirten bir kaynağa rastlayamadım.

8. Muhammed Numan (محمد نعمان)

Muhammed el-Hac Numan el-Vendavi 1895 yılında Kifri kazasında doğdu ve orada okudu. 1935 yılında Kifri kazası belediye başkanlığına seçildi ve 1939 yılına kadar bu görevde kaldı. Beşinci seçim döneminde, o sırada Kerkük livasına bağlı olan Kifri kazasından 06.12.1934-09.04.1935 dönemi için Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi. Dokuzuncu seçim döneminde 29.03.1939'dan 09.06.1943'e kadar ikinci kez mebus seçildi. Onuncu dönemde 05.10.1943'ten 21.11.1946'ya kadar üçüncü kez mebus seçildi ve on ikinci dönemde 15.06.1948'den 27.10.1952'ye kadar dördüncü kez yeniden seçildi. Muhammed el-Hac Numan 11.12.1976 tarihinde vefat etti(27).

9. Ali Rıza el-Askerî (علي رضا العسكري)

Ali Rıza bin Mustafa bin Abdurrahman el-Askerî'dir. 1897 yılında doğdu; ilkokulu bitirdikten sonra Bağdat'taki Rüşdiye-i Askeriye'ye geçti, ardından İstanbul'a gönderildi ve Harbiye Mektebi'ne girip 1917 yılında teğmen rütbesiyle mezun oldu. Rütbelerde yükseldi; 1926 yılında albay rütbesiyle Irak Savunma Bakanlığı'nda İdare ve İaşe müdürüydü. 1928 yılında merkezi Bağdat olan Güney Bölgesi'nin âmiriydi. Altıncı seçim döneminde 04.08.1935-31.10.1936 dönemi için Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi.

Ali Rıza'nın dedesi (Abdurrahman el-Askerî, 1225-1297 hicri) Kerkük'teki Türkmenler arasında seçkin bir yere sahiptir; kendisi bir din âlimi ve şairdir. (Askerî) kelimesini edebî mahlas olarak seçmesi ona yakışmıştır; bu, Farsça bir kasidesinden anlaşılmaktadır. Kasidenin son bendinde şöyle ima eder:

خواه در معنى ظفر يابى كه اندر در جهان
(عسكري) آز عسكرِ شاهنشهِ لولاك باش

Yani bu (Askerî) Abdurrahman, "Levlâk" padişahının askerlerinden olmakla, farkında olmadığı bir yönden dünyasında manevi maksadına ulaşmıştır.

Şairin bu mahlası seçmesi şöyle açıklanır: Osmanlı Sultanı İkinci Mahmud, 1241 Rumi – 1825 miladi yılında Yeniçeri askerî teşkilatını kaldırmaya giriştiğinde devlete (Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye) adını verdiği bir ordu kurmuştu. Bu ordunun kuruluşu şairimiz Abdurrahman'ın gençlik yıllarına denk gelmiş, o da bu ordunun saflarına katılmayı tercih etmiş ve o Asâkir-i Mansûre-i Muhammediye'ye mensubiyetiyle iftihar ederek (Askerî) lakabını kullanmayı seçmiştir.

Bazı Kürt yazarlar (Askerî) diye bilinen bu aileyi araştırırken mensubiyetlerini Ağcalar nahiyesine bağlı (Asker) köyüne dayandırmışlardır; bu, kaynağı tarihî bilgi azlığı olan bir vehimdir. Bağdat'taki Alman Büyükelçiliği'nde maslahatgüzar olarak görev yapan Alman diplomat Dr. Fritz Grobba, 1932-1939 yıllarına ait hatıralarında, Abdurrahman el-Askerî'nin torunu, Savunma Bakanı Cafer Mustafa el-Askerî ile sıkı bir irtibat içinde olduğunu anlatır ve onun köklü bir Türkmen ailesinden geldiğini vurgular. Osmanlı ordusunda hizmet etmiş ve yarbay rütbesinde olan, Pehlivan diye bilinen Mustafa Abdurrahman'ın kızı ve Cafer Paşa el-Askerî'nin kız kardeşi, Irak Başbakanı Nuri Said Paşa ile evlenmiştir. Nuri Said Paşa'nın kızı (Necibe) ise 3 Temmuz 2001 günü Gençlik Televizyonu'na verdiği bir röportajda, o sırada bir huzurevinde kalmaktaydı, annesinin Türkmen olduğunu açıklamıştır.

Abdurrahman el-Askerî ailesinin Kerkük'teki Musalla Mezarlığı'nda, Şeyh Muhammed Sağırcı'nın mezarı yakınında kabirleri bulunmaktadır. Âlim ve şair Abdurrahman el-Askerî'nin kabri, Mustafa'nın babasının kabri, kardeşi Molla Fettah'ın kabri ve tanınmış akrabalarından Molla Ömer'in kabri, burada bulunan bu kerim ailenin pek çok ferdinin kabirleri yanında durmaktadır(28).

10. Yusuf İzzeddin (يوسف عزالدين)

Yusuf İzzeddin 14.09.1891'de Bağdat'ta doğdu. Babası İbrahim Paşa aslen Kerküklüydü; Osmanlı Devleti'nin çeşitli görevlerinde bulundu, 1891 yılında Bağdat'ta bir matbaa kurdu ve Emlâk-i Müdevvere müdürlüğü yaptı. Haziran 1926'da vefat etti. Yusuf İzzeddin ilköğrenimini ve Rüşdiye-i Askeriye'yi Bağdat'ta tamamladı, İstanbul'daki Harbiye Mektebi'nden mezun oldu ve Türk ordusunda hizmet etti. Irak'a yüzbaşı rütbesiyle döndü.

Bir dairede memuriyete girdi, sonra Bağdat maarif müdürü oldu (11.03.1923); aynı zamanda Hukuk Mektebi'nde okudu ve 1925 yılında diplomasını aldı. Hizmetleri Maliye Bakanlığı'na nakledildi; mali müfettiş olarak tayin edildi (Ekim 1925), Maliye Bakanlığı'nın çeşitli görevlerinde bulundu ve Ekim 1935'te Emirî Emlâk ve Araziler Genel Müdürü oldu. 29.10.1936'da Maarif Bakanlığı'nı üstlendi ve 24.06.1937'de istifa etti.

Yedinci dönemde 02.02.1937'den 26.08.1937'ye kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi. Bundan sonra Haziran 1943'te Tütün İnhisarı Genel Müdürlüğü'ne atandı ve Mayıs 1946'da emekliye ayrıldı; kendi özel işlerinin idaresine yöneldi. 1969 yılında Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve Kasım 1975'te orada vefat etti. Yusuf İzzeddin zarif ve hoş şakacı biriydi; şakayla söylediği şu söz kendisinden nakledilir: "Dicle nehrinde iki balık kavga etse, o kavganın arkasında İngilizler vardır."(29)

11. Muhammed Berki (محمد برقي)

Muhammed Berki bin Şevki 1887 yılında Kerkük'te doğdu. İlkokulu Kerkük'te, Rüşdiye-i Askeriye'yi Bağdat'ta tamamladı, sonra İstanbul'daki Harbiye Mektebi'ne girdi ve 1907'de teğmen rütbesiyle mezun oldu. Türk ordusunda hizmet etti ve saflarında savaştı. Irak'a döndü ve 01.06.1921'de Irak ordusuna katıldı; Hindiye askerlik şubesinde binbaşı rütbesiyle görevlendirildi. 1925 yılında binbaşı rütbesindeyken Kuzey Bölgesi piyade deposu âmirliğine atandı. Erkân-ı Harbiye Mektebi'ne, kıdemliler birinci kursu subayları arasında katıldı ve 1928 yılında kurmay yarbay rütbesini aldı. Yedinci seçim döneminde 20.01.1937'den 26.08.1937'ye kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi(30). Vefat tarihini belirten bir kaynağa rastlayamadım.

12. Ahmed Ağa Kerküklüzade (احمد اغا كركوكلى زاده)

Ahmed Ağa bin Abdullah bin Muhammed Kerküklüzade'dir. 1881 yılında Kerkük şehrinde doğdu ve Kerkük'teki dini medreselerde dini ilimler okudu. Küçük yaşlardan itibaren ticaretle uğraştı ve tanınmış bir tüccar oldu. Bağdat'a taşındı ve orada ticaret yaptı; çarşıda ve sosyal meclislerde seçkin bir ticari konuma ve devlet adamlarından ve siyasetçilerden pek çok tanıdığa sahipti. Ahmed Ağa, yedinci seçim döneminde 20.12.1937'den 26.08.1938'e kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; sekizinci dönemde 29.03.1939'dan 28.02.1940'a kadar ikinci kez Kerkük şehrinden mebus seçildi(31). Allah rahmet eylesin, 25.06.1971'de Bağdat'ta vefat etti.

13. Hüseyin Bey en-Neftçi (حسين بك النفطجي)

Hüseyin Bey bin Hasan Bey en-Neftçi 1885 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Bu köklü ailenin nesebi, Küçük Asya'da (Anadolu) yaşayan bir Türk kabilesine dayanır; sonra bu kabilenin bazı fertleri Irak'a göç etmiştir. Bu ailenin dedesi (Kahraman), Kerkük'teki petrol kaynaklarını keşfeden kişidir; sonradan ailenin adı (Neftçi) olarak meşhur olmuştur. Hüseyin Bey en-Neftçi, yedinci seçim döneminde 20.02.1937'den 26.08.1937'ye kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; sekizinci dönemde 08.12.1937-28.02.1939 dönemi için ikinci kez yeniden seçildi. Allah rahmet eylesin, 1942 yılında vefat etti(32).

14. Ahmed el-Yakubi (احمد اليعقوبي)

Ahmed bin Abdülmecid bin Ömer bin Ahmed el-Yakubi 1907 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Sekizinci seçim döneminde 08.12.1937'den 28.02.1939'a kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; on ikinci dönemde 15.06.1946'dan 27.10.1952'ye kadar ikinci kez seçildi. Kasım 1957'de vefat etti(33).

15. Hacı Muhammed Cemil Kırdar (الحاج محمد جميل قيردار)

Hacı Muhammed Cemil bin Mustafa bin Muhammed Kırdar 1868 yılında Kerkük şehrinde doğdu. Osmanlı enstitüsünde özel hocaların elinde ilim tahsil etti ve otuz beş yıl boyunca ticaretle uğraştı.

Gerek Osmanlı döneminde gerekse krallık yönetimi döneminde yılların çoğunda Kerkük Livası İdare Meclisi üyeliğine seçildi. Ayrıca dokuzuncu seçim döneminde 29.03.1939-09.06.1943 dönemi için Irak Mebusan Meclisi'ne Kerkük livasından mebus seçildi; onuncu dönemde 05.10.1943'ten 21.11.1946'ya kadar ikinci kez Kerkük şehrinden seçildi. Allah rahmet eylesin, 25.09.1953'te Kerkük'te vefat etti(34).

16. Emin Kırdar (أمين قيردار)

Emin bin Muhammed Cemil bin Mustafa Kırdar'dır; 1900 yılında Kerkük şehrinde doğdu ve Hacı Muhammed Cemil'in en büyük oğludur. İlk ve ortaokulu Kerkük'te, liseyi İstanbul'da tamamladı. Sonra Bağdat'taki Hukuk Fakültesi'ne girdi, diplomasını aldı ve avukatlık yaptı. Haziran 1935'te Kerkük merkez nahiyesine müdür olarak atandı; idari meslekte yükselerek Dakuk ve Kifri kazaları ile Süleymaniye livası merkezine (1944), ardından Musul livası merkezine (1946) kaymakam oldu.

On birinci seçim döneminde 11.03.1947'den 22.02.1948'e kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; sonra Arazi Hakları Tasfiye Başkanlığı'na atandı (Nisan 1949). Ardından on üçüncü dönemde 17.01.1953'ten 29.04.1954'e kadar Kerkük şehrinden mebus seçildi; on dördüncü dönemde 09.06.1954'ten 03.08.1954'e kadar yeniden seçildi. On beşinci dönemde 12.09.1954'ten 05.05.1958'e kadar yeniden seçildi(35).

17. Kâmil el-Yakubi (كامل اليعقوبي)

Kâmil bin Mustafa bin Ömer, Kerkük şehrinde doğdu ve orada okudu. On birinci seçim döneminde 11.03.1947'den 22.02.1948'e kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; on üçüncü dönemde 17.01.1953'ten 29.04.1954'e kadar ikinci kez seçildi; on dördüncü dönemde 09.06.1954'ten 03.08.1954'e kadar yeniden seçildi; dördüncü kez 12.09.1954'ten 28.03.1958'e kadar seçildi. Allah rahmet eylesin, 1965 yılında vefat etti(36). Doğum tarihini veya öğrenim durumunu gösteren bir kaynağa rastlayamadım.

18. Salih Numan (صالح نعمان)

On birinci dönemde 11.03.1947'den 22.02.1948'e kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi(37).

19. Abdullah Süleyman el-Bayati (عبدالله سليمان البياتي)

Abdullah bin Şeyh Süleyman bin Şeyh Ferhan el-Bayati'dir; o sırada Kerkük livasına bağlı olan Tuzhurmatu yöresindeki Bayat aşiretlerinin reislerindendir. Beşinci seçim döneminde 06.12.1934'ten 09.04.1935'e kadar Musul livasından Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; dokuzuncu dönemde 29.03.1939'dan 09.06.1943'e kadar Diyala livasından mebus seçildi; on sekizinci seçim döneminde 15.06.1948'den 27.10.1952'ye kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; on üçüncü dönemde 17.01.1953'ten 29.04.1954'e kadar ikinci kez seçildi(38). Allah rahmet eylesin, 1957 yılında vefat etti.

20. Naci el-Hürmüzi (ناجي الهرمزي)

Ahmed Naci bin Ali Ağa el-Hürmüzi, 1887 yılında Kerkük şehri merkezine bağlı Türkalan köyünde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı; Temmuz 1921'de Irak hükûmeti hizmetine girdi ve 1923 yılında Hukuk Fakültesi'ni bitirdi. Mayıs 1927'de Altınköprü nahiyesine müdür olarak atandı, Mayıs 1932'de Zibar kaymakamlığına yükseltildi; bundan sonra kazalar arasında dolaştı: Mayıs 1934'te Halepçe kaymakamı, Temmuz 1936'da Afek ve Süleymaniye merkezi, sonra Zibar, Aralık 1938'de Telafer, Şubat 1941'de Dohuk ve Mart 1943'te Zaho kaymakamı oldu. 1944'te Musul mutasarrıfı (valisi) muavinliğine, Temmuz 1945'te idari müfettişliğe atandı. 1946 yılında emekliye ayrıldı. On ikinci seçim döneminde 15.06.1948'den 27.10.1952'ye kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi. Naci Ağa el-Hürmüzi, Irak'taki Türk dili ediplerinden bir edip olarak tanınmıştır. Allah rahmet eylesin, Eylül 1952'de Avusturya'nın başkenti Viyana'da vefat etti(39).

21. İbrahim Bey en-Neftçi (ابراهيم بك النفطجي)

İbrahim Bey bin Hüseyin Bey bin Hasan Bey en-Neftçi, 1318 Rumi – 1902 miladi yılında Kerkük şehrinde doğdu. İlköğrenimini Kerkük'te tamamladı, sonra Türkiye'ye geçerek orta ve lise öğrenimini İstanbul'da tamamladı; Hukuk Fakültesi'ne girdi ve diplomasını aldı. 1936 yılında Irak'a döndü. Kerkük Livası İdare Meclisi üyeliğine seçildi. Kerkük'te tanınmış şahsiyetlerdendir; halkın saygısını görür, yüksek meziyetleri ve kerim ahlakıyla temayüz eder. İbrahim Bey en-Neftçi aynı zamanda bir şairdir; şiirlerini Türkçe olarak Kerkük gazetesinde yayımlardı.

On üçüncü seçim döneminde 17.01.1953'ten 29.04.1954'e kadar Irak Parlamentosu'na Kerkük şehrinden mebus seçildi; on beşinci seçim döneminde 12.09.1954-28.03.1958 dönemi için yeniden seçildi; on altıncı dönemde 05.05.1958'den 14.07.1957'ye kadar üçüncü kez seçildi. 21.08.1964'te İstanbul'da vefat etti; naaşı Kerkük'e nakledildi ve Neftçi ailesi mezarlığına defnedildi. Allah rahmet eylesin(40).

22. Abdullah Avcı (عبدالله آوجي)

Abdullah bin Hasan Avcı, 1920 yılında Kerkük'ün Avcı mahallesinde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Kerkük şehrinde tamamladı, sonra Lübnan'a gidip Beyrut'taki Amerikan Üniversitesi Ziraat Fakültesi'ne girdi ve diplomasını aldı. Kerkük'te Kızılay Cemiyeti şubesinin kurulmasında birinci derecede payı vardır ve cemiyetin ilk idare heyeti başkanıdır; bu şube sosyal hizmet alanlarında büyük hizmetler sunmuştur. Kerkük Livası İdare Meclisi üyeliğine seçildi. Hayatını iyilik ve hayır işlerine adadı: Avcı Mektebi adıyla yetimler için bir okul açtı ve 1956 yılında Elmas mahallesinde, mutasarrıf (vali) konağı yakınında bir arsayı cemiyete merkez binası yapılması için Kızılay Cemiyeti'ne bağışladı. On dördüncü dönemde 09.06.1954'ten 03.08.1958'e kadar Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi. Allah rahmet eylesin, 24.12.1958 Çarşamba günü ikindi vakti vefat etti(41).

23. Zeynelabidin Kanber Ağa (زين العابدين قمبر آغا)

1954 yılındaki on dördüncü seçim döneminde Tuzhurmatu'da iki aday vardı: birincisi, Tuzhurmatu halkının kendilerini Mebuslar Meclisi'nde temsil etmesi için aday gösterdiği Zeynelabidin el-Hac Kanber Ağa; ikinci aday ise Cihad el-Vendavi'ydi. Oylama işlemi başladığında Tuzhurmatu halkı, yerel idarenin aday Cihad el-Vendavi'ye meylettiğini fark etti. Türkmen aday Zeynelabidin el-Hac Kanber Ağa'nın temsilcileri, özel olarak Vendavi'ye oy vermek için getirilen kişilerin birden fazla kez oy kullandığı itirazında bulundular; Tuzhurmatu halkı soruşturma yapılması için kaymakama (Hamid el-Alusi) yazılı bir itiraz dilekçesi verdi, ancak kaymakam gerekli işlemleri yapmadı. Halk, önlerinde Mübarek Hasan en-Neccar, Ali Maruf oğlu ve Semin Ali Merdan olmak üzere ayaklandı ve sandıkları imha etti. Böylece hak batıla galip geldi ve hükûmet adayı Cihad el-Vendavi çekildikten sonra Türkmenlerin adayı Zeynelabidin el-Hac Kanber Ağa kazandı. Bu ayaklanmada Süleyman Ali Zeynelabidin adında genç bir şehit verildi.

Zeynelabidin el-Hac Kanber Ağa, 1897 yılında Tuzhurmatu nahiyesinde (sonradan kaza) doğdu ve özel hocaların elinde okudu. Sonra ticari işlere ve kendi mülklerinin idaresine yöneldi. Büyük bir nüfuza ve seçkin bir mevkiye sahipti. Tuzhurmatu'da belediye meclisi üyeliğine defalarca seçildi. O sırada Kerkük livasına bağlı olan Tuzhurmatu'dan 09.06.1954'ten 03.08.1954'e kadar Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi(42). Mebus Zeynelabidin el-Hac Kanber Ağa, Kerkük'teki kulak burun boğaz doktoru Dr. Haydar Zeynelabidin'in babasıdır. Allah rahmet eylesin, 01.05.1967'de vefat etti.

24. Süleyman Bayat (سليمان بيات)

Süleyman Bayat Bağdat'ta doğdu; ilk, orta ve lise öğrenimini Bağdat'ta tamamladı, Hukuk Fakültesi'ne girdi ve oradan mezun olarak avukatlık mesleğini yaptı; sonra yargı mesleğinde hâkim olarak atandı. Hukuk alanında dört kitap yazdı:

  1. Irak Ticaret Yargısı (القضاء التجاري العراقي), 1-2, Bağdat 1953. Birinci cildin kapağında "Bağdat Bidayet Hâkimi Selman Bayat tarafından yazılmıştır" kaydı yer alır.
  2. Irak Ceza Yargısı (القضاء الجنائي العراقي), 1-3, Bağdat 1947-1953.
  3. Zürri Vakfın Tasfiyesine İzin Veren 1955 Tarihli (11) Sayılı Kararnamenin Şerhi (شرح مرسوم جواز تصفية الوقف الذري), Bağdat 1955.
  4. Irak Medeni Yargısı (القضاء المدني العراقي), 1-2, Bağdat 1962.

On beşinci dönemde 12.09.1954'ten 28.03.1958'e kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi; on altıncı dönemde 05.05.1958'den 14 Temmuz 1958'e kadar ikinci kez seçildi. Doğum veya vefat tarihini belirten bir kaynağa rastlayamadım(43).

25. Nazir Kırdar (نذير قيردار)

Nazir bin Emin bin Muhammed Cemil bin Mustafa Kırdar 1924 yılında Kerkük şehrinde doğdu; ilk, orta ve lise öğrenimini Kerkük'te tamamladı, sonra Bağdat'taki Mühendislik Fakültesi'ne girdi ve 1954 yılında mezun oldu. Bağdat'taki Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı'nda kısa bir süre mühendis olarak çalıştı, sonra istifa edip müteahhitlik ve ticaretle uğraştı. On altıncı dönemde 05.05.1958'den 14 Temmuz 1958'e kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi(44). Hâlen Türkiye'de yaşamaktadır.

26. Mahmud Fehmi (محمود فهمي)

Mahmud Fehmi Kerkük şehrinde doğdu ve orada okudu. On altıncı dönemde 05.05.1958-14.07.1958 dönemi için Kerkük'ten Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi(45). Doğum tarihini, öğrenim durumunu veya vefatını açıklayan bir kaynağa rastlayamadım.

27. Necip el-Yakubi (نجيب اليعقوبي)

Necip bin Abdülmecid bin Ömer el-Yakubi 1912 yılında Kerkük şehrinde doğdu. İlk ve ortaokulu Kerkük'te tamamladı, liseyi 1930 yılında Lübnan'daki Milli Üniversite'de bitirdi; sonra Bağdat'taki Âl-i Beyt Üniversitesi'ne bağlı Kraliyet Tıp Fakültesi'ne girdi ve 1936 yılında mezun olarak (MD) tıp doktoru diplomasını aldı. Ayrıca 1942 yılında Bağdat'taki Kraliyet Fakültesi'nden cerrahi alanında yüksek lisans derecesi aldı. Kraliyet Hastanesi'ne atandı, sonra cerrahi alanında uzmanlaşmış İngiliz fakültelerinde eğitim gördü. Tıp Fakültesi'nde öğretim üyeliği yaptı. On altıncı dönemde 05.05.1958'den 14.07.1958'e kadar Kerkük şehrinden Mebuslar Meclisi'ne mebus seçildi. Tıp Fakültesi'ne öğretim üyesi olarak döndü ve Cumhuriyet Hastanesi müdürlüğü yaptı. Allah rahmet eylesin, Mart 1980'de Bağdat'ta vefat etti(46).

Krallık Döneminde Kerkük'ün Türkmen Mebuslarının İsimleri

Mebuslar Meclisi on altıncı dönemini, 10.05.1958'den 09.06.1958'e kadar süren olağanüstü bir toplantıyla açtı; toplantıları altı oturuma ulaştı ve on altıncı döneminin ilk toplantısının 1 Aralık 1958'de yapılmak üzere davet edilmesi kararlaştırıldı. Ancak aynı yılın Temmuz ayının on dördüncü gününde Irak Cumhuriyeti'nin kurulması ve krallık rejiminin devrilmesi bu dönemi sona erdirdi.

Böylece Irak Parlamentosu, krallık yönetimi süresince (16.07.1925'ten 14.07.1958'e kadar) on altı dönem toplanmış olmaktadır. (1925 yılından 1958 yılına kadar) geçen (33 yıl) boyunca, yani Irak'ta parlamenter sistemin ömrü boyunca, Kerkük'ün Türkmen mebusları (27) kişiye ulaşmış ve bunlar Kerkük'ü on altı dönemde (55) kez temsil etmişlerdir; çünkü bir kısmı birden fazla kez seçilmiştir. Ayan Meclisi'ne ise Kerkük'ten tek bir üye atanmıştır; o da Seyyid Abdullah Safi el-Yakubi'dir. Kerkük'ün diğer milliyetlerden mebuslarına gelince: Kürtlerden (15) mebus olup hepsi Kerkük şehri dışında oturanlardandı; ayrıca (1) Arap mebus, (1) Asuri ve (1) Yahudi mebus vardı.

Aşağıda, Mebuslar Meclisi'nde birden fazla kez seçilen Kerkük'ün Türkmen mebuslarının isimlerini gösteren bir tablo yer almaktadır:

İsimlerSeçilme sayısı
1. Muhammed Said el-Hac Hüseyin el-Vendavi2
2. Neşet İbrahim1
3. Muhammed Ali Kırdar4
4. Mustafa el-Yakubi2
5. Süleyman Fettah Paşa6
6. Halil Zeki Paşa2
7. Fevzi Ali Paşa1
8. Muhammed Numan el-Vendavi4
9. Ali Rıza el-Askerî1
10. Yusuf İzzeddin1
11. Muhammed Berki1
12. Ahmed Ağa Kerküklüzade2
13. Hüseyin Bey en-Neftçi2
14. Ahmed el-Yakubi2
15. Muhammed Cemil Kırdar2
16. Emin Kırdar4
17. Kâmil Yakubi4
18. Salih Numan1
19. Abdullah Süleyman el-Bayati2
20. Naci el-Hürmüzi1
21. İbrahim en-Neftçi3
22. Abdullah Avcı1
23. Zeynelabidin Kanber1
24. Selman Bayat2
25. Nazir Kırdar1
26. Muhammed Fehmi1
27. Necip el-Yakubi1
Toplam55

Dipnotlar

  • 1. Ahmed Refik – Irak ile Britanya Arasındaki Siyasi İlişkiler 1922-1932 (العلاقات السياسية بين العراق وبريطانيا) – Bağdat 1980 – s. 51.
  • 2. Muhammed Muzaffer el-Azami – Irak Kurucu Meclisi (المجلس التأسيسي العراقي) – Bağdat, 1. baskı, 1974 – s. 81.
  • 3, 4. Irak Kurucu Meclisi – adı geçen kaynak – s. 97-98.
  • 5, 6, 7. Yukarıdaki kaynağın aynısı – s. 109, 170, 267.
  • 8. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi (تاريخ الوزارات العراقية), c. 7, 7. baskı, Bağdat 1988 – s. 149.
  • 9. Abdürrezzak el-Hilali – "Osmanlı ve Irak Parlamentolarının Karşılaştırılması" – Âfâku'l-Arabiyye dergisi – sayı 3, onuncu yıl, 1984 – s. 56.
  • 10. Ahmed Refik – adı geçen kaynak – s. 75.
  • 11. Abdürrezzak – adı geçen kaynak – s. 57.
  • 12, 13. Abdürrezzak el-Haseni – adı geçen kaynak, c. 1 – s. 342, 343.
  • 14. Abdürrezzak el-Haseni – adı geçen kaynak, c. 2 – s. 6.
  • 15. Elyahu Dangoor ve Mahmud Fehmi Hasan – 1936 Yılı Resmî Irak Rehberi (الدليل العراقي الرسمي) – Bağdat 1936 – s. 310; Mir Basri – Irak'taki Türkmen İleri Gelenleri ve Modern Türk Edebiyatı – Londra 1997 – s. 65.
  • 16. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 2 – s. 139.
  • 17. Adı geçen kaynak, c. 1 – s. 344.
  • 18. Faiz Aziz – Irak'ta Parlamenter Sistemin Sapması (انحراف النظام البرلماني في العراق) – Bağdat 1975 – s. 188.
  • 19. Faiz Aziz – yukarıda adı geçen kaynak – s. 179.
  • 20. Kerkük mebuslarının isimlerinin meclis dönemlerine göre tespitinde Irak Kabinelerinin Tarihi adlı kitabın onuncu cildinde geçenlere dayandık – onuncu cilt – s. 290-315; Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 79; Abdürrezzak el-Haseni, c. 1 – s. 26, c. 2 – s. 151.
  • 21. Irak Kabinelerinin Tarihi – adı geçen kaynak, c. 1 – s. 151; Mir Basri – s. 75.
  • 22. Irak Livalarının Meşhurları – Kerkük livasına ait ikinci cilt – Abdülmecid Fehmi Hasan – Bağdat 1947 – s. 104; Mir Basri – adı geçen kaynak – s. 70.
  • 23. Türkmen İleri Gelenleri – Mir Basri – adı geçen kaynak – s. 67, 68; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 2 – s. 171, c. 3 – s. 68.
  • 24. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 52-53; İsmet Sarıkâhya – "Mirliva Fettah Paşa Tisinli" – es-Sadık gazetesi – sayı (13), Ağustos 2005 – s. 2; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 3 – s. 68, c. 7 – s. 159.
  • 25. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 76; İsmet Sarıkâhya – "Mirliva Halil Zeki Paşa" – Türkmeneli gazetesi – sayı 808, 09.04.2006 – s. 4; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 4 – s. 36 ve 132.
  • 26. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 3 – s. 224.
  • 27. Adı geçen kaynak, c. 4 – s. 36, c. 7 – s. 321; el-İhâ (Kardaşlık) dergisi – sayı 7 ve 8, Kasım ve Aralık 1976 – s. 12.
  • 28. Irak Silahlı Kuvvetlerinin Tarihi – Savunma Bakanlığı, c. 1 ve c. 2, 1986-1987 – s. 227 ve 86; Ata Terzibaşı – Kerkük Şairleri (كركوك شاعرلرى), c. 10 – Abdurrahman el-Askerî – Kerkük 2002 – s. 3 ve 4; Mevlud Taha Kayacı – "Kerkük'ün Köklü Aileleri: Askerî Ailesi" – Kerkük Şairleri kitabının 10. cildinden çevrilmiş araştırma – Türkmeneli gazetesi – sayı 714, Kasım 2004; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 3 – s. 36, c. 7 – s. 159.
  • 29. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 59; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 4 – s. 251.
  • 30. Irak Silahlı Kuvvetlerinin Tarihi – adı geçen kaynak, c. 1 – s. 199 ve 244; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 4 – s. 251.
  • 31. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 4 – s. 251, c. 5 – s. 20.
  • 32. Irak Livalarının Meşhurlarının Tarihi Rehberi – adı geçen kaynak – s. 284; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 4 – s. 251, c. 5 – s. 20.
  • 33. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 67; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 5 – s. 21, c. 7 – s. 321.
  • 34. Irak Livalarının Meşhurlarının Tarihi Rehberi, c. 2 – s. 305; Mir Basri – adı geçen kaynak – s. 70; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 5 – s. 92, c. 6 – s. 163.
  • 35. Mir Basri – adı geçen kaynak – s. 71; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 7 – s. 159, c. 9 – s. 161.
  • 36. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 67; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 7 – s. 159, c. 9 – s. 161.
  • 37. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 7 – s. 159.
  • 38. Yukarıda adı geçen kaynak, c. 10 – s. 295 ve 301, c. 7 – s. 321, c. 8 – s. 344.
  • 39. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 80; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 7 – s. 321.
  • 40. el-İhâ (Kardaşlık) dergisi – sayı 6, Ekim 1964 – s. 23; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 8 – s. 344, c. 10 – s. 218.
  • 41. Irak Livalarının Meşhurlarının Tarihi Rehberi – s. 287; Beşir el-Kerkükliyye gazetesi – sayı (15), 30.12.1958 – s. 10; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 9 – s. 121.
  • 42. Irak Livalarının Meşhurları Rehberi – s. 350; Erşat el-Hürmüzi – "Tuzhurmatu 1954-2004" – Türkmeneli gazetesi – sayı (783), 10.10.2005 – s. 3; Ali Maruf oğlu – "Tuzhurmatu 1954-2004" – Türkmeneli gazetesi – sayı 793, 11.12.2005 – s. 3; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 9 – s. 121.
  • 43. Korkis Avvad – Iraklı Müellifler Sözlüğü (معجم المؤلفين العراقيين), c. 2, 1969 – s. 49; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 9 – s. 161, c. 10 – s. 218.
  • 44. Mir Basri – Türkmen İleri Gelenleri – adı geçen kaynak – s. 71; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 7 – s. 218.
  • 45. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 10 – s. 218.
  • 46. Mir Basri – Irak'taki Türkmen İleri Gelenleri ve Modern Türk Edebiyatı – Londra 1997 – s. 67; Hamid el-Matbai – Yirminci Yüzyılda Irak'ın İleri Gelenleri Ansiklopedisi (موسوعة اعلام العراق في القرن العشرين) – üçüncü cilt – Bağdat 1998 – s. 264; Irak Kabinelerinin Tarihi, c. 10 – s. 218.

Kaynaklar

  1. Ahmed Refik – Irak ile Britanya Arasındaki Siyasi İlişkiler 1922-1932 – Bağdat 1980.
  2. Muhammed Muzaffer el-Azami – Irak Kurucu Meclisi, 1. baskı – Bağdat 1974.
  3. Abdürrezzak el-Haseni – Irak Kabinelerinin Tarihi – 10 cilt, 7. baskı, 1988 – Bağdat.
  4. Elyahu Dangoor ve Mahmud Fehmi Hasan – 1936 Yılı Resmî Irak Rehberi – Bağdat 1936.
  5. Mir Basri – Irak'taki Türkmen İleri Gelenleri ve Modern Türk Edebiyatı – Londra 1997.
  6. Faiz Aziz – Irak'ta Parlamenter Sistemin Sapması – Bağdat 1975.
  7. Abdülmecid Fehmi Hasan – Irak Livalarının Meşhurlarının Tarihi Rehberi – Kerkük livasına ait ikinci cilt – Bağdat 1947.
  8. Irak Silahlı Kuvvetlerinin Tarihi – Savunma Bakanlığı – 2 cilt – Bağdat 1986-1987.
  9. Ata Terzibaşı – Kerkük Şairleri – c. 10 – Kerkük 2002.
  10. Korkis Avvad – Iraklı Müellifler Sözlüğü – ikinci cilt – Bağdat 1969.
  11. Hamid el-Matbai – Yirminci Yüzyılda Irak'ın İleri Gelenleri Ansiklopedisi – üçüncü cilt – Bağdat 1998.

Gazeteler ve Dergiler

  1. Beşir el-Kerkükliyye gazetesi.
  2. Türkmeneli gazetesi.
  3. es-Sadık gazetesi.
  • 4. el-İhâ (مجلة الإخاء ـ Kardaşlık) dergisi, Bağdat.
  • 5. Âfâk Arabiyye (مجلة آفاق عربية) dergisi.

Son olarak Yüce Allah'a dua ediyoruz: Bizim duamızı ve Müslümanların duasını, İslam ümmetimiz ile mazlum Türkmen halkı için hayırlı olanla kabul buyursun; onları düşmanlarına ve Müslümanların düşmanlarına karşı muzaffer kılsın; münafıklardan, zalimlerden ve azgınlardan oluşan düşmanlarını hezimete uğratsın ve perişan etsin; sözlerini Irak Cumhuriyeti'nin bayrağı ve İslam ümmeti altında birleştirsin.

Âmin. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur; salât ve selam peygamberlerin efendisi Muhammed'in (s.a.v.) üzerine olsun.

Bu metin hakkında

Bu ansiklopedi Dr. Nizameddin İbrahimoğlu tarafından yazılmış ve tarihinde tamamlanmıştır. Metin burada yazarın kaleme aldığı hâliyle, eksiltilmeden yayımlanmıştır; görseller de eserin aslından alınmıştır.

Yazarın bu çalışmayı tamamlayan ikinci bir eseri daha var: Irak Dışındaki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi.

Bu eserden müstakil yazılar

Bu ansiklopedideki bazı biyografiler sitede ayrı birer yazı olarak da yayımlanmıştır:

İlgili içerikler