Irak Dışındaki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi
Bu eserin aslı PDF olarak da okunabilir: Irak Dışındaki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi (PDF, 86 sayfa, 0,9 MB).
İçindekiler (166 madde)
Listeyi açmak ve istediğiniz kişiye doğrudan gitmek için tıklayın.
- Önsöz
- Birinci Bölüm: Türkmen Âlimleri, Hakîmleri ve Filozofları
- 1. Türkmen Filozof ve İkinci Öğretmen Farabi (الفيلسوف التركماني والمعلّم الثاني الفارابي)
- 2. Türkmen Âlim İsmail el-Buhari (العالم إسماعيل البخاري التركماني)
- 3. İmam Zehebî et-Türkmânî (الإمام الذّهبي التركماني)
- 4. Muhaddis İmam Nesâî (الإمام المحدّث النسائي) (215 – 303 hicri)
- 5. Muhaddis İmam Tirmizî (الإمام المحدّث الترّمذي) (209 – 279 hicri / 892 miladi)
- 6. Hüccetü'l-İslâm âlim Ebû Hâmid el-Gazâlî ed-Devzî (Tûsî) (حجة الإسلام العالم أبو حامد الغزالي الدوزي (الطوسي))
- 7. Dilci filozof İmam Zemahşerî (الفيلسوف اللغّوي الإمام الزّمخشري)
- 8. Âlim İmam Harezmî (الإمام العالم الخوارزمي)
- 9. Bîrûnî (البيروني)
- 10. Serahsî (483 hicri) (السرخسي)
- 11. İmam Muhammed Taberî (الإمام محمد الطبّري)
- 12. Molla Hüsrev (vefatı 885 hicri / 1480 miladi) (ملا خُسرو)
- 13. Hanefî âlimlerinden Nureddin Sâbûnî (نور الدين الصّابوني)
- 14. İmam Mâtürîdî (الإمام الماتريدي)
- 15. Prof. Dr. Muhammed Hayr Îd (الأستاذ الدّكتور محمد خير عيد)
- 16. Büyük Âlim İbn Sina et-Türkmanî (العالم الكبير ابن سينا التركماني)
- 17. Rus Türkmen Yazar Efdal Han (أفضل خان الكاتب التركماني الرّوسي)
- 18. Elmalılı Hamdi Diye Meşhur Şeyh Muhammed Hamdi Yazır (الشّيخ محمد حمدي يازر المشهور بألماللى حمدي)
- 19. Şeyhülislam Mustafa Sabri (شيخ الإسلام مصطفى صبري)
- 20. İmam Allame Alâeddin Ali bin Osman el-Mardinî, Nam-ı Diğer İbnü't-Türkmanî (الإمام العلامة علاء الدين علي بن عثمان المارديني المعروف بابن التركماني)
- 21. Şair Nizar Kabbani (الشاعر نزار قباني)
- 22. Alâeddin et-Türkmanî (علاء الدين التركماني)
- 23. Kadı ed-Ziya Ebu'l-Kerekî et-Türkmanî eş-Şafiî (القاضي الضياء أبو الكركي التركماني الشافعي)
- 24. Fakih ve Edip Bedreddin Zerkeşî, Mısırlı Türkmen Âlim (الفقيه والأديب بدرالدين زركشي العالم المصري التركماني)19
- 25. Allame Fakih Şeyh Muhammed Zahid bin el-Hasan el-Kevserî (العلّامة الفقيه الشيّخ محمد زاهد بن الحسن الكوثري)
- 26. Yazar İzzeddin Aydemir el-Caldaki (الكاتب عزّ الدين أيدمير الجالداكي) (vefatı 1342)
- 27. Cassas diye meşhur olan İmam er-Razi (الإمام الرازي المشهور بالجصّاص), vefatı (305 – 370 hicri)
- 28. Mahmud bin Ömer Ebu Muin, "İmam en-Nesefi" diye meşhurdur (محمود بن عمر أبو معين المشهور بالإمام النّسفي)
- 29. Kadızade (قاضي زاده) (– 988 hicri)
- 30. Kadı İyaz (القاضي عياض) (476, kimilerine göre 496 – 544 hicri)
- 31. el-Kâsâni (الكاشاني) (587 hicri)
- 32. İbnü'l-Hümam (اِبن الهمام) (790 – 861 hicri)
- 33. el-Merginani (المرغيناني) (530 – 593 hicri)
- 34. Ebu'l-Hasan Ali bin Muhammed el-Maverdi (أبي الحسن علي بن محمد الماوردي), vefatı 450 hicri / 1058 miladi
- 35. Seyyid Hamid el-Bandırmavi (السيد حامد الباندرماوي) (1111 – 1172 / 1699 – 1758 ya da 1759)
- 36. Medine-i Münevvere kadısı Arif Hikmet (عارف حكمت), Türk âlimi
- 37. Ezher şeyhi İmam Muhammed Abduh bin Hayrullah et-Türkmani (محمد عبده بن خير الله التركماني) (1849 – 1905 miladi)
- 38. Ekmeleddin İhsanoğlu (أكمل الدين إحسان أوغلو)
- 39. Allame Taşköprüzade (العلامّة طاش كبرى زاده / طاشكوبرىزادة)
- 40. Şeyh Muhammed Bahaeddin el-Erzincani (الشيخ محمد بهاء الدين الأرزنجاني), kuddise sirruhu
- Dipnotlar
- 41. Mutasavvıf Âlim Muhammed Nasih Efendi el-Azerbaycani (محمد ناصح أفندي الأذربيجاني) (1917 - 1996)
- 42. Hayreddin et-Tokadi, sonra el-Konrapavi, sonra el-Üsküdari (خير الدين التوقادي ثم القونرابي ثم الأسكداري) kuddise sirruh
- 43. Şeyh Şaban-ı Kastamoni (الشيخ شعبان القسطموني) kuddise sirruh
- 44. Şeyh Muhyiddin el-Kastamoni (الشيخ محي الدين القسطموني) kuddise sirruh
- 45. Şeyh Ömer el-Fuadi (الشيخ عمر الفؤادي) kuddise sirruh
- Şeyh İsmail el-Çorumi (الشيخ إسماعيل الجورومي) - Anadolu'da bir şehir olan Çorum'a nispetle - kuddise sirruh
- 46. Şeyh Ali Karabaş Veli (الشيخ علي قراباش الولي) kuddise sirruh
- 47. Şeyh Mustafa el-Manevi el-Edirnevi el-Halveti (الشيخ مصطفى المعنوي الإدِرْنوي الخلوتي) kuddise sirruh
- 48. Şeyh Abdüllatif el-Halebi el-Halveti (الشيخ عبد اللطيف الحلبي الخلوتي) kuddise sirruh
- 49. Celaleddin Rumi (جلال الدين الرومي) - Şiir ile Tasavvuf Arasında
- 50. Yunus Emre (يونس أمره) (1238 - 1320)
- Dipnotlar
- 51. Âlim Şeyh Edebali (العالم الشّيخ أده بالي)
- 52. Şeyh Musa b. Tahir et-Tokadi el-Halveti et-Türkmani (الشيخ موسى بن طاهر التوقادي الخلوتي التركماني)
- 53. Şeyh İsmail Hakkı el-İzmiri (الشّيخ إسماعيل حقي الأزميري)
- 54. Fakih Muhammed b. Muhammed el-Pezdevi (الفقيه محمد بن محمد البزدوي)
- 55. Fakih Necmeddin Ömer b. Muhammed b. Ahmed el-Hanefi Ebu Hafs (الفقيه نجم الدين عمر بن محمد بن أحمد الحنفي أبي حفص)
- 56. Şeyh Erzurumlu İbrahim Hakkı (الشّيخ إبراهيم حقي أرضرومي)
- 57. Şeyh Muhammed b. Emin en-Nakşibendi et-Tokadi (الشّيخ محمد بن أمين النّقشبندي الطوقاتي)
- 58. Molla Nasreddin (Nasreddin Hoca), Araplar arasında Cuha el-Bağdadi diye meşhurdur (ملاّ نصر الدين ـ خوجا نصر الدّين)
- 59. Âlim Musa Carullah et-Türkmani (العالم موسى جار الله التركماني)
- 60. Kâtip ve edip Ebu İshak İbrahim b. el-Abbas (الكاتب والأديب أبو إسحاق إبراهيم بن العباس)
- 61. Mutasavvıf Şeyh Ahmed Yesevi (المتصوف الشّيخ أحمد يسوي)
- 62. Mutasavvıf Hacı Bektaş Veli (المتصوف الحاج بكتاش ولي)
- 63. Şeyh Ebussuud Efendi (الشّيخ أبو سعود أفندي)
- 64. Mutasavvıf Molla Mehmed Şah b. Mevla Şemseddin el-Fenari (المتصوف ملاّ محمد شاه إبن المولى شمس الدّين الفناري)
- 65. Şeyhülislam Musa Kâzım Efendi (شيخ الإسلام موسى كاظم أفندي)
- 66. Şeyhülislam Sadreddin Konevi (شيخ الإسلام صدر الدّين قونياوي)
- 67. Şeyh Nazım Kıbrısi (الشّيخ ناظم القبرصي)
- 68. Âlim Muhammed el-Buhari (العالم محمد البخاري)
- 69. Âlim Ahmed el-Buhari (العالم أحمد البخاري)
- 70. Âlim Şems-i Tebrizi (العالم شمس التبريزي)
- 71. Âlim İbn Sina el-Efşari el-Buhari (العالم إبن سينا الأفشاري البخاري)
- 72. Âlim Muhammed el-Merağli (yıldızlar âlimi) (العالم محمد المراغلي)
- 73. Orgeneral Hasan Türkmani (Suriye'nin eski Savunma Bakanı) (السّيد العماد حسن تركماني)
- 74. Ayetullah Şeriatmedari (آية الله شريعت مداري)
- 75. Ayetullah Mutahhari (آية الله مطهري)
- 76. Ayetullah Behişti (آية الله بهشتي)
- 77. Ayetullah Ebulkasım el-Hoi (آية الله أبو القاسم الخوئي)
- 78. Ayetullah Seyyid Ali Hamenei (آية الله السيد علي خامنئي)
- 79. Ayetullah el-Erdebili (آية الله الاردبيلي)
- 80. Özbek âlim el-Farağani (العالم الفاراغاني الأوزبكي)
- 81. Bakan Muhammed Mustafa Neccar (الوزير محمد مصطفى نجار)
- 82. Muhammed et-Türkmani (محمد التركماني)
- 83. Şeyh Ahmed b. Osman et-Türkmani el-Cüzcani el-Hanefi, 744 hicri yılında vefat etmiştir (الشيخ أحمد بن عثمان التركماني الجوزجاني الحنفي)
- 84. Ebu İbrahim et-Türkmani (أبو إبراهيم التركماني)
- 85. Âlim Şeyh Davud el-Kayseri (العالم الشّيخ داود القيصري)
- 86. Şeyh Hacı Bayram el-Ankaravi (الشّيخ الحاج بيرام الأنقروي)
- 87. Âlim Şeyh Akşemseddin (العالم الشّيخ آق شمس الدّين)
- 88. Şeyh Muhyiddin el-Kocevi (شيخ محي الدّين القوجوي)
- 89. Hekim Şah Muhammed el-Kazvini (حكيم شاه محمد القزويني)
- 90. Âlim Şemseddin Ahmed b. Süleyman b. Kemal Paşa (العالم شمس الدّين أحمد بن سليمان بن كمال باشا)
- 91. Âlim Abdüllatif Çelebi Kastamoni (العالم عبد اللطّيف جلبي قسطموني)
- 92. Âlim ve vaiz Şeyh Ahmed Çelebi el-Ankaravi (العالم الواعظ الشّيخ أحمد جلبي الأنقروي)
- 93. Şeyh Halid et-Türkmani es-Suri (الشيخ خالد التركماني السوري)
- 94. Dr. Abdullah Türkmani (الدكتور عبد الله تركماني)
- 95. Şeyh Ahmed b. Osman Kaymaz et-Türkmani el-Cüzcani el-Hanefi, 744 hicri yılında vefat etmiştir (الشّيخ أحمد بن عثمان قايماز التركماني الجوزاني الحنفي)
- 96. Dr. Üsame Ahmed et-Türkmani (الدّكتور أسامة أحمد الترّكماني)
- 97. Cemaleddin Afgani (جمال الدّين الأفغاني)
- 98. Âlim es-Sekkaki (العالم السّكاكي)
- 99. Türk hükümdarı ve tarihçisi Bahadır Han (Ebulgazi) (الملك والمؤرّخ التركي بهادر خان ـ أبو الغازي)
- 100. Meşhur Türkmen dil âlimi ve tarihçisi Kaşgarlı Mahmud (العالم اللغّوي والمؤرّخ التركماني المشهور محمود الكاشغري)
- 101. Türkiye'den seçkin şahsiyetler: Prof. Dr. Hayreddin Karaman (أعلام من تركيا: الأستاذ الدّكتور خير الدين قرامان)
- 102. Türk Âlimi Cengiz Aytmatov (جنكيز ايتماتوف)
- 103. Uygur Filozofu Yusuf Has Hacib (يوسف خاص حاجب)
- 104. Dr. Muhtar Muhammed et-Türkmani (الدكتور مختار محمد التركماني)
- 105. Türkmen Asıllı Mısırlı Yazar Necib Mahfuz (الكاتب المصري التركماني نجيب محفوظ)
- 106. Şairlerin Emiri Ahmed Şevki (أمير الشعراء أحمد شوقي)
- 107. Hikâyeci Tevfik el-Hakim (القاص توفيق الحكيم)
- 108. Matematik Âlimi Ebü'l-Heysem (عالم الرياضيات أبو الهيثم)
- 109. Kimya Âlimi Cabir bin Hayyan (عالم الكيمياء جابر بن حيّان)
- 110. Dil Âlimi Ebu Ali el-Kali (اللغوي أبو علي القالي)
- 111. Islahatçı Cemaleddin Afgani (المصلح جمال الدين الأفغاني)
- İkinci Bölüm: Türkmenlerden Liderler ve Komutanlar
- Meşhur Komutan Zahir Baybars (القائد المشهور الظاهر بيبرس)
- Yiğit Türkmen Komutan, Halep Emiri Nureddin Mahmud Zengi (القائد التركماني الشهم نور الدين محمود الزنگي امير مدينة حلب)
- Melik Mansur Nureddin bin Ömer bin Ali et-Türkmani (الملك المنصور نورالدين بن عمر بن علي التركماني)
- Türkmen Âlimler ve Komutanlar (علماء وقادة تركمان)
- İslam Öncesi ve Raşid Halifeler Dönemindeki Türkmen Şahsiyetler
- İslam Tarihindeki Türk Fakihler ve Kadılar Listesi - Zirikli'nin el-A'lâm (كتاب الأعلام) Adlı Kitabından
- 1. İbn Kemal Paşa (ابن كمال باشا) (000 - 940 hicri = 000 - 1534 miladi)
- 2. Ahmed Kerim (أحمد كريم) (1243 - 1315 hicri = 1827 - 1897 miladi)
- 3. Lali Çelebi (لالي شلبي) (000 - 1001 sonrası hicri = 000 - 1593 sonrası miladi)
- 4. İsmail Hakkı (إسماعيل حقي) (000 - 1127 hicri = 000 - 1715 miladi)
- 5. El-Halvetî (الخلوتي) (000 - 899 hicri = 000 - 1494 miladi)
- El-Üsküdarî (الاسكداري) (1119 - 1182 hicri = 1707 - 1768 miladi)
- 6. Es-Sinobî (السينوبي) (000 - 891 hicri = 000 - 1486 miladi)
- 7. El-Firyâbî (الفريابي) (207 - 301 hicri = 822 - 913 miladi)
- 8. Halil bin İbrahim Hayatizade (خليل بن إبراهيم حياتي زاده) (000 - 1267 hicri = 000 - 1851 miladi)
- 9. El-Es'ad (الاسعد) (1138 - 1183 hicri = 1725 - 1769 miladi)
- 10. El-Cemalî (الجمالي) (000 - 932 hicri = 000 - 1526 miladi)
- 11. Hınnavîzade (حناوي زاده) (918 - 979 hicri = 1512 - 1572 miladi)
- 12. Rızâî (رضائي) (000 - 1039 hicri = 000 - 1629 miladi)
- 13. Fudayl el-Cemalî (فضيل الجمالي) (920 - 991 hicri = 1514 - 1583 miladi)
- 14. Et-Tokadî (التوقاتي) (000 - 904 hicri = 000 - 1498 miladi)
- 15. Civizade (جوي زاده) (.. - 954 hicri = .. - 1547 miladi)
- 16. (Ez-Zerkeşî) (الزركشي) (745 - 794 hicri = 1344 - 1392 miladi)
- 17. Birgivî (البركلي) (929-981 hicri = 1523-1573 miladi)
- 18. Zihni (ذهني) (1262-1329 hicri = 1846-1911 miladi)
- 19. Hemşerî (الهمشري) (..-1357 hicri = ..-1938 miladi)
- 20. İbn Ebî Şeneb (ابن أبي شنب) (1286-1347 hicri = 1869-1929 miladi)
- 21. İbn Kutluboğa (ابن قطلوبغا) (803-881 hicri = 1400-1477 miladi)
- 22. Helavî (الحلاوي).
- 23. Eznikî (الأزنيقي) (..-885 hicri = ..-1480 miladi)
- 24. Berdaî (البردعي) (..-927 hicri = ..-1521 miladi)
- 25. Vahdetî (وحدتي) (..-yaklaşık 1130 hicri = ..-yaklaşık 1718 miladi)
- 26. Nev'îzade (نوعي زاده) (991-1044 hicri = 1583-1635 miladi)
- 27. Firyabî (الفريابي) (120-212 hicri = 738-827 miladi)
- 28. Konevî (القونوي) (715-788 hicri = 1315-1386 miladi)
- 29. Karabağî (القراباغي) (..-942 hicri = ..-1535 miladi)
- 30. Gelibolulu (الغليبولي) (..-1176 hicri = ..-1762 miladi)
- 32. Muslihuddin er-Rûmî (مصلح الدين الرومي) (..-1025 hicri = ..-1616 miladi)
- 33. Mustafa Sabri (مصطفى صبري) (1286-1373 hicri = 1869-1954 miladi)
- 34. Vidinî (الوديني) (..-1271 hicri = ..-1855 miladi)
- 35. Mustafa el-Bâbî (مصطفى البابي) (..-1091 hicri = ..-1681 miladi)
- 36. Azmîzade (عزمي زاده) (977-1040 hicri = 1570-1630 miladi)
- 37. Dahkî (ضحكي) (..-1090 hicri = ..-1679 miladi)
- 38. Muğultay bin Kılıç (مغلطاي بن قليج) (689-762 hicri = 1290-1361 miladi)
- 39. Musa Carullah (موسى جار الله) (1295-1369 hicri = 1878-1949 miladi)
- 40. Muslihuddin el-Amasî (مصلح الدين الأماسي) (..-936? hicri = ..-1530 miladi)
- 41. Nureddin Mustafa (نور الدين مصطفى) (1300-1346 hicri = 1883-1928 miladi)
- 42. Yahya Efendi (يحيى أفندي) (999-1053 hicri = 1590-1644 miladi)
- 43. Minkari (المنقاري) (..-1088 hicri = ..-1677 miladi)
- 44. Aksarayi (الأقصرائي) (797-880 hicri = 1397-1475 miladi)
- 45. İbn Celaleddin (ابن جلال الدين) (..-891 hicri = ..-1486 miladi)
- 46. Amasi (الأماسي) (..-1000 hicri civarı = ..-1592 miladi civarı)
- 47. Kara Sinan (قره سنان) (..-852 hicri = ..-1448 miladi)
- Türkmenlerin Arap ve İslam Medeniyetinin İnşasındaki Rolü (Geçmişte ve Günümüzde)
- Bu metin hakkında
Nizameddin İbrahimoğlu
Türkiye’de Hitit Üniversitesi Öğretim Görevlisi
e.mail.nizamettin955@hotmail.com
Önsöz
Rahman ve Rahim olan Allah’ın adıyla.
Bilindiği gibi, her çağda ve her yerde milletlerin içinden âlimleri, şeyhleri, büyükleri, dehaları, hekimleri, düşünürleri, önderleri, hakîmleri, liderleri, şairleri, edipleri ve benzerleri çıkabilmektedir.
Türkmen halkının ise bu tür büyük şahsiyetlerde — ister sayı bakımından ister üstün nitelikler bakımından olsun — payı daha büyüktür. Bunlar sayesinde Türkmen halkları bütün İslam dünyasında, hatta Avrupa’da medeniyetlerini kurabilmiş; ayrıca farklı çağlarda ve uzun bir zaman boyunca ileri, gelişmiş ve güçlü birçok devlet tesis edebilmişlerdir. Dehalarına ve üstün ilimlerine ilaveten; adalet, eşitlik, insan haklarının gözetilmesi ve zulümden kaçınma gibi faziletli ahlak üzere idiler. Tarih kitapları da buna en güzel şahittir.
Burada, binlerce büyük Türkmen şahsiyeti arasından şu alanların her birinden örnekler ortaya koyacağız:
- Büyük şeyhler.
- Değerli İslam âlimleri.
- Büyük tarihçiler ve coğrafyacılar.
- Meşhur hekimler ve uzmanlar.
- Edip ve şairlerden yaratıcı olanlar.
- Sanat ve matematik alanındaki âlimler.
- Liderler ve hakîmler.
Başarı ancak Allah’tandır.
Nizameddin İbrahimoğlu
Birinci Bölüm: Türkmen Âlimleri, Hakîmleri ve Filozofları
1. Türkmen Filozof ve İkinci Öğretmen Farabi (الفيلسوف التركماني والمعلّم الثاني الفارابي)
Ebu Nasr Muhammed el-Farabi (hicri 260 / miladi 874 yılında, Maveraünnehir beldelerinden ve bugün Türkistan diye bilinen bölgenin bir parçası olan Farab şehrinde doğdu; hicri 339 / miladi 950 yılında vefat etti) hikmet ilimlerini iyice kavramış, matematik ilimlerinde ustalaşmış bir filozoftur. Nefsi temiz, zekâsı güçlü, dünyadan yüz çeviren, ondan ancak geçimini sağlayacak kadarına kanaat eden, öncü filozofların yolunda yürüyen biriydi. Tıp sanatında da kuvvetli idi ve bu ilmin küllî meselelerini bilirdi; ancak tıbbın uygulamasıyla meşgul olmadı, cüzî ayrıntılarına da girişmedi.
Tam adı Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed bin Uzlug bin Tarhan’dır. Kendi şehri Farab’dan bir Türk’tür; burası Horasan topraklarında, Türk beldelerinden bir şehirdir. Babası ordu komutanıydı. Bir süre Bağdat’ta kaldı, sonra Şam’a göçtü ve vefatına kadar orada ikamet etti. Boşluk (fizikî vakum) kavramını fizik ilmine sokma şerefi ona aittir. Hem İbn Sina hem de İbn Rüşd ondan etkilenmiştir.
Farabi, Türk bir kasaba olan Farab’a mensuptur; hicri 257’de doğmuş, hicri 339’da vefat etmiştir. Kırk yaşındayken Bağdat’a geldi; Mısır, Suriye ve Halep arasında dolaştı, Seyfüddevle el-Hamdani’nin sarayında kaldı, sonra Şam’a gitti ve 80 yaşında vefat edinceye kadar orada kaldı. Birçok eser kaleme aldı; bunların en meşhuru, ilimlerin türlerini ve sınıflarını toplayıp sınırlandırdığı kitabıdır ve bu kitap İhsâü’l-Ulûm (إحصاء العلوم) adını taşır.
Farabi’ye, birinci öğretmen Aristo’ya nispetle “İkinci Öğretmen” denilmiştir. Bu adlandırma mantığa gösterdiği ilgi sebebiyledir; çünkü Aristo’nun mantık eserlerinin şarihi Farabi’dir.
Hakikatin birliğine inanması: Tabiî-felsefî hakikatin tek olduğuna, tek bir konuda iki hakikat bulunamayacağına, aksine tek bir hakikat bulunduğuna ve bunu Platon ile Aristo’nun keşfettiğine inanırdı. Ona göre bir bilgi sistemi sunan bütün felsefeler, Platon ile Aristo’nun izinden gitmelidir. Oysa Platon ile Aristo arasında temel bir çelişki vardır; Farabi ise Platon’un felsefesinin tam da Aristo’nun felsefesi olduğuna inanıyordu ve (İki Hakîm Platon ile Aristo’nun Görüşlerinin Uzlaştırılması) (الجمع بين رأيي الحكيمين أفلاطون وأرسطو) adlı kitabını yazdı. Platon da Aristo da varlığı ilk illetleri yönünden araştırırlar; Platon’da varlık ve ilk illetler (İdealar)dır, Aristo’da ise (Dört İllet)tir. Ancak Farabi kitabında aralarında fark olmadığına inanıyordu; iki filozofu uzlaştırmaya çalıştı ve bu ikisinin hakikati keşfettiğini, kendilerinden sonra gelen herkesin de onların izinden gitmesi gerektiğini söylemek için bir dizi delil ortaya koydu.
Soru: Gerçekte çelişkili oldukları hâlde Farabi niçin yanılgıya düşüp onların çelişkili olmadıklarını söyledi? Cevap: Çünkü kitabındaki karşılaştırmada, Aristo’ya nispet edilen (Esûlûciyâ / Theologia) adlı kitabı kullandı; oysa bu kitap Aristo’ya değil, İskenderiyeli Plotinus’a aittir. Süryaniler kitabı aktarırken hata ettiler; buna bağlı olarak Araplar da onu Süryaniceden aktarırken hata ettiler. Farabi Theologia kitabı üzerine uzlaştırıcı bir çaba harcadı; böylece Platon ile Plotinus’u uzlaştıran biri gibi oldu ve çelişki ortaya çıkmadı. Farabi gibi pek çok kişinin de bu hataya düştüğünü görüyoruz.
Varlık teorisi: Burada sudûr ve feyz denilen teori belirir ki bu, Farabi’yi en çok ayırt eden şeydir. O, varlıkları iki türe ayırır: mümkinü’l-vücûd (varlığı mümkün olan) ve vâcibü’l-vücûd (varlığı zorunlu olan). Varlığı mümkün olan varlıklar çoktur, ama varlığı zorunlu olan tek bir varlık vardır. Mümkinü’l-vücûd: var kabul edildiğinde de yok kabul edildiğinde de bundan bir imkânsızlık doğmayan varlıktır; yani var olmasına da olmamasına da engel bir şey yoktur. Ancak var oldularsa mutlaka bir illetleri olmalıdır ve varlığı gerçekleşen bütün varlıklar sonradan olmuş (hâdis) şeylerdir. Vâcibü’l-vücûd ise: yok saydığımızda bundan (zamir, “varsayım”a racidir) bir imkânsızlık doğan varlıktır; yani var olmaktan başka bir hâli mümkün değildir ve dinî terimle (Allah)tır. “Allah mevcut değildir” diyemeyiz; çünkü “Allah mevcut değildir” dedikten sonra âlemin nasıl var olduğunu söyleyemeyiz. (مؤيس الأيسات عن ليس) ifadesi, varlıkları yokluktan var eden demektir (أليس, yani var etti).
Soru: Mümkin varlıkların, vâcibü’l-vücûddan nasıl var olduğunu anlayamıyoruz. Kindî’nin cevabı (مؤيس.....) şeklindeydi. Farabi ise, vâcibü’l-vücûdun tabiatının her yönden bir olan salt akıl olduğunu, salt akıl cevheri olarak kendi zatını aklettiğini ve akletmesinin konusunun yine kendi zatı olduğunu söyler. Bizim durumumuz bunun aksinedir: biz hem kendi zatımızı hem de tabiî varlıkları aklederiz; ancak Farabi’ye göre vâcibü’l-vücûd yalnızca kendi zatını akleder. Farabi der ki: onun kendi zatını akletmesinden birinci akıl feyezan eder; vâcibü’l-vücûdun kendi zatını akletmesi, kendisinden birinci aklın sudûr etmesi için yeterlidir. Yani akletme fiili, irade ve kasıtla değil zorunluluk yoluyla sudûr eden yaratıcı bir fiildir. Kendi üstündekini akletmesinden bir akıl sudûr eder, başka bir akıl daha sudûr eder; kendi zatını akletmesinden ise bir felek sudûr eder… ve böyle devam eder. Son akıl faal akıldır; ona ait felek de ay feleğidir.
Farabi’nin bir yandan peygamber ile diğer yandan filozof arasında yaptığı ayrım şöyledir: Bilgi, küllî manaların duyulurlardan soyutlanmasıyla oluşur; peygamber de filozof da hakikatleri alır ve başkalarına aktarır. Farabi, en yüce hakikatlerin bilgisinin tamamının kaynağının Allah olduğunu söyler; ancak peygamberin hakikatleri ile filozofun hakikatleri arasında fark vardır. Filozof hakikatleri faal akıl aracılığıyla alır; dolayısıyla bunların tabiatı aklîdir, hissî değildir. Peygambere ise bilgiler Allah katından, Cebrail aleyhisselam melek aracılığıyla indirilmiş olarak gelir; vahyi muhayyile ile alır, sonra hayal edilen suretler insanlara aktarılacak suret ve manalara dönüştürülür. Yani nebevî bilgilerde temel olan, muhayyile bilgileridir.
Farabi’nin mantıktaki temayüzünden sonra öne çıktığı alan siyaset ve ahlaktır. En meşhur kitaplarından: 1– Ârâü’l-Medîneti’l-Fâdıla (Erdemli Şehrin Görüşleri). 2– el-Mûsîka’l-Kebîr (Büyük Musiki Kitabı).
Ârâü Ehli’l-Medîneti’l-Fâdıla (Erdemli Şehir Halkının Görüşleri): Yeryüzünde insan için mümkün olan şehirlerin en hayırlısıdır. Yazarın meselesi, bütün insanların istediği mutluluk meselesidir. Kitap iki kısma ayrılır: birinci kısımda Farabi varlık teorisini inceler ve burada mümkin ile vâcib arasındaki ayrımı görürüz; ikinci kısım ise şehre ve erdemli topluluk halkının görüşlerine ayrılmıştır. Birinci kısma ikinci kısım karşılık gelir; bir de erdemli şehrin karşıtı olan şehirler vardır. Farabi şehri bütün varlığın örneği üzerine kurar: varlığın en yüce bir ilkesi olduğu gibi, erdemli şehrin de en yüce bir ilkesi vardır ki o da reistir. Farabi, erdemli şehirden maksadın, mutluluğun hâkim olduğu topluluğu ortaya koymak olduğunu söyler. Erdemli şehir, halkının tamamının mutluluğu istediği şehirdir; karşıt şehirlerde ise halk bunun zıddı şeyleri ister. Farabi’de mutluluk, insanın yapısına ve insan nefsine dair tasavvuruyla bağlantılıdır: mutluluk, akıllı nefsin (fazileti hikmettir) gazabî nefis (fazileti cesarettir) ve şehevî nefis (fazileti iffettir) üzerinde hâkim olmasıyla gerçekleşir; böylece insan mutluluğa ulaşır.
Cahil şehir: Erdemli şehrin tersidir; halkı, gazabî ve şehevî nefisten gelen mutluluğu ister. Fasık şehir: Halkı doğru ilkeleri bilmiş ve mutluluğu hakikati üzere tasavvur etmiştir, ancak fiilleri buna aykırıdır. Değişmiş (mübeddele) şehir: Bu da erdemli şehrin karşıtıdır; davranış önce erdemlidir, sonra değişir. Sapkın (dâlle) şehir: Halkı, Allah ve faal akıl hakkında bozuk görüşlere inanır; reisi aldatma, hile ve gurur kullanmış, Allah’ı ve faal aklı yanlış biçimde tasvir etmiştir; siyaseti de hile ve aldatma üzerineydi.
Farabi, erdemli şehir halkı için bir dizi ayırt edici özellik belirlemiştir: ilk sebebi ve sıfatlarını bilmek (yani Allah’ı), akılları ve felekleri bilmek, gök cisimlerini bilmek, tabiî cisimleri bilmek, insanı bilmek, mutluluğu bilip onu yaşamak; yani bilgileri varlık ve bütün mevcudat hakkında eksiksizdir. Erdemli şehrin başına Farabi reisi koyar; tıpkı varlığın reisinin Allah, insanın reisinin de kalp olması gibi.
Erdemli şehri yöneten kişinin (reisin) şu vasıfları vardır: azaları tam olmak, anlama ve tasavvur gücünün iyiliği, hafızasının iyiliği, zekâ ve feraset iyiliği, manalarını ifade etmede güzel söz söylemek, yemede içmede ve evlilikte itidal, doğruluğu sevmek ve yalandan nefret etmek, nefsinin büyüklüğü ve şerefi sevmek (yani özsaygı), dünyanın gelip geçici şeylerini küçümsemek, tabiatı gereği adaleti sevmek ve zulümden nefret etmek, azim gücü, cesaret ve atılganlık. Farabi bu vasıfları hikmet ve tam basiretle taçlandırır; buna ikna kabiliyetinin iyiliği, tahayyül gücünün iyiliği ve bedeniyle cihat edebilme gücünü de ekler.1
En meşhur kitapları:
- Kitâbü’l-Mûsîka’l-Kebîr (كتاب الموسيقى الكبير)
- Ârâü Ehli’l-Medîneti’l-Fâdıla (آراء أهل المدينة الفاضلة)
- el-Cem’ beyne Ra’yi’l-Hakîmeyn (الجمع بين رأي الحكيمين) — bu eserinde Platon ile Aristo’yu uzlaştırmaya çalışmıştır
- et-Tevtie fi’l-Mantık (التوطئة في المنطق)
- es-Siyâsetü’l-Medeniyye (السياسة المدنية)
- İhsâü’l-Ulûm ve’t-Ta’rîf bi-Agrâdıhâ (احصاء العلوم والتعريف بأغراضها)
- Cevâmiu’s-Siyâse (جوامع السياسة)
- Risâletü’l-Fusûs (رسالة الفصوص).
1 ar.wikipedia.org – أبو نصر محمد الفارابي
2. Türkmen Âlim İsmail el-Buhari (العالم إسماعيل البخاري التركماني)
Doğumu ve Yetişmesi
Hadis âlimi, hafız, fakih ve İslam tarihçisi İmam “Muhammed bin İsmail el-Buhari”, Buhara şehrinde, cuma namazından sonra (13 Şevval hicri 194 / 4 Ağustos miladi 810) tarihinde doğdu; kendisi Türkmen asıllıdır. Buhara o dönemde ilim merkezlerinden biriydi ve hadisçilerin, fakihlerin ders halkalarıyla doluydu. Dindar ve varlıklı, saygın bir ailenin içinde yetişti; babası hadis âlimi bir kişiydi ve insanlar arasında güzel ahlakı ile geniş ilmiyle tanınırdı. Annesi de saliha bir kadındı; takva ve salah bakımından babasından geri kalmazdı. Dedelerinden ilk Müslüman olan “Mugîre bin Berdizbe”dir; Müslüman oluşu, Buhara valisi “el-Yemân el-Cu’fî”nin eliyle olmuş, böylece “el-Cu’fî” ona ve kendisinden sonra ailesine nispet olmuştur.
Buhari yetim olarak büyüdü; babası erken vefat etti ve küçük çocuğuyla sevinemedi. Ancak eşi, yavrusunun bakımını ve eğitimini üstlendi; onu ilme yöneltti, ilmi ona sevdirdi ve ibadetleri gözünde güzelleştirdi. Böylece dosdoğru bir nefisle, iffetli bir dille, cömert bir ahlakla ve ibadete yönelmiş olarak yetişti. Kur’an’ı ezberlemeyi tamamlar tamamlamaz hadisçilerin ders halkalarına gidip gelmeye başladı.
Bu erken yaşta gönlü hadise meyletti ve hadisin tatlılığını kalbinde buldu; ona severek yöneldi. Hatta bu dönem hakkında şöyle der: “Hadis ezberlemem bana ilham edildi.” Hafızası güçlüydü; belleği, duyduğu veya okuduğu hiçbir şeyi kaçırmayacak biçimde her şeyi tutardı. Daha on altı yaşına varmadan İbnü’l-Mübarek’in, Vekî’in kitaplarını ve hadis imamlarının diğer kitaplarını ezberledi. İlim talebi uğruna bütün beldelerin hadisçilerine yolculuk etti; Horasan’ı, Irak’ı, Hicaz’ı, Mısır’ı ve Şam’ı ziyaret etti.
Hocaları
Bu yüzden hocalarının sayısının, güvenilir ve tanınmış bin şeyhi aşması şaşırtıcı değildir. Buhari bunu şöyle ifade eder: “Âlimlerden bin güvenilir kişiden, hatta daha fazlasından hadis yazdım; yanımda senedini zikretmediğim bir hadis yoktur.” Hocalarının sayısını belirlerken de şöyle der: “Bin seksen kişiden yazdım; içlerinde hadis ehli olmayan yoktu.” Buhari, hocalarından aldığı veya işittiği her şeyi rivayet etmezdi; aldığı şeyde araştırır ve titizlik gösterirdi. Kendilerinden rivayette bulunduğu meşhur hocalarından bazıları: Ahmed bin Hanbel, Yahya bin Maîn, İshak bin Râhûye, Ali bin el-Medînî, Kuteybe bin Saîd, Ebu Bekir bin Ebi Şeybe ve Ebu Hâtim er-Râzî’dir.
Vatana Dönüş
Hocalarla buluştuğu ve büyük eserlerini yazdığı uzun ve yorucu bir yolculuktan sonra, yerleşmek üzere Nişabur’a döndü. Ancak bazı âlimlerin kıskançlığı, Buhari’nin insanlar nezdinde takdir ve saygı görmesine tahammül edemedi; onu şehrin valisine şikâyet ettiler ve ona çeşitli ithamlar yapıştırdılar. Bunun üzerine Buhari, Nişabur’dan ayrılıp doğduğu yer olan Buhara’ya gitmek zorunda kaldı. Orada halkı onu fatihleri karşılar gibi karşıladı; şehrin girişinde onun için kubbeler kuruldu, üzerine dirhemler ve dinarlar saçıldı.
Buhara’ya yerleşir yerleşmez, oranın emiri “Halid bin Ahmed ez-Zühlî” ondan, kendisine hadis dinletmek üzere yanına gelmesini istedi. Buhari, emirin elçisine şöyle dedi: “Ona de ki: ben ilmi zelil etmem ve onu sultanların kapılarına taşımam. Bir şeye ihtiyacı varsa mescidimde ya da evimde huzuruma gelsin. Bu hoşuna gitmiyorsa sen sultansın; beni ders meclisinden menet ki kıyamet günü Allah katında ilmi gizlemediğime dair bir mazeretim olsun.” Ancak mağrur yönetici Buhari’nin bu cevabını beğenmedi; günahkâr kibri onu bu büyük imama karşı kışkırtmaya sevk etti. Bazı beyinsizleri, onun hakkında konuşmaları ve halkı ona karşı kışkırtmaları için teşvik etti; sonra da onun şehirden sürülmesini emretti. Böylece Buhari, Buhara’dan Semerkant köylerinden olan “Hartenk”e çıktı ve vefat edinceye kadar orada kaldı. Burası bugün “Hâce Sâhib” köyü olarak bilinen bir köydür.
Eserleri
Buhari’nin çokça eser vermesi için birçok sebep bir araya gelmişti: Allah ona keskin bir zekâ, güçlü bir hafıza, ilim uğruna sabır ve onu elde etmede azim, hadis-i nebevî ve ravilerinin cerh ve ta’dil bakımından hâllerine dair geniş bir bilgi, senetlerin sahihi ve bozuğu konusunda tam bir uzmanlık vermişti. Buna ilaveten telife erken başladı; Buhari, henüz genç yaşta, on sekiz yaşındayken telife başladığını zikreder. Buhari yirmiden fazla eser telif etmiştir; bunlardan bazıları:
- el-Câmiu’s-Sahîh: Allah Resulü’nün (s.a.v.) hadisinden, sünnetinden ve günlerinden müsned olanlar.
- el-Edebü’l-Müfred: Hindistan’da, İstanbul’da ve Kahire’de birçok kez basılmıştır.
- et-Târîhu’l-Kebîr: Biyografi alanında büyük bir kitaptır; hadis ravilerinin isimlerini alfabetik olarak sıralamıştır. Hindistan’da hicri 1362 (miladi 1943) yılında basılmıştır.
- et-Târîhu’s-Sagîr: Peygamber (s.a.v.), ashabı ve onlardan sonra gelen raviler hakkında hicri 256 (miladi 870) yılına kadar gelen muhtasar bir tarihtir. Kitap ilk defa Hindistan’da hicri 1325 (miladi 1907) yılında basılmıştır.
- Halku Ef’âli’l-İbâd: Hindistan’da hicri 1306 (miladi 1888) yılında basılmıştır.
- Ref’u’l-Yedeyn fi’s-Salât: Hindistan’da ilk defa hicri 1256 (miladi 1840) yılında, Urduca tercümesiyle birlikte basılmıştır.
- el-Künâ: Hindistan’da hicri 1360 (miladi 1941) yılında basılmıştır.
- Henüz basılmamış yazma hâlinde kitapları da vardır; örneğin et-Târîhu’l-Evsat ve et-Tefsîru’l-Kebîr.
- el-Müsnedü’l-Kebîr.
- Sahîh-i Buhârî.
Bu, Buhari’nin kitaplarının en meşhurudur; hatta bütünüyle hadis-i nebevî kitaplarının en meşhurudur. Sahibi bu eserde olağanüstü bir gayret sarf etmiş; onu telif etmek, toplamak, düzenlemek ve bablara ayırmak için on altı yıl harcamıştır ki bu, hadis talebi uğruna yaptığı yorucu yolculuğun süresidir. Buhari, kendisini bu işe kalkışmaya sevk eden sebebi şöyle anlatır: “İshak bin Râhûye’nin yanındaydım; dedi ki: Allah Resulü’nün (s.a.v.) sahih sünnetini muhtasar bir kitapta toplasanız. Bu söz kalbime düştü ve el-Câmiu’s-Sahîh’i toplamaya giriştim.” Kitaptaki hadis sayısı 7275’tir; bunları elinde bulunan altı yüz bin hadis arasından seçmiştir. Çünkü rivayeti kabul etmede son derece titizdi ve hadis ravisinin rivayetinde özel şartlar koşmuştu: ravinin, kendisinden rivayet ettiği kişiyle çağdaş olması ve hadisi ondan bizzat işitmiş olması; yani hem görmeyi hem de işitmeyi birlikte şart koştu. Bunun yanında güvenilirlik, adalet, zapt, itkan, ilim ve takva da aranırdı.
Buhari, kitabına bir hadis koymadan önce mutlaka gusleder ve iki rekât namaz kılardı. Kitabını telife Mescid-i Haram’da ve Mescid-i Nebevî’de başladı. Bitirdikten sonra da onu insanlara sunmakta acele etmedi; aksine defalarca gözden geçirdi, gözden geçirme ve tashih işini sürdürdü. Bu yüzden onu üç kez telif etti, nihayet bugünkü hâliyle ortaya çıktı. Buhari’nin hocaları ve hadisçi akranları, kitabı kendilerine arz ettikten sonra onu beğendiler; bunların arasında Ahmed bin Hanbel, Ali bin el-Medînî ve Yahya bin Maîn gibi hadisin usta otoriteleri vardı. Kitapta yer alan hadislerin sıhhatine şahitlik ettiler; sonra da ümmet, onlardan sonra kitabı, Yüce Allah’ın kitabından sonraki en sahih kitap olarak kabulle karşıladı. Âlimler el-Câmiu’s-Sahîh kitabına şerh, haşiye ve inceleme ile yöneldiler; hatta ona gösterilen ilgi Müslüman olmayan âlimlere kadar uzandı; kitap incelendi, tercüme edildi ve etrafında onlarca kitap yazıldı.
Buhari’nin Vefatı
Âlimler ve Buhari’nin çağdaşları, onun hadiste önde olduğuna şahitlik ettiler ve ona “hadiste müminlerin emiri” lakabını verdiler ki bu, hadis-i nebevî alanında bir âlimin ulaşabileceği en büyük derecedir. Onu hoş kokulu övgülerle andılar.
İbn Huzeyme onun hakkında şöyle der: “Gök kubbenin altında, Muhammed bin İsmail el-Buhari’den daha çok hadis bileni yoktur.”
Kuteybe bin Saîd de şöyle dedi: “Fakihlerle, abidlerle ve zahidlerle oturdum; aklım erdiğinden beri Muhammed bin İsmail gibisini görmedim. O, kendi zamanında sahabe içindeki Ömer gibidir.”
Seçkin öğrencisi, Sahîh-i Müslim’in sahibi Müslim bin Haccac onu iki gözünün arasından öptü ve ona şöyle dedi: “İzin ver de ayaklarını öpeyim ey üstatların üstadı, hadisçilerin efendisi, hadisin illetlerini bilen tabibi!”
Buhari’nin bu mevkiine ve hadisteki büyük kadrine rağmen, bütün bunlar onu Buhara valisinin yanında kurtaramadı; vali ona kötü davrandı ve onu “Hartenk”e sürdü. Orada belaya sabrederek, vatanından uzak bir hâlde kaldı; nihayet (30 Ramazan hicri 256 = 31 Ağustos miladi 869), mübarek Ramazan Bayramı gecesinde Rabbine kavuştu.2
3. İmam Zehebî et-Türkmânî (الإمام الذّهبي التركماني)
Arap kütüphanesi, İmam Zehebî kadar velut ve telifi çeşitli bir tarihçi tanımamıştır. Yalnızca tarih alanındaki eserleri yaklaşık yüz elli kitabı bulmuş, bunların bir kısmı birden çok cildi aşmıştır. Bu eserler belli bir çağla, belli bir sınıfla ya da tek bir kurumla sınırlı kalmaz; bütün bunları aşarak İslam'ın bütün çağlarını kapsar.
Zehebî, tarihimizde ancak pek az dâhide bir araya gelmiş iki meziyeti kendinde toplar: Olayları ve şahsiyetleriyle İslam tarihine dair geniş vukufun yanı sıra, râvilerin cerh ve ta'dîl kaidelerine dair engin bilgi. Böylece o tek başına başlı başına bir mektep olmuştur.
Zehebî, tarih sahasına hadis-i nebevî ve ilimleri kapısından giren âlimlerdendir; bu, onun biyografilere (terâcim) gösterdiği üstün ihtimamda kendini göstermiştir. Biyografiler, kitaplarının çoğunun temeli ve tarih düşüncesinin ekseni hâline gelmiştir.
Doğumu ve yetişmesi
Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kayımaz ez-Zehebî, geniş ve ferah Şam (Dımaşk) şehrinde (Rebîülâhir 673 hicri / Ekim 1274 miladi) tarihinde doğdu. Aslı Türkmen olan asil bir ailede yetişti; ailenin reisi altın işiyle uğraşıyor, bu işte öylesine ustalaşıp temayüz ediyordu ki "Zehebî" (Altıncı) diye tanınmıştı. Salih ve ilim sever bir adamdı; oğlunu terbiye etmeye ve ilim sevgisi üzere yetiştirmeye özen gösterdi. Ailesinin birçok ferdi ilimle meşguldü; öyle ki çocuk, evinin her köşesinde ilmin kokusunu teneffüs ederek büyüdü. Halası "Sittülehl bint Osman" hadis rivayet etmiş, dayısı "Ali b. Sencer" ve teyzesinin eşi de hadis ehlindendi.
Küçük yaşta Kur'ân-ı Kerîm hıfz halkalarına katıldı; Kur'ân'ı ezberledi ve tilavetini sağlamlaştırdı. Gençlik çağına erişince ilgisi kıraat ilmine yöneldi; henüz on sekiz yaşındayken zamanının kıraat üstatlarıyla irtibat kurdu. Bunlar arasında (692 hicri / 1292 miladi) yılında vefat eden Cemâleddin Ebû İshak İbrahim b. Dâvud el-Askalânî ile (708 hicri / 1308 miladi) yılında vefat eden Şeyh Cemâleddin Ebû İshak İbrahim b. Gâlî vardı. Bu iki âlime Kur'ân'ı yedi kıraat üzere okudu; bu fennin başka erbabıyla da irtibat kurarak kıraatleri, usullerini ve meselelerini iyice öğrendi. Bu ilimdeki mahareti, o küçük yaşında, hocası Muhammed Abdülaziz ed-Dimyâtî'nin hastalığı şiddetlendiğinde Emevî Camii'ndeki ders halkasını ona bırakacak dereceye ulaşmıştı.
2 altareekh.com/doc/article.php?sid=679&mode=&order=0 — Orada, (muhaddislerin şeyhi Buhârî'nin, 256 hicri) Türk olduğu ve (tarihçilerle müfessirlerin şeyhi Taberî'nin, 310 hicri) Türk olduğu zikredilir.
Kıraat dersleri aldığı sırada Zehebî'nin gönlü hadis dinlemeye meyletti; hadis bütün benliğini kapladı, ona yöneldi, vaktini ona ayırdı, hocalarının yanından ayrılmadı ve hadis talebi uğrunda uzun yolculuğuna başladı.
Zehebî'nin seyahatleri ve çağın âlimleriyle teması
İlk seyahatleri Şam diyarı içindeydi. (693 hicri / 1293 miladi) yılında Baalbek'e indi ve oranın âlimlerinden rivayette bulundu. Ardından Halep, Hama, Trablus, Kerek, Nablus, Remle ve Kudüs'e gitti. Sonra (695 hicri / 1295 miladi) yılında Mısır'a giderek büyük âlimlerinden, başta (702 hicri / 1302 miladi) yılında vefat eden İbn Dakîkulîd olmak üzere hadis dinledi. İskenderiye'ye gitti, oranın âlimlerinden dinledi ve bazı mütehassıs kârîlerine Kur'ân'ı Verş ile Hafs rivayetleriyle okudu; sonra Şam'a döndü.
(698 hicri / 1298 miladi) yılında Zehebî hac farizasını eda etmek üzere Hicaz'a gitti. Bu yolculukta hocalarından ve akranlarından bir topluluk ona eşlik ediyordu. Orada bulunma fırsatını değerlendirerek Mekke ve Medine âlimlerinden hadis dinledi. Zehebî'nin asıl ihtimamı hadis üzerine yoğunlaşmış olsa da, bu onu başka ilimleri tahsilden alıkoymadı; hocası İbn Ebi'l-Alâ en-Nasîbî ile Mısır'da edebiyat ehlinin imamı Bahâeddin b. en-Nehhâs'tan nahiv ve Arapça okudu. Megāzî, siyer, genel tarih ve biyografi kitaplarıyla ilgilendi.
Aynı zamanda çağın üç âlimiyle irtibat kurdu ve onlarla arkadaşlık etti: (728 hicri / 1327 miladi) yılında vefat eden İbn Teymiyye, (739 hicri / 1338 miladi) yılında vefat eden Cemâleddin el-Mizzî ve (739 hicri / 1338 miladi) yılında vefat eden Birzâlî. Bu seçkin şahsiyetleri birleştiren şey hadis talebi, Hanbelî görüşlerine meyilleri ve bu mezhebi savunmalarıydı. Zehebî, kendisine hadis talebini sevdirenin Birzâlî olduğunu zikreder.
İlmî faaliyeti
Zehebî, ilim tahsili ve sayıları bini aşan kalabalık hoca kadrosuyla görüşme yolculuklarını tamamladıktan sonra tedrise yöneldi, talebeleri için ilim halkaları kurdu ve telif ile tasnife daldı. İlmî hayatı, Şam Gutası'ndaki "Kefer Batnâ" köyünde başladı; (703 hicri / 1303 miladi) yılında bu köyün camisinde hatiplik görevini üstlendi ve (718 hicri / 1318 miladi) yılına kadar orada ikamet etti. Zehebî en iyi kitaplarını bu köyde telif etti; burada geçirdiği dönem, hayatının üretim bakımından en bereketli devresi sayılır. Sonra Türbetü Ümmü Sâlih'teki Dârülhadis'in şeyhliğini üstlendi. Bu dâr, Şam'ın en büyük hadis kurumlarındandı; şeyhi Kemâleddin b. eş-Şirîşî'nin vefatının ardından (718 hicri / 1318 miladi) yılında bu göreve geldi ve burayı vefatına kadar mesken edindi. Ardından (729 hicri / 1328 miladi) yılında Dârülhadîsi'z-Zâhiriyye şeyhliği, (739 hicri / 1338 miladi) yılında Birzâlî'nin vefatından sonra Nefîsiyye Medresesi şeyhliği ve aynı yıl Dârülhadîs ve'l-Kur'ân et-Tenkiziyye şeyhliği de kendisine eklendi. Bu medreseler, çok sayıda ilim talebesinin ondan ders okumasına imkân verdi; şöhreti yayılıp eserleri çoğaldıktan ve hadis ile ilimlerine, tarih ile fenlerine dair geniş bilgisiyle mevkii sağlamlaştıktan sonra pek çok kimse çeşitli bölgelerden ondan ilim almak için geldi. Böylece o, büyük hafızların ve muhaddislerin yetiştiği başlı başına bir mektep oldu. Hicri sekizinci yüzyıl kitapları, Zehebî'nin seçkin talebelerinden yüzlercesiyle doludur; aralarında Tabakātü'ş-Şâfiiyyeti'l-kübrâ sahibi Abdülvehhâb es-Sübkî, Hâfız İbn Kesîr, Salâhaddin es-Safedî ve İbn Recep el-Hanbelî gibi isimlerin bulunması ona yeter.
Eserleri
İmam Zehebî, iki yüz kitabı aşan velut bir telif mirası bıraktı. Bu eserler İslam kültürünün pek çok sahasını kapsadı; kıraatleri, hadisi ve ıstılahını, fıkhı ve usulünü, akaidi ve rekāiki ele aldı. Ne var ki bu üretimin çoğunu tarih ilmi ve dalları kaplar: telif, muhtasar, müntekā, hoca sözlüğü (mu'cemü'ş-şüyûh) ve siyer türünden eserler.
Bu sayının üçte biri, Zehebî'nin kendisinden önce yazılmış ana tarih kaynakları için yaptığı özetlerdir. Hatîb el-Bağdâdî'nin Târîhu Bağdâd'ını, İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk'ını, Ebû Abdullah el-Hâkim en-Nîsâbûrî'nin Târîhu Nîsâbûr'unu, İbn Yûnus'un Târîhu Mısr'ını, Ebû Şâme'nin er-Ravzateyn fî ahbâri'd-devleteyn adlı kitabını, Münzirî'nin et-Tekmile li-vefeyâti'n-nakale'sini ve İbnü'l-Esîr'in Üsdü'l-gābe'sini ihtisar etti. Dr. Şâkir Mustafa, Zehebî'nin ihtisar ettiği kitapları 367 eser olarak tespit etmiştir. Bu muhtasarların yanı sıra tarih ve biyografi alanında şu kitapları vardır: Tezkiretü'l-huffâz, Mîzânü'l-i'tidâl, Ma'rifetü'l-kurrâi'l-kibâr ale't-tabakāt ve'l-a'sâr, el-Muîn fî tabakāti'l-muhaddisîn, Dîvânü'd-duafâ ve'l-metrûkîn, el-İber fî haberi men gaber, el-Müştebih fî esmâi'r-ricâl, Düvelü'l-İslâm ve el-Mugnî fi'd-duafâ. Bununla birlikte en meşhur iki kitabı şunlardır: Târîhu'l-İslâm ve vefeyâtü'l-meşâhîr ve'l-a'lâm ve Siyeru a'lâmi'n-nübelâ.
Târîhu'l-İslâm, Zehebî'nin en büyük ve en meşhur kitabıdır. Onda İslam tarihini hicretten (700 hicri / 1300 miladi) yılına kadar ele almıştır; bu, zaman süresi bakımından muazzam, mekân kapsamı bakımından ise bütün İslam dünyasını içine alacak kadar geniş bir dönemdir. Bu eşsiz eser, İslam dünyasının geçirdiği başlıca olayları, devletlerin ve memleketlerin birbirini izlemesini, bunun yanında hayatın her sahasındaki meşhurların biyografilerini herhangi bir sınıfa hasredilmeksizin içerir. Bu devasa kitapta biyografisi verilenlerin sayısı kırk bin kişiye ulaşır ki bu, başka hiçbir kitapta gerçekleşmemiştir.
Kitap, çoğu kaybolup elimize ulaşmayan pek çok kaynaktan seçilmiş, siyasi ve idari tarihe dair geniş bir malzeme içerir; ayrıca İslam devletinin iktisadi durumlarına ve başına gelen gelişmelere dair bilgiler barındırır.
Kitap, İslam dünyasındaki fikrî hayatı ve yedi yüzyıl boyunca gelişimini tasvir eder; âlimlerin hareketleri ve bilinen ya da bilinmeyen ilim merkezleri arasındaki intikalleri yoluyla İslam merkezlerini ve bu merkezlerin fikri yayma ile insanlara yardım etmedeki rolünü öne çıkarır. Bu hareketin bir zaman genişleyip başka bir zaman daralması, kültür merkezlerinin ne ölçüde geliştiğini yahut faaliyetlerinin ne ölçüde durgunlaştığını gösterir.
Kitap, binlerce âlimin biyografisi ve ele aldığı uzun yüzyıllar boyunca, İslam kültürünün yönelimlerini ve âlimlerin belirli ilimlere gösterdiği ihtimamı ortaya koyar; onların ders verme, imla ve münazara yöntemlerini, medreselerin ilmi ve fıkhî mezhepleri İslam dünyasının dört bir yanına yayma rolünü açığa çıkarır. Bu devasa eserin tamamını yayımlamak için birden fazla teşebbüste bulunulmuş, nihayet Dr. Ömer Abdüsselâm et-Tedmürî onu yaklaşık elli cilt hâlinde tahkik etmeye muvaffak olmuştur.
Siyeru a'lâmi'n-nübelâ ise Târîhu'l-İslâm'dan sonra Zehebî'nin en hacimli eseridir. Zehebî'nin çağından önceki biyografilere dair genel bir kitaptır. Biyografilerini, belirli bir zaman dilimi anlamına gelen tabakalar esasına göre düzenlemiştir. Ana kitabı Târîhu'l-İslâm'da tabakayı on yıl olarak belirlemiş, olayları yıl yıl zikretmiş, sonra tabakanın sonunda vefat eden meşhurların biyografilerini alfabetik sıraya bağlı kalarak vermiştir. Siyeru a'lâmi'n-nübelâ'da ise tabakayı yirmi yıl yapmış, dolayısıyla kitap otuz beş tabakayı kapsamıştır.
Zehebî kitabında belirli bir meşhur tipiyle yetinmemiş, biyografileri pek çok sınıfı kapsamıştır: halifeler, krallar, sultanlar, emirler, komutanlar, kadılar, fakihler, muhaddisler, dilciler, nahivciler, edipler, şairler ve filozoflar. Ne var ki muhaddislere gösterdiği ihtimam daha fazlaydı; bu yüzden biyografilerinin çoğu, hadis-i nebevî ile dirayet ve rivayet yönünden ilgilenenlerden oluştu. Kitabı, herhangi bir bölgeye ya da çağa ayrıcalık tanımaksızın İslam dünyasının her yanından meşhurların biyografilerini kapsayacak genişlikteydi. Zehebî kitaplarında ricalin tenkidi ve değerlendirilmesiyle, hadisle uğraşanların bildiği "sika", "sadûk", "metrûk", "kezzâb" gibi hükümler vermeyle ilgilenmiştir. Bu hükümler heva ile verilmiyor, aksine bilinen belirli ölçütlere göre veriliyordu; amaç, sahih hadisi zayıfından ayırt etmek için hadis râvilerinin durumlarını beyan etmekti. Zehebî bu fende seçkin bir mevkiye ulaşmıştır; buna en nefis kitabı Mîzânü'l-i'tidâl şahitlik eder. Zehebî bu tenkit yöntemini, sahipleri hadis ehlinden olmasa ya da rivayetle ilgileri bulunmasa bile bütün biyografilerinde kullanmıştır.
es-Siyer adlı kitabı her türlü tenkitle doludur; tenkidin tek bir alanıyla yetinmemiştir. Biyografisi verilenleri tenkit etmeye, durumlarını beyan etmeye, haklarında hüküm vermeye, nakilde bulunduğu kaynakları eleştirmeye önem vermiş ve müelliflerinin yanılgılarına dikkat çekmiştir. Zehebî bazı şahsiyetleri tenkitte aşırıya kaçmış, bu da talebesi Abdülvehhâb es-Sübkî gibi bazı çağdaşlarının kendisini eleştirmesine sebep olmuştur.
Şuna da dikkat çekmek gerekir ki Siyeru a'lâmi'n-nübelâ, Târîhu'l-İslâm'ın bir muhtasarı değildir. es-Siyer'de bulunan bütün biyografileri Zehebî daha önce Târîhu'l-İslâm'da hemen hemen ele almış olsa da, iki kitabı okuyanın fark edeceği bariz farklar vardır: İlk dönemin biyografileri es-Siyer'de Târîhu'l-İslâm'daki benzerlerinden daha zengindir. Ayrıca Zehebî, İslam'ın önde gelen şahsiyetlerinin biyografisine tahsis ettiği bir dizi kitabı es-Siyer'e dercetmiştir; Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, Saîd b. el-Müseyyeb ve İbn Hazm gibi. Bu malzemenin Târîhu'l-İslâm adlı kitabında bir benzeri yoktur. Bununla birlikte kabul etmek gerekir ki Zehebî, es-Siyer'i telif ederken şu ya da bu şekilde o devasa kitabının malzemesinden yararlanmış, ona yeni ilaveler yapmış ve bir kısmını yeniden düzenlemiştir. Kitap, "Şuayb el-Arnaût" ve diğerlerinin tahkikiyle 25 cilt hâlinde basılmıştır.
Vefatı
Zehebî çağında seçkin bir mevki edindi; bunun yankısını bıraktığı büyük eserlerde ve çağdaşlarının hakkındaki şahitliklerinde bulursunuz. Bu şahitliklerin en beliği, talebesi Tâceddin es-Sübkî'nin şu sözü olsa gerektir:
محدّث العصر، اشتمل عصرنا على أربعة من الحفاظ، بينهم عموم وخصوص: المزي والبِرزالي والذهبي والشيخ الوالد، لا خامس لهؤلاء في عصرهم. وأما أستاذنا أبو عبد الله فبصرٌ لا نظير له، وكنزٌ هو الملجأ إذا نزلت المعضلة، إمام الوجود حفظًا، وذهب العصر معنًى ولفظًا، وشيخ الجرح والتعديل...
"Çağın muhaddisi. Çağımız dört hâfızı barındırdı; aralarında umum ve husus vardır: Mizzî, Birzâlî, Zehebî ve babam olan şeyh. Çağlarında bunların beşincisi yoktur. Hocamız Ebû Abdullah'a gelince, o benzeri bulunmayan bir basirettir; çetin bir mesele ortaya çıktığında sığınılacak bir hazinedir; ezber bakımından var oluşun imamı, mana ve lafız bakımından çağın altınıdır; cerh ve ta'dîlin şeyhidir..."
Bu sözlerde Sübkî'nin herhangi bir mübalağası yoktur; özellikle de o, hocasını en çok eleştiren kimselerden biri olduğu hâlde.
Zehebî faaliyeti eksilmeksizin Şam'da beş hadis medresesinde ders vermeyi sürdürdü; ömrünün son yıllarında gözleri yorulup tamamen görme yetisini yitirene kadar telife devam etti. Bu hâl üzere kaldı ve (3 Zilkade 748 hicri / 4 Şubat 1348 miladi) tarihinde vefat etti.
* İncelemenin kaynaklarından:
- Abdülvehhâb es-Sübkî: Tabakātü'ş-Şâfiiyyeti'l-kübrâ — tahkik: Mahmud Muhammed et-Tanâhî ve Abdülfettah Muhammed el-Hulv — Hecr li't-Tıbâa ve'n-Neşr — Kahire (1413 hicri / 1992 miladi).
- İbn Kesîr: el-Bidâye ve'n-nihâye — tahkik: Abdullah Abdülmuhsin et-Türkî — Hecr li't-Tıbâa ve'n-Neşr — Kahire — (1418 hicri / 1998 miladi).
- Beşşâr Avvâd Ma'rûf: Siyeru a'lâmi'n-nübelâ tahkikinin mukaddimesi — Müessesetü'r-Risâle — Beyrut (1412 hicri / 1992 miladi).
- Abdüssettâr eş-Şeyh: el-İmâmü'z-Zehebî — Dârü'l-Kalem — Şam.
- Şâkir Mustafa: et-Târîhu'l-Arabî ve'l-müerrihûn — Dârü'l-İlm li'l-Melâyîn — Beyrut — 1993.3
3 "İmam Zehebî.. Hadis ile tarih arasında (vefatının yıl dönümünde: 3 Zilkade 748 hicri)" — Ahmed Temmâm (Alıntı) islamonline.net
4. Muhaddis İmam Nesâî (الإمام المحدّث النسائي) (215 – 303 hicri)
O, Ahmed b. Ali b. Şuayb en-Nesâî'dir; es-Sünen sahibi imam ve muhaddistir. Aslen Horasan'daki (Nesâ) beldesindendir. Oradan çıkıp İslam dünyasını dolaştı, hadis dinledi ve âlimlerle buluştu; nihayet temayüz etti. Sonra Mısır'a yerleşti. Râvilerde aradığı şartın, Buhârî ile Müslim'in şartından daha güçlü olduğu söylenmiştir. Şam'a gitti; orada Muâviye'nin faziletleri hakkında kendisine soruldu, o da sustu. Bunun üzerine camide dövüldü ve dışarı çıkarıldı. Mekke'ye yönelerek yola çıktı ve Filistin'deki Remle'de vefat etti.
Eserlerinden bazıları: es-Sünenü'l-kübrâ; el-Müctebâ ki bu es-Sünenü's-suğrâ'dır; ed-Duafâ; Hasâisu Alî; ve Fedâilü's-sahâbe.
[Bakınız: Tezkiretü'l-huffâz 2/241; Zirikli'nin el-A'lâm'ı 1/146; el-Bidâye ve'n-nihâye 11/123.]4
4 islam.gov.kw/books/alaam_mosoaa/alaam-001.doc
5. Muhaddis İmam Tirmizî (الإمام المحدّث الترّمذي) (209 – 279 hicri / 892 miladi)
Muhammed b. Îsâ b. Sevre es-Sülemî el-Bûgī et-Tirmizî, Ebû Îsâ. Hadis âlimlerinin ve hâfızlarının imamlarındandır. Ceyhun nehri üzerindeki Tirmiz halkındandır. Buhârî'nin talebesidir; bazı hocalarında onunla ortaktır. Ezber konusunda kendisiyle örnek verilirdi. Eserlerinden bazıları: el-Câmiu'l-kebîr — Sünenü't-Tirmizî adıyla bilinir ve Ehl-i sünnet nezdinde hadiste öne alınan altı kitaptan biridir; eş-Şemâilü'n-nebeviyye; et-Târîh; ve hadise dair el-İlel.
[Bakınız: Sem'ânî'nin el-Ensâb'ı s. 95; et-Tehzîb 9/387; Tezkiretü'l-huffâz.]5
5 islam.gov.kw/books/alaam_mosoaa/alaam-001.doc
6. Hüccetü'l-İslâm âlim Ebû Hâmid el-Gazâlî ed-Devzî (Tûsî) (حجة الإسلام العالم أبو حامد الغزالي الدوزي (الطوسي))
Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu
İmam Gazâlî, Horasan'da Tûs kasabasında 1058 miladi yılında doğdu ve 1111 miladi yılında vefat etti; Türkmen asıllıdır. Kelamcı, fakih, filozof ve mutasavvıftır; "Hüccetü'l-İslâm" diye anılmıştır. Sûfî bir babanın fakir evinde yetişti, sonra fıkıh, kelam ve felsefe tahsiline yöneldi. Bağdat'taki Nizâmiye Medresesi'nde ders verdi, sonra tedrisi bırakıp zühde ve ibadete çekilerek hakikati aradı. On yıl boyunca Şam, Kudüs, Kahire, Mekke ve Mağrib ülkeleri arasında dolaştıktan sonra Nîsâbur'a, oradan Tûs'a döndü; nihayet tasavvufa geri dönerek sûfîler için bir hankah ve ilimle meşgul olanlar için bir medrese edindi ve orada vefat etti. Altı yüzden fazla kitabı vardır; bunlar arasında fıkıhta el-Vasît, el-Basît, el-Vecîz ve el-Hulâsa bulunur. Ayrıca eserlerinin en güzellerinden olan İhyâu ulûmi'd-dîn, el-Münkız mine'd-dalâl, Mişkâtü'l-envâr ve fıkıh usulünde el-Müstasfâ vardır. Cedel ilminde el-Menhûl ve el-Müntehal adlı kitabı, felsefede Tehâfütü'l-felâsife, mantıkta Mihakkü'n-nazar ve bunlardan başka eserleri vardır.
7. Dilci filozof İmam Zemahşerî (الفيلسوف اللغّوي الإمام الزّمخشري)
Çok sayıda eseriyle tanınan büyük bir Türkmen âlimidir. Eserlerinden bazıları: el-Fâik fî garîbi'l-hadîs — Esâsü'l-belâga — el-Mufassal fî ilmi'l-Arabiyye — Tefsîrü'l-Keşşâf — Muhtârü's-sıhâh.
8. Âlim İmam Harezmî (الإمام العالم الخوارزمي)
Cebir ilminin ve logaritmaların kurucusu
O, Ebû Abdullah Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî'dir. Aslının, bugün Özbekistan'da bulunan Harezm'den olduğu söylenir. Taberî ise tarihinde Harezmî adına dair başka bir nispete işaret eder ki bu, Bağdat yakınlarında iki nehir arasında yer alan Kutrubbül'dür. Doğum yılını bilmiyoruz; ancak Me'mûn ile çağdaştı. Bağdat'ta ikamet etti; astronomi ve matematikte temayüz ettikten sonra adı yayıldı ve şöhreti arttı. Kendisine ikramda bulunan Halife Me'mûn ile irtibat kurdu; halife onu, âlimler için kurduğu "Beytülhikme"de çalışmaya havale etti ve güvenilir âlimlerden biri oldu. 232 hicri yılından sonra vefat etti.
Harezmî bir dizi eser bıraktı; en önemlileri şunlardır: ez-Zîcü'l-evvel, es-Sind Hind adıyla bilinen ez-Zîcü's-sânî, Kitâbü'r-Ruhâme, Kitâbü'l-amel bi'l-usturlâb ve Kitâbü'l-cebr ve'l-mukābele. Bu sonuncuyu, insanların miraslarında ve vasiyetlerinde, paylaşımlarında, hükümlerinde ve ticaretlerinde, aralarında alışverişte bulundukları her şeyde — arazi ölçümü, nehir kazısı ve mühendislik ile bunların başka yönleri ve fenleri dâhil — duydukları ihtiyaç için telif etmiştir. Kitâbü'l-cebr ve'l-mukābele, insanlar arasında cereyan eden alışveriş, dirhem sarraflığı ve kiralama gibi muameleleri ele alır; ayrıca arazi ölçüm işlerini inceleyerek ölçü birimini belirler ve bazı yüzeylerin alanı, dairenin alanı ve daire parçasının alanı gibi uygulamalı işler yapar. Bunun için yaklaşık oran değerini (pi) 3 1/7 ya da 22/7 olarak belirlemiştir. Ayrıca üçgen piramit, dörtgen piramit ve koni gibi bazı cisimlerin hesabına ulaşmıştır.
Harezmî'nin ayırt edici özelliklerinden biri, hesap ve cebir ilimlerini birbirinden ilk ayıran kişi olmasıdır; aynı şekilde cebri mantıkî ve ilmî bir üslupla ilk ele alan da odur.
Harezmî yalnızca en önde gelen Arap âlimlerinden biri sayılmaz, aynı zamanda dünyanın meşhur bilginlerinden biridir; zira dehasının yönleri çoktur. Modern cebir ilminin temellerini atmış olmasının yanı sıra astronomi ilminde de önemli eserler bırakmış ve (zîci) bu ilmin erbabı için başvuru kaynağı hâline gelmiştir. Ayrıca insanlara Hint rakamlarını tanıtmış ve hesap ilmine, bu rakamları kendilerinden aldığı Hintlilerde bulunmayan ilmî bir nitelik kazandırmıştır. Avrupa'nın matematik ilimlerindeki uyanışının, matematikçilerinin ondan aldıklarından hareket ettiği söylenebilir; o olmasaydı bu uyanış gecikir ve medeniyet hiç de az olmayan bir süre geri kalırdı.
Harezmî bir dizi eser bıraktı; en önemlileri şunlardır: ez-Zîcü'l-evvel, es-Sind Hind adıyla bilinen ez-Zîcü's-sânî, Kitâbü'r-Ruhâme, Kitâbü'l-amel bi'l-usturlâb ve Kitâbü'l-cebr ve'l-mukābele. Bu sonuncuyu, insanların miraslarında ve vasiyetlerinde, paylaşımlarında, hükümlerinde ve ticaretlerinde, aralarında alışverişte bulundukları her şeyde — arazi ölçümü, nehirlerin akışı ve mühendislik ile bunların başka yönleri ve fenleri dâhil — duydukları ihtiyaç için telif etmiştir. Kitâbü'l-cebr ve'l-mukābele, insanlar arasında cereyan eden alışveriş, dirhem sarraflığı ve kiralama gibi muameleleri ele alır; ayrıca arazi ölçüm işlerini inceleyerek ölçü birimini belirler ve bazı yüzeylerin alanı, dairenin alanı ve daire parçasının alanı gibi uygulamalı işler yapar. Bunun için yaklaşık oran değerini (pi) 3 1/7 ya da 22/7 olarak belirlemiştir. Ayrıca üçgen piramit, dörtgen piramit ve koni gibi bazı cisimlerin hacimlerinin hesabına da ulaşmıştır.
Harezmî ayrıca matematik, coğrafya, astronomi ve tarih tahsiline yöneldi. Kitaplarını, Yunan ilimlerinden aktarmanın geliştiği çağdan önce telif etti. Harezmî, Me'mûn'un müneccimlerinden biriydi ve o dönemde güneşin eğiminin hesaplanmasına katıldı. Yıldız falının amelî yönüne dair meseleleri de ele aldı. Peygamber'in (sallallahu aleyhi ve sellem) doğumu sırasında gezegenlerin kıranının, O'nun risaletiyle ne dereceye kadar bağlantılı olduğunu araştırdı. Harezmî ayrıca Me'mûn'un talebi üzerine gökyüzü ve dünya resimlerinden oluşan bir koleksiyon hazırladı.
Ne var ki Harezmî'nin asıl şöhreti, cebir ilmini ilk ortaya koyan kişi olmasından ve bu ilmin arka arkaya üç yüzyıl boyunca matematik ilimlerinin başında kalmasından gelir. İkinci derece denklemleri, terimlerinin üç türüyle açıklamış; kökü (x), malı (x2) ve tek başına sayıyı (x içermeyen terim) tanımlamıştır. Bu terimlerden ikisini içeren denklemleri zikrederek işe başlamış ve üç biçimini sırasıyla şöyle saymıştır: a x2 = b x, a x2 = c, b x = c.
Bunların her birinin çözüm yöntemini, belirli pozitif niceliklerle sınırlı kalarak sayısal örneklerle açıklamıştır.
Harezmî, Yunan matematiği ile Hint matematiğini uyumlu hâle getirmeyi başarmıştır. Hint matematiğinden, alfabe harfleri yerine rakam sistemini almıştır. Ayrıca sayılara ondalık sistemi sokmuş ve sıfırı kullanmıştır. En önemli çalışmalarından biri de üçgenlerde sinüs ve teğet tablolarını hazırlaması, konik kesitlerin geometrik temsilini ortaya koyması ve kendisini türev kavramına götüren çift yanlış hesabı (hisâbü'l-hataeyn) ilmini geliştirmesidir. Harezmî coğrafyaya ve coğrafi haritalara da katkılarda bulunmuştur. Güneş saatleri, gölge saatleri ve usturlaplar hakkında yazmıştır.
Harezmî Batı medeniyetini çokça etkilemiş, öyle ki Harezmî adı "algoritmalar" terimiyle özdeşleşmiştir; bu terim, matematik problemlerinin çözüm adımlarının kurallarını ifade eder. Bu terim Avrupa dillerinde Algorithm (logaritmalar) biçiminde tanınmıştır. Ayrıca cebir dışında, sıfır (Zero) gibi başka kelimelerin Latinceye girmesinde de onun payı olmuştur.
Şüphe yok ki Harezmî'nin matematik alanındaki büyük çalışmaları kendi araştırmalarının sonucuydu. Bununla birlikte, Yunanlılar ve Hintlilerde önceden var olan bilgileri toplama ve geliştirme alanında da çok iş başarmış, bu bilgilere mantığa bağlılıktan gelen kendine özgü niteliğini vermiştir. Harezmî sayesinde dünya, hakkındaki yaygın anlayışı kökten değiştiren Arap rakamlarını kullanmaya başlamıştır.
Harezmî, cebirsel denklemin bugün anladığımız bütün unsurlarını bilmekteydi. Harezmî'de "cebir", negatif terimleri cebirsel denklemin bir tarafındaki yerlerinden diğer tarafa aktarmak anlamına gelir; "mukābele" ise iki taraftaki benzer terimleri silmek demektir. Harezmî denklemlerin altı türünü şöyle ortaya koymuştur:
a x2 = b x, a x2 = c, b x = c
a x2 + b x = c, a x2 + c = b x, a x2 = b x + c
Harezmî çeşitli çözüm biçimlerini alanların eşitliği yoluyla ispatlamıştır. Cebir ve mukābele hesabına dair yapılan her şeyin kendisine nispet edildiği altı cebir meselesinin en önemlilerinden biri, kendi adıyla bilinen denklemin (Harezmî denklemi) ispatıdır; bu denklem şu biçimdedir:
x2 + 10 x = 39
Harezmî'den sonra gelen Müslüman matematikçiler, onun denklemlerini geliştirmek ve genelleştirmek için çalışmışlardır.
Harezmî, hesap ilminde küçük hacimli bir ders kitabı olmasını amaçladığı düşünülen başka bir kitap daha telif etmiştir. Bu kitapta sayıların ve Hint rakamlarının kullanım sistemini, ayrıca toplama, çıkarma, bölme ve çarpma yöntemleriyle kesir hesabını açıklamıştır. Bu küçük kitap İspanya'ya taşınmış ve on ikinci yüzyılda Latinceye çevrilmiştir. Çevrilen kitap Alman topraklarına götürülmüş olup ondan bilinen ilk nüsha 1143 miladi yılına aittir; bu nüsha el yazısıyla yazılmıştır ve Viyana'daki saray kütüphanesinde bulunmaktadır. İkinci nüshası ise Salem Manastırı'nda bulunmuş ve şu anda Heidelberg'de muhafaza edilmektedir. Almanlar kısa süre sonra Harezmî'nin adını kendilerine telaffuzu kolay bir şeye dönüştürerek ona "Algrosmis" (el-Cerusmîs) adını vermiş ve teorisi üzerine Latince şiirler düzmüşlerdir.
Harezmî'nin gayreti Batı'ya sayıların yazımını ve hesabı öğretmekle sınırlı kalmamış, bu merhaleyi aşarak matematiğin karmaşık problemlerine uzanmıştır. "Algrosmis" hesap kaidesi bugün bile, bu ilmin önde gelenlerinden biri olarak onun adını taşımaktadır. Almanya, İspanya ve İngiltere'de onun matematik yöntemini yaymak için çetin bir mücadele veren taraftarları "Harezmîciler" adıyla tanınmıştır. Bunların, "abaküs" adıyla bilinen hesap yönteminin taraftarları karşısındaki zaferi büyük olmuş; böylece başlarında sıfır bulunan dokuz Arap rakamı Avrupa'nın her yanına yayılmıştır. Batı, Araplardan rakamlarını aldığında, onlarla birlikte rakamları sağdan sola okuma yöntemlerini de almıştır: önce birler, sonra onlar.
Harezmî kitabında, sıfırın toplama ve çıkarma işlemlerindeki yerini ele alırken — otuz sekiz eksi yirmi sekiz eşittir on örneğinde olduğu gibi — şöyle demiştir:
في عمليات الطرح إذا لم يكن هناك باقٍ نضع صفرًا، ولا نترك المكان خاليًا حتى لا يحدث لبس بين خانة الآحاد وخانة العشرات.
"Çıkarma işlemlerinde geriye bir şey kalmıyorsa sıfır koyarız; birler basamağı ile onlar basamağı arasında karışıklık olmasın diye yeri boş bırakmayız."
Ve şunu ekler:
إن الصفر يجب أن يكون على يمين الرقم، لأن الصفر عن يسار الواحد مثلًا لا يغيّر من قيمته ولا يجعل منه عشرة.
"Sıfır, rakamın sağında olmalıdır; çünkü sıfırın örneğin birin solunda bulunması onun değerini değiştirmez ve onu on yapmaz."
Daha sonra görüyoruz ki Arapça kaynakların Batılı mütercimleri bunları Latinceye harfi harfine çevirmiş ve Araplardaki yazım ile okuma sistemini, yani sağdan sola okumayı da bunlardan aktarmışlardır.
Bu Arap rakamları İtalya'da yayıldıktan sonra Alpleri aşıp Avrupa'ya geçmeleri gerekiyordu. Yolculukları zorlu ve engellerle doluydu; birçok kimse onlara şüphe ve kuşkuyla baktı. Mal ve iş adamları şöyle sordular: "Aldatmak isteyen biri, sıfırı altıya dönüştürmek için onu son derece kolay bir biçimde değiştiremez mi? Yeni yöntem işlerimizi kolaylaştırıyor, ancak aldatma kapısını ardına kadar açıyor; öyleyse sözleşmeleri ve antlaşmaları bağlarken ona nasıl güvenebiliriz?"
Ne var ki yeni rakamlar buna rağmen varlıklarını kabul ettirmeye başladı. Bir kilisenin yapıldığı yılı kaydetmek için dört rakam yazmak yetiyordu. Bu kolay rakamlar insanların hoşuna gitti; onları ölülerin mezarlarına yazdılar. Sonra yavaş yavaş memurların ve tüccarların kayıtlarına girerek, sayfalar dolusu yer tutan uzun Roma rakamlarının yerini aldı. Bütün bunlara rağmen, Roma rakamlarının bir daha dönmemek üzere yere serilmesi için birkaç yüzyıl gerekti; çünkü Romalılar Germen kabilelerine bu rakamları binalarına ve paralarına nakşetmeyi öğretip tüccarları, orduları ve manastırları aracılığıyla yaydıklarından beri Roma rakamları resmî rakamlardı. İnsanlar yıllar geçtikçe bu rakamların kendilerine yabancı olduğunu unutmuşlardı. Nitekim Almanlar, gelen bu Arap rakamlarına öfkelendiler. İnsanların yeni Arap rakamlarını yazmayı ve okumayı öğrenmesi zordu; bu yüzden ezberlenmesi ve yazılması kolaylaşsın diye, Arap rakamlarının biçimiyle kendilerine tanıdık başka biçimleri birbirine bağlayan manzumeler düzdüler. İnsanlar bu sözleri diledikleri kadar söyleyip durdular. Bu da Roma rakamlarının, daha fazla ayakta kalmak amacıyla yeni rakamlarla mücadele etmesini engellemedi. İnsanların basamak kavramını ve onlarda ya da yüzlerde rakamların değerini anlaması ise, Arap rakamlarını öğrenmek isteyenlerin karşılaştığı daha büyük bir sorundu.
Onlarca hesap kitabı, insanlara basamak kavramını ve bu rakamların kullanım yollarını anlatmaya odaklandı. İnsanlar şaşkına döndüler: Yüzyıllar boyunca alışageldikleri Roma rakamlarını unutamıyorlar, aynı zamanda o basit Arap rakamlarını öğrenmeyi arzuluyorlardı.
Harezmî, kendi araştırmalarına dayanarak Yunan âlimi Batlamyus'un coğrafyaya dair araştırmalarını düzeltti. Ayrıca dünyanın ilk haritasını tamamlamak üzere 70 coğrafyacının çalışmasını yönetti. Araştırmaları Latinceye çevrildikten sonra Avrupa'da tanınınca, Batı'da ilmin ilerlemesinde büyük bir rol oynadı.6
9. Bîrûnî (البيروني)
Dr. Bessam Alîk – Beyrut
Ebû Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Bîrûnî, Harezm'de doğdu ve ilk öğrenimini İbn Irak'ın (ابن عراق) yanında aldı. Şeyhü'r-Reîs İbn Sînâ ile de yazışmaları vardı. Sultan Mahmud Gaznevî'ye Hindistan'ın kuzeybatısına düzenlediği seferlerin çoğunda eşlik etti, ondan sonra da oğlu Sultan Mesud'un yanında bulundu. Bu sırada Sanskritçeyi öğrendi; ayrıca Arapçanın yanı sıra Farsça, İbranice ve Süryaniceye de hakimdi.6
Eserleri: Müsteşrik Sachau, Bîrûnî'nin tarihin tanıdığı en büyük zekâya sahip olduğunu söyler. Bu eşsiz dâhi, Arap-İslam medeniyetinin en parlak ve en önde gelen düşünürlerindendir. Matematik, astronomi, coğrafya, fizik, felsefe, tıp, şeriat, edebiyat ve dil alanlarında yazdı ve yüze yakın eser bıraktı. Bunlardan bazıları şunlardır: Makâlîdü ilmi'l-hey'e (astronomi biliminin anahtarları), Tahkîku menâzili'l-kamer (ayın menzillerinin tahkiki), Taksîmü'l-ekâlîm (iklimlerin taksimi), el-Amel bi'l-usturlâb (usturlabın kullanımı), el-Mesâilü'l-hendesiyye (geometri meseleleri), en-Nisbe beyne'l-fizzât ve'l-cevâhir fi'l-hacm (madenlerle cevherlerin hacim oranları), el-Cemâhir fi'l-cevâhir, et-Tatbîk ilâ hareketi'ş-şems (güneşin hareketine tatbik), es-Saydele fi't-tıbb (tıpta eczacılık), Cedvelü't-takvîm (takvim cetveli), Tasavvuru emri'l-fecr ve'ş-şafak fî ciheti'ş-şark ve'l-garb mine'l-ufuk (ufkun doğu ve batı yönünde tan ve şafak olayının tasavvuru), Rü'yetü'l-ehille (hilallerin görülmesi). Pek çok dile çevrilen en meşhur kitapları ise şunlardır: Tahkîku mâ li'l-Hind min makûle makbûle fi'l-akl ev merzûle (Hindistan'a dair akılda makbul veya merdut görüşlerin tahkiki), el-Kânûnü'l-Mes'ûdî fi'l-hey'e ve't-tencîm (astronomi ve yıldız ilminde Mes'ûdî kanunu) ve hepsinden çok daha meşhur olanı el-Âsârü'l-bâkiye ani'l-kurûni'l-hâliye (geçmiş yüzyıllardan kalan eserler).
Bîrûnî'nin matematik ve fizikteki en önemli başarıları: Bir açıyı üç eşit parçaya bölme meselesine katkıda bulundu; sinüs ve tanjant için matematiksel cetveller (table des sinus, table des tangentes) üzerinde çalıştı; çünkü genel olarak trigonometriye, özel olarak da sinüs orantısı kanununa (sinus) derinlemesine vâkıftı. Yeryüzünün çevresinin uzunluğunu bulmak için matematiksel bir denklem ortaya koydu ve bu, Bîrûnî kaidesi olarak bilindi. Bîrûnî, Kopernik'ten (dünyanın kendi ekseni ve güneş etrafındaki hareketinden ilk söz eden kişi olduğu kendisine nispet edilir) beş yüz yıl önce bunu kesin olarak belirtmiş ve açık, sarih bir biçimde şöyle demiştir: Gece ile gündüzün farklılaşmasının sebebi güneş değildir; bilakis dünyanın bizzat kendisi hem kendi etrafında döner, hem de gezegenler ve yıldızlarla birlikte güneşin çevresinde döner. Bîrûnî, Arşimet ilkesinden yararlanarak pek çok katı ve sıvı cismin özgül ağırlığını (poids spécifique) bulmayı başardı; bunun için "koni biçimli alet" ya da "tabii terazi" adını verdiği bir alet icat etti. Bu, özgül ağırlığı ölçmek için kullanılan en eski alettir ve modern rakamlarla neredeyse örtüşen şaşırtıcı sonuçlar vermiştir. Yöntemi özetle şöyledir: Özgül ağırlığı belirlenmek istenen maddenin cismi önce havada tartılır, sonra koni biçimli aletin içindeki suda ikinci kez tartılır; ardından o cismin taşırdığı su tartılır ve böylece tartılan cismin hacmi öğrenilir. Cismin havadaki ağırlığının, taşan suyun ağırlığına bölünmesiyle Bîrûnî, tartılan cismin özgül ağırlığını elde etmiştir.7 (Daha fazla bilgi için dipnota bakınız.)
6 alshindagah.com/julaug2004/shindagah_arabic_59/alkhawarzmi.htm
7 bab.com/articles/full_article.cfm?id=7209
10. Serahsî (483 hicri) (السرخسي)
Kendisi Muhammed bin Ahmed bin Ebî Sehl'dir; künyesi Ebû Bekir, nisbesi Serahsî'dir. Horasan'da bir belde olan (Serahs) halkındandır ve Şemsü'l-eimme lakabıyla anılır. Hanefî fıkhında imam; delil sahibi bir allame, kelamcı, nazar ehli, usulcü ve meselelerde müçtehit idi. İlmi Halvânî'den ve başkalarından aldı. Bazı emirlere nasihatte bulunduğu için bir kuyuya (cubb) hapsedildi; hapiste iken kitaplarının çoğunu ezberinden talebelerine yazdırdı.
Eserlerinden bazıları: Fıkıhta zâhirü'r-rivâye kitaplarının şerhi olan el-Mebsût, fıkıh usulünde el-Usûl ve İmam Muhammed bin Hasan'ın es-Siyerü'l-kebîr adlı eserinin şerhi.
[el-Fevâidü'l-behiyye s. 158; el-Cevâhirü'l-mudıyye 2/28; Zirikli 6/208]8
(Bakınız: Türkmen asıllı Müslüman âlimlerden bazıları şunlardır: Fârâbî, Buhârî, Hârizmî, Bîrûnî ve Serahsî.)9
8 islam.gov.kw/books/alaam_mosoaa/alaam-001.doc
9 aljazeera.net/NR/exeres/D10C9C0A-1086-45A1-BC35-F86E98DE887F.htm
11. İmam Muhammed Taberî (الإمام محمد الطبّري)
Ebû Cafer Muhammed bin Cerîr et-Taberî, 310 hicri / 1329 miladi yılında vefat etmiştir; Taberî Tarihi ve Taberî Tefsiri ile meşhurdur.10
Orada şöyle geçmektedir: (Tarihçilerin ve müfessirlerin şeyhi Taberî (310 hicri) Türk'tür; muhaddislerin şeyhi Buhârî de (256 hicri) Türk'tür.)
10 altareekh.com/doc/article.php?sid=679&mode=&order=0
12. Molla Hüsrev (vefatı 885 hicri / 1480 miladi) (ملا خُسرو)
Büyük bir âlim ve Osmanlı Devleti'nin müftüsüdür. Adı Muhammed bin Feramuz bin Hoca Ali'dir. Babası, Sivas ile Tokat vilayetleri arasında yer alan ve Rum vilayeti diye adlandırılan bölgede yaşayan Türkmen kabilesinin kollarından biri olan Varsak emirlerindendir. (Yazar Taşköprüzade'nin kitaplarına bakınız.)
13. Hanefî âlimlerinden Nureddin Sâbûnî (نور الدين الصّابوني)
Nureddin Ahmed bin Mahmud bin Ebî Bekir es-Sâbûnî, Buhara'da doğdu ve 580 hicri / 1184 miladi yılında vefat ederek Yedi Kadılar Kabristanı'na defnedildi. Pek çok eseri vardır; bunlardan bazıları: el-Bidâye fî usûli'd-dîn (din usulünde başlangıç) – el-Müntekâ min ismeti'l-enbiyâ (peygamberlerin ismetine dair seçmeler) – el-Kâfiye fi'l-havâriyye – el-Menhecü'llezî seleknâhu fî tahkîki kitâbi'l-Bidâye (el-Bidâye kitabının tahkikinde izlediğimiz yöntem).
14. İmam Mâtürîdî (الإمام الماتريدي)
Muhammed bin Muhammed es-Semerkandî el-Mâtürîdî; fıkıh ve kelam bakımından Hanefî mezhebinin metodunun kurucusudur.
İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin pek çok eseri vardır. Bunların bir kısmı kelam ilmi ve akaid, bir kısmı fıkıh usulü, bir kısmı da Kur'an'ın tevili alanındadır. Kelam ilminde birçok telifi bulunmaktadır: et-Tevhîd, el-Makâlât, er-Redd ale'l-Karâmita (Karmatîlere reddiye), Beyânü vehmi'l-Mu'tezile (Mutezile'nin vehminin açıklanması), Reddü'l-usûli'l-hamse li-Ebî Muhammed el-Bâhilî (Ebû Muhammed el-Bâhilî'nin beş esasına reddiye), Evâilü'l-edille li'l-Ka'bî, Reddü kitâbi vaîdi'l-füssâk li'l-Ka'bî, Reddü tehzîbi'l-cedel li'l-Ka'bî ve diğerleri.
Fıkıh usulü ilmine gelince, tabakat kitapları ve Keşfü'z-zunûn, onun fıkıh usulünde iki kitabını zikretmiştir: el-Cedel ve Me'hazü'ş-şerâi' fî usûli'l-fıkh. Bedâiu's-sanâi' adlı eserde, beş vakit namazın vakitlerinin Allah Teâlâ'nın şu sözünden çıkarılması sırasında şöyle geçer:
{فسبحان الله حين تمسون وحين تصبحون وله الحمد في السموات والأرض وعشيًا وحين تظهرون} (Rûm suresi)
"Akşama girdiğinizde ve sabaha erdiğinizde Allah'ı tesbih edin. Göklerde ve yerde hamd O'na mahsustur. Gündüzün sonunda ve öğle vaktine erdiğinizde de O'nu tesbih edin."
Şeyh Ebû Mansûr el-Mâtürîdî es-Semerkandî şöyle demiştir: Onlar bu ayetten beş vakit namazın farziyetini anlamışlardır; şayet anlayışları bizim zamanımızın insanlarının anlayışı gibi olsaydı, ondan yalnızca zikredilen tesbihi anlarlardı.
İmam Mâtürîdî'nin Kur'an'ın tevili alanındaki eserlerine gelince, bunlardan biri Te'vîlâtü Ehli's-sünne'dir ve Keşfü'z-zunûn sahibi onu bu başlıkla zikretmiştir. Ancak "Köprülü" nüshası Te'vîlâtü'l-Mâtürîdî fi't-tefsîr başlığını taşır. Tabakat müellifleri ise onu Te'vîlâtü'l-Kur'an adıyla zikretmişlerdir ve bu ad, Türkiye, Hindistan, Almanya, Medine-i Münevvere, Şam, Britanya Müzesi ve Taşkent'te bulunan diğer nüshaların taşıdığı addır. Muhtemelen kitap başlangıçta iki ismi birden taşıyordu; tarihçiler ve tabakat müellifleri de onu bu şekilde kısaltmışlardır.
775 hicri yılında vefat eden İmam Abdülkadir el-Kureşî bu kitabı şöyle nitelemiştir:
"Bu, kendisine denk bir kitabın bulunmadığı bir kitaptır; hatta bu alanda kendisinden önce telif edilenlerden hiçbiri ona yaklaşamaz."
"Hudabahş" kütüphanesi nüshasının ilk sayfasında Te'vîlâtü'l-Kur'an kitabının Mâtürîdî'ye nispeti yer alır; devamında ise bu kitabın telifleri, tefsir ve tevilin tanımı hakkında bir mukaddime bulunur. Kitabın mukaddimesinde ayrıca şu ifadeler geçer:
"Zâhid Şeyh İmam, İlmüddin, asrın güneşi, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in reisi Ebû Bekir Muhammed bin Ahmed es-Semerkandî – Allah ona rahmet eylesin – şöyle dedi: Şeyh İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'ye – Allah ona rahmet eylesin – nispet edilen et-Te'vîlât kitabı, kadri yüce, faydası büyük bir kitaptır; tevhid esaslarında Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in mezhebini, fıkıh usulü ve füruunda Ebû Hanîfe ile ashabının – Allah onlara rahmet eylesin – mezhebini Kur'an'a uygun biçimde açıklamaktadır." (Alıntı sonu.)
Keşfü'z-zunûn sahibi Te'vîlâtü'l-Kur'an kitabını, Te'vîlâtü'l-Mâtürîdiyye fî beyâni usûli Ehli's-sünne ve usûli't-tevhîd başlığı altında zikretmiş; onun sekiz cilt olduğunu ve Şeyh Alâeddin bin Muhammed bin Ahmed tarafından derlendiğini açıkça belirtmiştir.
Te'vîlâtü'l-Kur'an'da, Allah Teâlâ'nın {قل رب أرني أنظر إليك قال لن تراني} ("Rabbim, bana kendini göster de sana bakayım, dedi. Allah: Beni asla göremezsin, buyurdu.") sözünün tefsirinde şöyle geçer: "Onun – yani Rabbin görülmesinin – kabulü bize göre ahirette zorunludur; idraksiz ve keyfiyetsiz bir haktır." (Alıntı sonu.) Yani teşbihsiz ve keyfiyetsiz olarak.
İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin eserlerinden biri de Şerhu'l-Fıkhi'l-ekber'dir; içeriği başlığından anlaşılan bir kitaptır: Ebû Hanîfe'nin el-Fıkhu'l-ekber adlı eserini şerh, izah ve tefsir etmektedir.
Vefatı: Keşfü'z-zunûn sahibi, İmam Mâtürîdî'nin 332 hicri yılında vefat ettiğini zikretmiş; ancak daha sonra başka yerlerde bu görüşe dönerek, vefatının 333 hicri yılında olduğu konusunda tarihçilerin çoğunluğuyla ittifak etmiştir. Abdullah el-Kureşî de el-Fevâidü'l-behiyye'de onun 333 hicri yılında vefat ettiğini ve kabrinin Semerkant'ta bulunduğunu zikretmiştir.
Böylece İmam Ebû Mansûr el-Mâtürîdî'nin hayatını gözden geçirmemiz sayesinde, bu âlimin ve onun gibilerin, Allah'ın sıfatlarının beyanı ve O'nun noksanlık sıfatlarından tenzih edilmesiyle ilgili olan kelam ilmine nasıl özen ve ihtimam gösterdikleri bizim için açıklık kazanmaktadır. Bu da bir kez daha gösterir ki bu ilim, ilimlerin en şereflisi ve mutlak olarak en büyüğüdür.
Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in müteşabih ayetler hakkındaki sözü:
"Müşkil sıfatlar hakkında deriz ki: Onlar, Allah'ın murat ettiği mana üzere hak ve doğrudur. Kim onları tevil ederse bakarız: Tevili Arap dilinin gereğine göre yakın bir tevil ise onu reddetmeyiz; uzak bir tevil ise ondan çekinir ve tenzihle birlikte tasdike döneriz." Bunu Hâfız (İbn Hacer) Fethu'l-Bârî'de nakletmiştir (13/183).
İşte bu, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten olan ümmet çoğunluğunun mezhebinin ta kendisidir; yani (Eşarîlerin ve Mâtürîdîlerin mezhebi). Kerim okuyucunun dikkatini çekmek istediğimiz, Selefîlik iddiasında bulunanlar arasında karışıklık ve karıştırmaya yol açan hususlardan biri de şudur: Bunlar Allah Teâlâ için keyfiyet ispat etmekte ve şöyle demektedirler: O'nun bir keyfiyeti vardır ama biz onu idrak edemeyiz; keyfiyet yalnızca bizce meçhuldür, ne var ki sıfatın bir keyfiyeti vardır!!!
Bu bozuk sözleriyle, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten sabit olan doğru mezhebe aykırı davranmışlardır. Zehebî, Muhtasarü'l-Ulüvv'de senediyle Velîd'den şunu rivayet etmiştir: Evzâî'ye, Leys bin Sa'd'a, Mâlik'e ve Sevrî'ye, içinde rü'yet ve benzeri konuların geçtiği bu hadisleri sordum; şöyle dediler: Onları keyfiyetsiz olarak geçir (Muhtasarü'l-Ulüvv s. 143).11
11 http://jawaaher.com/members/Layla/article.php?article_id=11586
15. Prof. Dr. Muhammed Hayr Îd (الأستاذ الدّكتور محمد خير عيد)
Söyleşi ve fotoğraf: İnci Tarık12
1937 yılında Kuneytra ilinin Kadiriye köyünde Türkmen bir ailede doğdu. Babası ve dedesi Golan'daki Türkmenlerin reislerindendi; anne tarafından dedesi ise Osmanlı ordusunda subaydı. Aslen Selçuklu Türkmenlerindendir; Selçuklular Şam diyarına girdiklerinde, 1075 miladi yılında Selçuklu kabileleriyle birlikte gelmişler, o tarihten itibaren Golan bölgesine yerleşmişler ve o bölgede hepsi birbirine komşu, Filistin sınırına yakın 14 köy kurmuşlardır. Golan Türkmenlerinin nüfusu yaklaşık 40 bin kişidir; 1967 savaşından sonra Şam şehrine göç etmişler ve hâlâ bu şehirde çeşitli mahallelerde oturmaktadırlar. Bunlar arasında Berze konutları, Hacer-i Esved, Yermuk, Tedamün, Cûber, Harmele ve Berze'deki İşşü'l-Verver sayılabilir.
İlk ve ortaokul diplomasını Kuneytra şehrinde, lise diplomasını ise Şam şehrinde aldı. İskenderiye Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü'nden lisans derecesi aldı ve Şam Üniversitesi'nde eğitim diploması okudu. Devlette çeşitli görevlerde bulundu: Bunların iki yılı öğretmenlik alanında, üç yılı da 1965'ten itibaren Kuneytra belediyesi yazmanlığında geçti. 1972'den 1984 yılına kadar üç dönem boyunca Kuneytra ili yerel yönetim meclisine üye seçildi; bunun 8 yılında Kuneytra ili meclisinin yürütme kurulu üyeliği yaptı, ardından beş yıl Kuneytra valilik bürosu müdürlüğünde bulundu. Asıl görevlerinin yanı sıra 22 yıl boyunca basında çalıştı; bunun 8 yılında Kuneytra ilinde basın bürosu müdürlüğü yaptı, Suriye Haber Ajansı (SANA) muhabirliği ile Teşrin gazetesi ve Suriye Radyosu muhabirliğinde bulundu. Şam'da, Almanya'da ve Sudan'da yerel yönetim alanında çeşitli hizmet içi eğitim kursları gördü; birçok Arap ve yabancı ülkeye inceleme ziyaretleri yaptı. Son resmi görevi, 1987'den 1993'e kadar 6 yıl boyunca İaşe ve İç Ticaret Bakanlığı büro müdürlüğüdür; bundan sonra sağlık sebepleriyle görevi bıraktı ve kendini yazmaya, okumaya ve tarih araştırmalarına adadı. Gazetelerde ve başka yerlerde yayımlanmış birçok makalesi ve incelemesi ile çok sayıda tarihî araştırması vardır.
Suriye'deki Türkmenler hakkında kitaplarınız ve el yazmalarınız var. Filistin, Mısır, Suriye, Irak, Tunus ve başka ülkelerdeki Türkmenler hakkında kitaplar yayımlamayı düşünüyor musunuz; kitaplarınızı o ülkelerde dağıtıyor musunuz?
– Hepsi Türkmen tarihine yönelik birkaç projem var. Yakında Lazkiye, Tartus ve İdlib illerindeki Suriye Türkmenleri hakkında bir kitabım çıkacak. Geri kalan illerin Türkmenlerini de tamamlayacağım: Halep bir kitapta; Humus ve Hama başka bir kitapta; sonra Rakka, Haseke ve Deyrizor'daki Türkmenler bir kitapta; Havran, Süveyda ve Dera bir kitapta; en son da Şam ve kırsalı bir kitapta. Üzerinde çalıştığım ama şimdiye kadar tamamlayamadığım bir başka projem daha var: (Türkmenlerin kaynağı ve göçlerinin membaı Türkmenistan). Bir başka proje de var: (Selçuklu, Memlük ve Osmanlı dönemindeki dil terimleri üzerine). Bu kitapları özellikle Türkiye'de, Irak'ta ve tabii ki Suriye'de yayımlamayı düşünüyorum; ayrıca Avustralya, İsveç, Danimarka ve Türkmenlerin bulunduğu diğer Batı ülkelerinde de. Oradakiler yayımladığım kitapları okuduktan sonra yeni kitaplarımı göndermemi istediler.
İlk Türk dalgalarından söz edecek olursak: Türkler ve Türkmenler aynı soydandır. Tarihçilere ve birçok kaynağa göre, İslam'a girdikleri için kendilerine "Türk İman" adını vermişler ve bundan dolayı Türkmen diye adlandırılmışlardır. Onlar eskiden beri Orta Asya'da Türkmenistan'da yaşamışlardır ve aslen Oğuz kabilelerindendirler. İslam'ı kabul etmelerinden önce hâkim dinler şunlardı: Atalara tapmayı öngören ve büyük ilahı Tanrı adıyla tanıyan, fakat ona namaz kılmayan Şamanizm; Budizm; Fars Zerdüştlüğü ve bazı diğer dinler.
Hanîf İslam dininin ortaya çıkışı ve Türk diyarına ulaşmasından ve fetihlerden sonra Türk kabileleri bölük bölük, topluluklar halinde bu dine girmeye başladılar; bu, hicri dördüncü yüzyılda Samanîler döneminde açıkça görüldü. Kaşgar Hanı Satuk Buğra Han Müslüman oldu ve onunla birlikte Türkistan halkından çok sayıda insan topluca İslam'a girdi. Oğuz kabilelerinden olan Selçuklular da Maveraünnehir bölgelerine yöneldiklerinde İslam'ı kabul ettiler; bu dini önlerinde, kendi kavimlerinin evlatları arasında yayılmış buldular, gayelerini ve yüce ilkelerini beğendiler ve semavi, hoşgörülü mesajına iman ettiler. Böylece kavimlerinden İslam'ı kabul etmeyen diğer Türklerden ayrıldılar ve bu yüzden kendilerine (Türk İman) adını verdiler.
* Pek çok kişi Türk ırkının kökeni hakkında tartışıyor; onlara ne dersiniz? Özellikle de araştırmalar Sümerlerin Türk ırkına mensup olduğunu ispatlarken, Irak'taki Türkmenlerin hakkını "onlar Osmanlı Devleti'nin bakiyesidir" diyerek gasbetmeye çalışanlara?
– Tarihçilerin söylediğine göre, Tufan'dan sonra Nûh Peygamber'in (aleyhisselam) üç oğlu vardı: (Ham, Sam, Yafes). Ham ve çocukları Afrika'da, Sam ise Asya'da (Araplar ve Şam diyarı bölgeleri) kaldı; Türkler ise Yafes'in çocuklarıdır – tarihin naklettiği budur. Türkler, Türkmenler de dahil olmak üzere, eskiden beri Türkistan ülkesi denilen Orta Asya'da bulunmuşlardır; milattan önce, İslam fetihlerinden önce ve İslam döneminde eski medeniyetleri ve pek çok imparatorlukları olmuştur. İslam'dan önceki bu imparatorluklardan biri (Oğuz)dur; ileri bir medeniyetleri vardı, birçok ülkeye seyahatleri olmuştu ve yazıyı başkalarından önce tanımışlardı. Oğuzlardan önce ise İskit halkı vardır; onlardan Masagetler, onlardan da Sümerler ve Hititler gelir. Bunlar bu bölgede yaşamışlar, bir kısmı Mezopotamya'ya geçmiş, Anadolu topraklarından Irak topraklarına gelmişlerdir. Bir de Arapların Heyâtıle dediği Hun İmparatorluğu vardır; büyük bir medeniyetleri olmuş, Çin'i, Fars diyarını, hatta Avrupa'yı işgal etmişlerdir. Sonra Hazar İmparatorluğu gelir; konumu ve sınırları kuzeyde Hazar Denizi'nden doğuda Ararat denizine, batıda Karadeniz'e uzanıyordu. Sonra Moğol İmparatorluğu.
İslam'dan sonrasına gelince, pek çok Türkmen İslam imparatorluğu kuruldu. Bunlardan biri, Hindistan'ı fethedip oraya birçok kez sefer düzenleyen Mahmud Gaznevî'ye nispetle Gazneli İmparatorluğu'dur; sonra sınırları Orta Asya'dan batıda Şam diyarına kadar uzanan Selçuklu İmparatorluğu; sonra sınırları Orta Asya'dan Irak'a ve Hindistan sınırlarına kadar uzanan, Cengiz Han önderliğindeki Moğolların ortadan kaldırdığı Harzemşah İmparatorluğu; sonra Küçük Asya'yı, Şam diyarını, Mısır'ı, Yemen'i, Hicaz'ı ve Doğu Avrupa'yı yöneten Osmanlı İmparatorluğu. Bunun yanı sıra Asya'da, Avrupa'da ve Afrika'da şurada burada kurulmuş pek çok Türk ve Türkmen devleti vardır. Örneğin Macaristan'ın kökenleri Türk'tür, Bulgaristan da öyle. Aynı şekilde Hindistan'da ve İran'da (Fars diyarı) birçok devlet kurulmuş; Mısır'da Türkmen Memlükler Devleti, Yemen'de Resûlîler Devleti kurulmuştur. En son olarak da Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra ayrılan devletler vardır; bu devletler Türkmenistan, Tacikistan, Kazakistan, Özbekistan ve Azerbaycan'dır.
Türk adlandırması eskiden bilinmiyordu; adlandırmalar zamanın gelişmesiyle birlikte gelişir. Tarihin babası sayılan (Herodot) tarihinde geçtiğine göre, Asya'da eskiden bilinen Türk halkının adı (Masagetler) idi; sonra (İskit veya Saka) halkı, sonra Hititler, sonra Sümerler. Bunlar gelişen adlandırmalardır; sonra Buhara'daki Soğdlar; sonra orada Hunlar, ardından Türkler keşfedildi. Türkler, Orhun taşlarının keşfinden sonra tanındı; Türkmenler ise İslam'a girdikten sonra tanındılar.
* Bilindiği gibi Irak Türkmenleri yalnızca Türkmen değildir; aralarında Selçuklular ve Özbekler de vardır – yani birçok Türk kabilesine mensupturlar demek istiyorum. Suriye Türkmenleri de Irak Türkmenleri gibi midir? Irak Türkleri yerine Türkmen teriminin kullanılmasını nasıl açıklarsınız?
– Türkmenler, Emevî Devleti'nden Abbasîlere ve Osmanlı dönemine kadar birkaç aşamada Türkmenistan diyarından geldiler. Emevî döneminde ve Abbasî döneminin başlarında gruplar ve fertler halinde geldiler; Emevî Devleti Basra'da muhafızlık gibi işlerde onlardan yararlanıyor, Abbasî Devleti ise kuvvetlerini güçlendirmek için onları getiriyor ve ayrıca İslam sınır kalelerine gönderiyordu. Büyük kabileler ve aşiretler halinde gelen göçlere gelince, bunlar üç dönemde olmuştur. Birinci dönem: Abbasî döneminde bir imparatorluk kuran Selçuklulardır; büyük göçler olmuştur. İkinci dönem: Moğolların Harzemşah İmparatorluğu ile savaşından ve Moğolların, Harzemşah İmparatorluğu'nun yönettiği bölgeleri işgal etmesinden sonra gelmiştir; pek çok kabile ve aşiret Moğolların zulmünden korkarak batıya göç etmiştir – Küçük Asya'ya göç eden Osmanlılar ve daha birçok kabile ve aşiret gibi. Bunlar iki büyük göçtür ve bu göçler Irak'a ve Şam diyarına yerleşmiştir. Üçüncü dönem: Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan sonra Şam diyarına ve Irak'a gelen göçtür; o sırada Osmanlılar Irak'a ve Suriye, Filistin, Ürdün ve Lübnan olan Şam diyarına hâkim olmuşlardı.
Suriye'deki, Irak'taki ve Şam diyarı diye adlandırılan ülkelerdeki Türkmenler, Selçuklu ve Osmanlı Türklerinin bir karışımıdır; zira Şam diyarına ve Irak'a hâkim olan ve hükümranlığı dört yüzyıl süren Osmanlı Devleti döneminde Türkmenler bu Osmanlı Devleti'nin sınırları içinde yer değiştiriyorlardı. Bu yüzden Suriye'de ve Irak'ta nerede Türkmen bulursanız, onları farklı kabile ve aşiretlerden, eski ve yeni göçlerden gelmiş olarak bulursunuz. Örneğin Irak'taki Bayat kabilesi, Moğolların Harzemşah Devleti'ni ortadan kaldırmasından sonra göç etmiştir. Pek çok kabile bir yerden bir yere göçüyordu; özellikle de bu kabileler göçebe olduğundan ve geçim kaynakları davar ve hayvan yetiştiriciliği olduğundan. Örneğin Irak'ta Humus, Halep ve Hama arasında bulunan Türkmenlerin oralarda yaklaşık 2 milyon baş koyunu vardı; Rakka'ya yerleşen aşiretlerin ise 400 bin baş koyunu ve 200 baş devesi vardı.
Son zamanlarda çıkan kitaplarınızı tanımak isteriz?
12 kerkukname.com
- Golan Türkmenleri hakkında Golan'a Yerleşen Türkmen Aşiretleri İçin Zamanın Gözleri (عيون الزمان لمن سكن الجولان من عشائر التركمان), 2004.
- Türkmen Kadınının Tarihinde İnci Gerdanlıklar (العقود اللؤلؤية في تاريخ المرأة التركمانية), 2005.
- Türkmen Ramazanoğulları Beyliği (الأمارة الرمضانية التركمانية أولاد الرمضان), 2006.
- Prof. Faruk Sümer'in kaleme aldığı, Suriyeli yazar Ahmed Hamdi'nin çevirdiği Oğuzlar ‒ Türkmenler (أوغوز ـ التركمان) kitabının tarihî gözden geçirmesi.
16. Büyük Âlim İbn Sina et-Türkmanî (العالم الكبير ابن سينا التركماني)
Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu
980 yılında Buhara şehrinde Türkmen asıllı bir aileden doğdu ve hayatının ilk dönemini orada geçirdi. Buhara o dönemde âlimlerin ve ediplerin buluşma yeriydi; aynı zamanda büyük kütüphaneleri barındırıyordu. Babası onun için bir dizi hoca tayin etti. Kur'an'ı ezberledi; henüz on yaşına gelmeden dil ve edebiyat ilimlerini okudu. İbn Sina, her türden Yunan kitaplarını incelemeye yöneldi. Daha on altı yaşındayken tıp ilminde temayüz etti ve büyük hekimler ondan bu ilmi okumaya başladılar. Ayrıca matematik, astronomi, tabiat ilmi, felsefe, musiki ve mantık ile meşgul oldu; bu ilimlerde dehasına delalet eden değerli eserler verdi. Eserleri Latinceye çevrildi; özellikle de yirmi iki yaşındayken telif ettiği Tıpta Kanun (القانون في الطب) adlı kitabı. Bu kitap önemli bir başvuru kaynağı oldu, onlarca yabancı dile çevrildi ve on beşinci yüzyılın sonuna kadar Avrupa üniversitelerinde okutulmaya devam etti. Batılı filozoflardan bazıları onun hakkında "İslam'ın Aristo'su ve Hipokrat'ı" derler. Eserlerinin sayısı yaklaşık 276 kitap ve araştırmaya ulaşmıştır. Felsefedeki en önemli eserlerinden biri on sekiz cilt hâlindeki eş-Şifâ (الشفاء), mantıktaki ise el-İşârât ve't-Tenbîhât (الإشارات والتنبيهات) adlı kitabıdır. 1037 yılında vefat etti.
17. Rus Türkmen Yazar Efdal Han (أفضل خان الكاتب التركماني الرّوسي)
PEN örgütü, Türkmen yazar Esenov'a "Yazma Özgürlüğü" ödülünü veriyor
Esenov, yasaklı üçlemesinde "tarihî hatalara" yer verdiği gerekçesiyle Türkmenistan'da kınandı
Efdal Han, Washington Bülteni Özel Muhabiri
Washington, 24 Mayıs 2006 ‒ Üçlemesinin vatanı Türkmenistan'da yayımlanması yasaklanan bir Türkmen yazar, Amerika Birleşik Devletleri'nde düzenlenen bir yazarlar toplantısında uluslararası bir ödülle onurlandırıldı. Yetmiş dokuz yaşındaki Rahim Esenov (رخيم إيزنوف), 18 Nisan'da New York'ta düzenlenen yıllık akşam yemeğinde PEN örgütünün Amerikan Merkezi'nden Yazma Özgürlüğü ödülünü aldı. Ödül her yıl, ifade özgürlüğü uğrunda mücadele eden üç yazarı onurlandırıyor. Belirtmek gerekir ki Amerikan PEN Merkezi, dünyanın en eski insan hakları örgütü ve en eski uluslararası edebiyat kuruluşu olan Uluslararası PEN'in 141 merkezi arasındaki en büyüğüdür. Uluslararası PEN örgütü, milliyetçi, etnik ve ırkçı husumetleri dağıtmak ve bütün devletler arasında anlayışı güçlendirmek amacıyla 1921 yılında kurulmuştur. Amerikan PEN Merkezi ise bundan bir yıl sonra kurulmuştur.
650 kişilik bir topluluğa Rusça tercüman aracılığıyla hitap eden Esenov şöyle dedi: "Kalbimde bir yarış içinde olduğumu hissediyorum. İncil'de 'adın kutsal kılınsın' deniyor; ben de diyorum ki: Sizin adınız kutsal kılınsın, aziz dostlarım. Teşekkür ederim."
Esenov, 2004 yılında Moskova'ya yaptığı bir yolculuktan yasaklı üçlemesi "Ventsenosnıy Skitalets" yani "Taçlı Gezgin"in 800 nüshasını taşıyarak dönmesinin ardından tutuklanmıştı. Tarihî üçleme, gerçek bir Türkmen şahsiyet olan asilzade Bayram Han'ın (بيرم خان) kahramanlıklarını anlatıyor. Bayram Han, on altıncı yüzyılda bugün Hindistan ve Pakistan olan topraklardaki Moğol (Babür) İmparatorluğu sarayında hizmet etmişti. Esenov tutuklandığında kitap kaçakçılığı ve "toplumsal, milliyetçi ve dinî kinleri kışkırtmak" ile suçlandı.
Üçlemenin Türkmenistan'da yayımlanması, yazarın 27 yıl boyunca üzerine eğilerek yazmayı 1997 yılında tamamlamasının ardından yasaklanmıştı. Esenov, 2003 yılında Rusya'da yayımlanan bu üçlemesini, otuz eseri arasındaki en önemli roman saymaktadır.
Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov (صابر مراد نيازوف), bir Türkmen yayınevinde ilk baskının kalıpları müsadere edildikten sonra, "Taçlı Gezgin" üçlemesini "tarihî hatalar" içerdiği gerekçesiyle kınadı. Cumhurbaşkanı yazara hataları düzeltmesini emretti, fakat Esenov bunu reddetti.
Kitabın içerdiği iddia edilen hatalar arasında, Bayram Han'ı Şii bir Müslüman olarak tasvir etmesi de yer alıyordu. Oysa hâlihazırda Türkmenistan nüfusunun çoğunluğunu Sünni Müslümanlar oluşturmaktadır.
Gerçek şu ki Bayram, hakikaten Şii idi. Kendisi, babası Hümayun'un ani ölümünün ardından on üç yaşında tahta çıkan üçüncü Moğol (Babür) hükümdarı İmparator Ekber'in vasisiydi.
Hümayun oğluna sarsıntılı bir taht bırakmıştı. Zira yerli bir Afgan lider olan Şir Şah, daha önce Hümayun'u yenmiş ve onu beş yıl boyunca İran'da sürgünde yaşamaya mecbur bırakmıştı.
Hümayun ansızın vefat edince, Şir Şah'ın torunları küçük oğlu Ekber'e meydan okudular. Fakat genç Ekber, Bayram'ın komutanlığı ve yol göstericiliği sayesinde, 1556 yılındaki İkinci Panipat Savaşı'nda, kuvvetlerine Hemu adlı Hindu bir generalin komuta ettiği Afgan rakiplerini yendi. Bu zafer, Moğol (Babür) İmparatorluğu'nun iki yüz yıl daha varlığını ve devamlılığını güvence altına aldı. Üçleme, Bayram'ı toplumsal ve dinî hoşgörüye inanan ve onu savunan bir şair, filozof ve askerî komutan olarak tasvir eder. Gerçek tarihî vakıalar, İmparator Ekber Moğol hükümdarlarının en hoşgörülüsü olmasına rağmen, Bayram'ın onun sarayında Şii ve Sünni entrikalarıyla karşılaştığına işaret etmektedir. Bu imparator, İslamî, Hinduizme ait ve Hristiyan inanç ve öğretileri birleştiren "Dîn-i İlâhî" adlı kendi dinini uygulamıştı. Ancak Bayram sonunda İmparator Ekber'in sarayındaki itibarını yitirdi ve ona karşı ayaklandı. Silahlı isyanı bastırıldı, Ekber ise yaptıklarını bağışladı. Ardından yaşlanmış olan Bayram'ın Mekke-i Mükerreme'ye hac yapmasına izin verildi. Tarih kitapları, Bayram Arap Yarımadası'na giderken Batı Hindistan'da bulunduğu sırada, Mübarek Han Lohani adlı genç bir Afgan'ın, Bayram'a eşlik eden heyetle karşılaştığını ve onunla görüşmek istediğini anlatır. Görüşmeleri sırasında Lohani, iddia edildiğine göre Moğol sarayında bir görevden mahrum bırakılmasının intikamını almak için Bayram'ı hançerleyerek öldürdü.
Belirtmek gerekir ki Esenov hem Rus hem de Türkmen vatandaşlığını taşımaktadır ve İkinci Dünya Savaşı'nda savaşmıştır. Türkmenistan 1991 yılında bağımsızlığını kazanmadan önce Pravda'nın muhabirliğini yapmış, daha yakın bir dönemde ise Radio Free Europe / Radio Liberty'nin (Özgür Avrupa Radyosu / Özgürlük Radyosu) Türkmence bölümünde resmî olmayan serbest çalışan bir görevli olarak çalışmıştır.
Esenov'un vatanındaki siyasi sorunları dikkate değerdir; zira kendisi, hem Sovyet cumhuriyeti olduğu dönemde hem de 1991'de bağımsızlığını kazanmasından sonra, hayatının büyük bölümünde Türkmenistan'ın siyasi ve kültürel kurumlarının bir parçası olmuştu. Türkmen Yazarlar Birliği'nin başkanlığını üstlenmiş, bir dönem Kültür Bakanlığı görevinde bulunmuştu. Ne var ki bağımsızlığın ardından eserlerinden hiçbiri Türkmenistan'da yayımlanmadı.
Türkmen makamları başlangıçta Esenov'un PEN örgütünün ödülünü almak üzere ülkeden ayrılmasına izin vermemişti. Fakat diplomatların ve insan hakları örgütlerinin uyguladığı uluslararası baskı geri adım atmalarına yol açtı ve son anda kendisine çıkış vizesi verildi. Esenov, PEN ödülünü aldıktan sonra, vatanına dönmeden önce müzmin bir kalp hastalığının tedavisi için Rusya'ya gitmek üzere Amerika Birleşik Devletleri'nden ayrıldı.
Yayın tarihi: 24 Mayıs 2006. Son güncelleme: 24 Mayıs 2006.13
13 http://usinfo.state.gov/ar/Archive/2006/May/24-150236.html
18. Elmalılı Hamdi Diye Meşhur Şeyh Muhammed Hamdi Yazır (الشّيخ محمد حمدي يازر المشهور بألماللى حمدي)
(1878 ‒ 1942)
Osmanlı Devleti'nin son dönemlerinde ortaya çıkmış büyük bir fakih ve müfessirdir. Pek çok eseri vardır; bunların en öne çıkanı kendi adıyla meşhur olan tefsiridir.
19. Şeyhülislam Mustafa Sabri (شيخ الإسلام مصطفى صبري)
Musa bin Musa, Muslihuddin el-Amasî (... ‒ 936 hicri): Hanefî, Türk bir fakihtir; aklî ilimlerde ve tasavvufta katkı sahibidir. Sultan Bayezid Camii kitaplarının kayyimi (görevlisi) idi; sonra Arap ve Acem diyarlarına bir yolculuk yaptı. Kendi memleketinde ders verme ve fetva makamına geçti. Mahzenü'l-fıkh (مخزن الفقه) adlı kitabı telif etti. Bakınız: el-A'lâm (الأعلام) 7/329.
20. İmam Allame Alâeddin Ali bin Osman el-Mardinî, Nam-ı Diğer İbnü't-Türkmanî (الإمام العلامة علاء الدين علي بن عثمان المارديني المعروف بابن التركماني)
Kendisi Ali bin Osman bin İbrahim el-Mardinî'dir; Alâeddin, İbnü't-Türkmanî diye meşhurdur. Tanınmış imamlardan biridir; hadis, tefsir, fıkıh ve tarih alanlarında temayüz etmiştir. Pek çok telifi vardır; bunlardan bazıları: Behcetü'l-e'ârîb bimâ fi'l-Kur'ân mine'l-garîb (بهجة الأعاريب بما في القرآن من الغريب), el-Müntehab fi'l-hadîs (المنتخب في الحديث) ve el-Cevherü'n-nakî fi't-ta'lîk alâ Süneni'l-Beyhakî (الجوهر النقي في التعليق على سنن البيهقي) (vefatı 745 hicri) (Sünen-i Beyhakî'nin hamişinde basılmıştır; Hindistan baskısı, 1344 hicri, ve Dârü'l-Ma'rife neşri). 750 yılında vefat etti. Bakınız: el-Cevâhirü'l-mudîe (الجواهر المضيئة) 2/581, Tâcü't-terâcim (تاج التراجم) s. 211, el-Fevâidü'l-behiyye (الفوائد البهية) s. 123.14
İbnü't-Türkmanî (683 ‒ 750 hicri), Ali bin Osman bin İbrahim el-Mardinî'dir; İbnü't-Türkmanî diye meşhurdur. Mısır ahalisindendir. Hanefî bir kadıdır. Çağının imamı, araştırmacı, titiz, mahir bir fakih ve usul âlimi idi. Fetva verdi, ders okuttu ve eser telif etti. Mısır diyarında Hanefî kadılığını üstlendi. Telifleri arasında el-Kifâye fî muhtasari'l-Hidâye (الكفاية في مختصر الهداية) bulunmaktadır.
Daha fazlası için bakınız: el-Fevâidü'l-behiyye s. 123; en-Nücûmü'z-zâhire (النجوم الزاهرة) 10/246; ez-Ziriklî'nin el-A'lâm'ı 5/125.15
14 almoslim.net/rokn_elmy/show_article_main.cfm?id=619
15 islam.gov.kw/books/alaam_mosoaa/alaam-001.doc
21. Şair Nizar Kabbani (الشاعر نزار قباني)
Vikipedi, özgür ansiklopediden
Nizar Tevfik el-Kabbani (21 Mart 1923 ‒ 30 Nisan 1998), Arap dünyasında modern şiirin öncülerindendir. Suriye'nin başkenti Şam'da doğdu ve eski Şam mahallelerinden biri olan Mizenetü'ş-Şahm semtinde büyüdü. Üç erkek kardeşi ve bir kız kardeşi vardır: Mutez, Reşid, Sabah ve Heyfa.
Kısa Yaşam Öyküsü
Nizar Kabbani'nin ailesi (Akbıyık) köklü Türk asıllı bir aileydi.(1) Babası tatlı imalatıyla uğraşıyor, Suriye'nin Fransız mandası döneminde direnişçilere Fransızlara karşı mücadelelerinde yardım ediyordu. Amcası Ebu Halil el-Kabbani ise Arap tiyatro sanatının ilk yaratıcılarındandır.
Kız kardeşinin, sevmediği bir adamla evlenmeyi reddetmesi yüzünden intihar etmesi, ruhunda ve şiirinde derin bir iz bıraktı; bu yüzden pek çok kasidesinde kadın meselesini ve Arap dünyasını ele aldı, erkeklerin şovenizmini reddetti.
1967 yenilgisi, Nizar Kabbani'nin şiirini niteliksel bir dönüşüme uğrattı: aşk şiirinden siyaset, ret ve direniş şiirine. Arapların kusurunu yaralayıcı biçimde özeleştiriye tabi tutan 1967 tarihli "Hezimet Defterine Düşülen Notlar" (هوامش على دفتر النكسة) kasidesi böyle doğdu; bu kaside hem sağın hem solun öfkesini üzerine çekti. Şiirinde, modern şiiri ayırt eden sadelik ile belagati birleştirdi; vatan şiiri ve aşk şiiri yazmakta üstün başarı gösterdi. Pek çok sanatçı onun şiirlerini besteleyip okudu; en önde gelenleri Abdülhalim Hafız, Kazım es-Sahir ve Muhammed Abdülvehhab'dır. Arap dünyasındaki okurlar arasında geniş bir sevgi kazandı.
İngilizceyi iyi biliyordu; özellikle de 1952 ‒ 1955 yılları arasında Suriye'nin Londra büyükelçisi olarak görev yaptığında bu dili kaynağından öğrenmiş olduğu için.
Şiirle Hikâyesi
Nizar, on altı yaşındayken şiir yazmaya başladı. İlk divanı "Esmer Bana Dedi ki"yi (قالت لي السمراء) 1944'te, Hukuk Fakültesi öğrencisiyken kendi masrafıyla bastırarak yayımladı. Yarım yüzyıldan fazla bir süreye yayılan, 35 divana ulaşan çok sayıda şiir kitabı vardır; en önemlileri: "Bir Göğsün Çocukluğu" (طفولة نهد), "Kelimelerle Resim" (الرسم بالكلمات), "Kasideler" (قصائد), "Samba" (سامبا) ve "Sen Benimsin" (أنت لي). Nizar'ın çok sayıda nesir kitabı da vardır; en önemlileri: "Şiirle Hikâyem" (قصتي مع الشعر), "Şiir Nedir" (ما هو الشعر) ve "100 Aşk Mektubu" (100 رسالة حب). Nizar Kabbani'nin bütün divanları, Nizar Kabbani'nin Bütün Eserleri (المجموعة الكاملة لنزار قباني) adını taşıyan ciltler hâlinde basılmıştır.
Öğrenim ve İş Hayatı
Nizar el-Kabbani, Şam'daki Millî İlim Koleji'nden bakalorya diplomasını aldı ve 1945 yılında Suriye Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. Mezuniyetinin ardından Suriye Dışişleri Bakanlığı'nda diplomat olarak çalıştı; Beyrut, Kahire, Madrid ve Londra gibi çeşitli şehirlerde büyükelçilik yaptı. 1959 yılında, Mısır ile Suriye arasındaki birliğin tamamlanmasının ardından, Birleşik Cumhuriyet'in Çin'deki büyükelçiliğine ikinci kâtip olarak atandı. 1966 yılında istifasını sunana kadar diplomasi alanında kaldı.
Beyrut'ta eserleri için "Nizar Kabbani Yayınları" (منشورات نزار قباني) adını taşıyan bir yayınevi kurdu.
Şair Nizar Kabbani'nin imzası
Ailesi
Nizar hayatında iki kez evlendi. İlki, amcasının kızı "Zehra Akbıyık" ile oldu; ondan Hedba ve Tevfik adlı çocukları oldu. Tevfik, Kahire'de Tıp Fakültesi öğrencisiyken 17 yaşında kalp krizinden vefat etti. Nizar onun için "Efsanevi Prens Tevfik Kabbani" (الأمير الخرافي توفيق قباني) adlı meşhur bir mersiye yazdı ve ölümünden sonra onun yanına defnedilmesini vasiyet etti. Kızı Hedba ise şu anda Körfez ülkelerinden birinde bir doktorla evlidir.
İkinci evliliği ise Iraklı Belkıs ile oldu. Belkıs, 1982 yılında Lübnan Savaşı sırasında Beyrut'taki Irak Büyükelçiliği'nin bombalanmasında hayatını kaybetti. Bu, ruhunda kötü bir iz bıraktı; onun için, bütün Arap dünyasını ölümünün sorumluluğuyla yüklediği meşhur "Belkıs" kasidesini yazdı. Ondan Ömer ve Zeyneb adlı çocukları oldu.
Belkıs'ın vefatından sonra yeniden evlenmeyi reddetti ve son yıllarını Londra'da yalnız geçirdi. 30 Nisan 1998 günü Londra'da, kalp krizi geçirmesinin ardından 75 yaşında vefat etti.
Ekler
(1) ‒ Ailesinin kökeni: Büyük şair Nizar Kabbani, anne ve baba tarafından Türk asıllıdır; nüfuzu geniş bir Türk ailesi olan "Akbıyık ailesi"ndendir. (Akbıyık) Türkçede "beyaz bıyıklı" demektir. Annesi, babasının amcasının kızıdır. Ebu Halil el-Kabbani ise hem babasının hem de annesinin amcasıdır. Üstat Ahmed Aybiş'in (أحمد ايبش) Eski Şam Defterleri (دفاتر شامية عتيقة) adlı kitabında, s. 170'in dipnotunda, Kabbani ailesinin (Akbıyık) künyesinin kökeni hakkında şu açıklama yer almaktadır:
Künye Türkçedir: AK ‒ biyik; anlamı "beyaz bıyıklı"dır. Bu künye, on beşinci yüzyılda ailenin dedesine verilmiştir; kendisi Bursa şehrinde (Türkiye'de) meşhur bir mutasavvıftır. Müritleri (öğrencileri) arasında bizzat Osmanlı Sultanı Fatih Sultan Mehmed de vardı. Rivayet edilir ki Türkçede anıldığı adıyla Şeyh Akbıyık Dede (AK ‒ biyik dede), adı geçen sultanı 29 Mayıs 1453 gecesi Konstantiniyye'nin (İstanbul'un) fethiyle müjdelemiş, o büyük fetih kendisine nasip olmuş, sultan da dönüp şeyhin elini öpmüştür. Ailenin bir kolu 18. yüzyılda Şam'a göç etmiş ve bugüne kadar orada kalmıştır. Şunu da belirtelim ki Aybiş ailesi, Akbıyık ailesiyle karşılıklı akrabalık ve sıhriyet bağlarına sahiptir; bu aile de kökeni itibarıyla Türkiye'deki "Bursa" şehrine dayanır, sonra Diyarbakır'a yerleşmiştir. Ailelerinin dedesi "Aybiş Ağa", Sultan I. İbrahim Han'ın (1640 ‒ 1648) yaveri (refakatçisi) idi.(4)
(Nizar Kabbani'nin ve ailesi Âl-i Akbıyık = el-Kabbani'nin kökeni hakkında bakınız: 1 ‒ el-Mevsûatü'l-Arabiyye [Arap Ansiklopedisi] 2001 ‒ el-Arîs Bilgisayar Şirketi yapımı CD. 2 ‒ ez-Ziriklî'nin el-A'lâm'ı: Ebu Halil el-Kabbani hakkındaki biyografide. ‒ es-Savvaf'ın Mu'cemü'l-üser ve'l-a'lâmi'd-Dımaşkıyye [Şam Aileleri ve Meşhurları Sözlüğü] adlı eseri, s. 32 ve 414. ‒ Eski Şam Defterleri ‒ Ahmed Aybiş ‒ s. 170, 193 ve 269.)16
16 ar.wikipedia.org/wiki/نزار_قباني
22. Alâeddin et-Türkmanî (علاء الدين التركماني)
Ceride-i Tefsir: Alâeddin et-Türkmanî'nin tefsiri. Üzerinde, 853 (sekiz yüz elli üç) yılında vefat eden Burhaneddin İbrahim bin Musa el-Kerekî el-Hanefî'nin haşiyesi bulunmaktadır.17
17 tafsir.org/vb/showthread.php?t=3592
23. Kadı ed-Ziya Ebu'l-Kerekî et-Türkmanî eş-Şafiî (القاضي الضياء أبو الكركي التركماني الشافعي)
Şevbek kadısıdır. 617 hicri yılında doğdu, 696 hicri yılında Şevbek'te vefat etti.18
18 Tabakâtü'l-kurrâ (طبقات القراء) 1/278.
24. Fakih ve Edip Bedreddin Zerkeşî, Mısırlı Türkmen Âlim (الفقيه والأديب بدرالدين زركشي العالم المصري التركماني)19
Tacüddin es-Sübkî'ye ait Teşnîfü'l-mesâmi' bi-Cem'i'l-cevâmi' (تشنيف المسامع بجمع الجوامع). Bedreddin Ebu Abdullah Muhammed bin Bahar bin Abdullah et-Türkî el-Mısrî ez-Zerkeşî.20 İmam Zerkeşî, el-Burhân fî ulûmi'l-Kur'ân (البرهان في علوم القرآن) adlı kitabıyla meşhur olmuştur.
25. Allame Fakih Şeyh Muhammed Zahid bin el-Hasan el-Kevserî (العلّامة الفقيه الشيّخ محمد زاهد بن الحسن الكوثري)
Hazırlayan: Nizameddin İbrahimoğlu
Kendisi Şeyh Muhammed Zahid bin Hasan bin Ali bin Huduu' bin Bay bin Kanit bin Kansu el-Kevserî'dir; bu nisbe, Kafkasya'da Şebz nehrinin kıyısındaki Kevasira köyüne aittir. Konstantiniyye'nin (İstanbul'un) doğusunda, Düzce kazasına bağlı Hacı Hasan Efendi köyünde, 1296 hicri yılının 27 (veya 28) Şevval'inde doğdu. İstanbul'da yaşadı ve Osmanlı döneminde şeyhülislamlık makamını üstlendi; sonra Mısır'a hicret etti ve 1371 hicri yılında orada vefat etti.
Eserleri
- Mirkâtü'l-vüsûl ilâ ilmi'l-usûl (مرقاة الوصول إلى علم الأصول): Müellifin kendisi kitabı Mir'âtü'l-usûl fî şerhi Mirkâti'l-vüsûl (مرآة الأصول في شرح مرقاة الوصول) adıyla şerh etmiştir (Mir'âtü'l-usûl, İstanbul, 1262, 1296, 1308, 1321, 1967).
2 – Düreru'l-hükkâm fî şerhi Gureri'l-ahkâm (درر الحكّام في شرح غرر الأحكام): Müellifin bizzat kendisinin telif ettiği Gureru'l-ahkâm adlı kitabın şerhidir (Düreru'l-hükkâm, I – II, Kahire, 1294, 1297; İstanbul, 1310, 1317, 1319, 1329).
3 – Hâşiye ale't-Telvîh (حاشية على التلويح): Sadrüşşeria'nın et-Tavzîh adlı kitabına yapılmış bir ilavedir; söz konusu kitap fıkıh usulüne dair bir eserdir. Teftazani onun üzerine hâşiyesini yazmış ve adını et-Telvîh koymuştur. I – II, Mısır 1322, İstanbul 1284.
(Daha fazlası için internete bakınız: Google'dan hayatı, pek çok sitede ayrıntılı olarak karşınıza çıkacaktır.)
26. Yazar İzzeddin Aydemir el-Caldaki (الكاتب عزّ الدين أيدمير الجالداكي) (vefatı 1342)
Meşhed'de doğdu ve Horasan'da yaşadı. el-Caldaki diye şöhret buldu; Türkmen asıllıdır. Tam 17 yıl boyunca dolaştı; Irak, Anadolu, Yemen, Güney Afrika ve Suriye arasında yaşadı. Risalelerinin çoğunu kaleme aldı ve nihayet Mısır'a yerleşip orada şöhret kazandı.21
27. Cassas diye meşhur olan İmam er-Razi (الإمام الرازي المشهور بالجصّاص), vefatı (305 – 370 hicri)
O, Ahmed bin Ali'dir; Cassas diye bilinen Ebu Bekir er-Razi'dir, Rey halkındandır. Hanefi fakihlerindendir. Bağdat'a yerleşti ve orada ders verdi. Cassas, Ebu Sehl ez-Zeccac'dan ve Ebu'l-Hasan el-Kerhi'den fıkıh okudu; kendisinden de pek çok kişi fıkıh okudu. Kendi döneminde Hanefilerin riyaseti ona geçti. İmam idi; talebeler ufuklardan ona göç etti. Kadılık görevini üstlenmesi için kendisine teklif götürüldü, kabul etmedi; teklif tekrarlandı, yine kabul etmedi. Eserlerinden bazıları: Ahkâmü'l-Kur'ân (أحكام القرآن); Şerhu Muhtasarı şeyhi Ebi'l-Hasan el-Kerhi; ve Şerhu'l-Câmii's-sağîr.22
[Bakınız: el-Cevâhirü'l-mudiyye 84/1; el-A'lâm 156/1; el-Bidâye ve'n-nihâye 256/11; ve Dr. Acil Casim en-Neşemi'nin el-İmam Ahmed bin Ali er-Razi el-Cassas adlı eseri.]23
28. Mahmud bin Ömer Ebu Muin, "İmam en-Nesefi" diye meşhurdur (محمود بن عمر أبو معين المشهور بالإمام النّسفي)
O, Abdullah bin Ahmed bin Mahmud'dur; Ebu'l-Berekât Hafızüddin en-Nesefi'dir. (İzec) halkındandır, (İsfahan) kûrelerindendir ve vefatı da oradadır. Hanefi fakihidir. Fıkıh ve usulde baştan sona kâmil ve titiz bir imam, hadiste ve hadisin manalarında mahir biriydi. Kerderi'den ve Hâherzade'den fıkıh okudu. İbn Kemal Paşa onu, kuvvetli ile zayıfı ayırt etmeye muktedir mukallitler tabakasından saymış; başkaları ise onu mezhepte müçtehitlerden saymıştır.
Eserlerinden: Fıkıhta meşhur bir metin olan Kenzü'd-dekâik (كنز الدقائق), fürûa dair el-Vâfî; el-Vâfî'nin şerhi olan el-Kâfî; ve el-A'lâm [192/4 Nuh bin Ebi Meryem: bkz. Ebu İsme].24
29. Kadızade (قاضي زاده) (– 988 hicri)
O, Ahmed bin Bedreddin'dir; Kadızade (yani kadının oğlu) diye meşhur olan Şemseddin'dir. Osmanlı Devleti'ndeki Hanefi fakihlerindendir. Babası, Sultan Bayezid Han devletinde Edirne şehrinde kadı idi; kendisi de babasının kucağında yetişti ve çağının âlimlerinden okudu; bunlar arasında Civizade ve Sadi Çelebi vardır. Bursa, Kostantiniyye ve Edirne medreselerinde ders verdi. Halep kadılığına tayin edildi, ardından (Rumeli) vilayetinde kazaskerliğe nakledildi, sonra emekliye ayrıldı; daha sonra saltanat merkezinde fetva makamına getirildi ve vefat edinceye kadar Kostantiniyye'de fetva vermeye devam etti. Faziletli, dininde sağlam, kadri yüce, nefsi aziz, insanların kendisinden çekindiği biriydi; ancak kendisinde alışılmışın ötesinde bir sertlik vardı.
Eserlerinden: Netâicü'l-efkâr (نتائج الأفكار) – el-Hidâye üzerine yazılan Fethu'l-kadîr hâşiyesinin, Kitâbü'l-vekâle'nin başından kitabın sonuna kadar olan tamamlamasıdır; ve Hâşiyetü't-Tecrîd ile başka risaleler.
[Bakınız: Şezerâtü'z-zeheb, 414/8; Mu'cemü'l-matbûât s. 1488; ve Vefeyâtü'l-a'yân'ın kenarında basılan el-Akdü'l-manzûm fî zikri efâdıli'r-Rûm 387/2, Meymene baskısı.]25
30. Kadı İyaz (القاضي عياض) (476, kimilerine göre 496 – 544 hicri)
O, İyaz bin Musa bin İyaz el-Basbi es-Sebti'dir, Ebu'l-Fazl'dır. Aslen Endülüslüdür; sonra atalarının sonuncusu Fas şehrine, oradan da Sebte'ye (Ceuta) göçmüştür. Malikilerin büyüklerinden biridir. Derin bilgili bir imam, hafız, muhaddis ve fakihti.
Eserlerinden: Maliki fıkhının fürûuna dair et-Tenbîhâtü'l-müstenbeta fî şerhi müşkilâti'l-Müdevvene, eş-Şifâ fî hukûki'l-Mustafâ ve Kitâbü'l-i'lâm bi-hudûdi kavâidi'l-İslâm. Bu zat, Şeceretü'n-nûr s. 179'da geçtiği üzere, meşhur ve faziletli fakihlerden olan Kadı İyaz bin Muhammed bin Ebi'l-Fazl, Ebu'l-Fazl'dan (? – 630 hicri) başkasıdır.26
31. el-Kâsâni (الكاشاني) (587 hicri)
O, Ebu Bekir bin Mes'ud bin Ahmed'dir, Alaeddin'dir. Seyhun nehrinin ötesinde, Türkistan'da bir belde olan Kasan'a (veya Kaşan ya da Kâsân) nispet edilir. Halep halkındandır. Hanefi imamlarındandır. Kendisine (ulemanın meliki) deniliyordu. Alaeddin es-Semerkandi'den ders aldı ve onun meşhur kitabını şerh etti. Halep'te vefat etti.
Eserlerinden: el-Bedâi' (البدائع) – Tuhfetü'l-fukahâ'nın şerhidir – ve es-Sultânü'l-mübîn fî usûli'd-dîn.
[Bakınız: el-Behiyye s. 53; el-Cevâhirü'l-mudiyye 244/2; ve Zirikli'nin el-A'lâm'ı 46/2.]27
32. İbnü'l-Hümam (اِبن الهمام) (790 – 861 hicri)
O, Muhammed Abdülvahid bin Abdülhamid'dir; Kemaleddin'dir, İbnü'l-Hümam diye tanınır. Hanefi fakihlerinden bir imam; müfessir, hafız ve kelamcıdır. Babası Türkiye'de Sivas'ta kadı idi, sonra İskenderiye'de kadılık görevini üstlendi; oğlu Muhammed orada doğdu ve orada yetişti. Kahire'de ikamet etti; devlet erkânı nezdinde saygın biriydi. el-Hidâye üzerine bir hâşiye olan değerli kitabı Fethu'l-kadîr (فتح القدير) ile şöhret buldu. Eserlerinden biri de şudur: et-Tahrîr fî usûli'l-fıkh.
[Daha fazlası için bakınız: el-Cevâhirü'l-mudiyye 86/2; Zirikli'nin el-A'lâm'ı 135/7; ve el-Fevâidü'l-behiyye s. 180.]28
33. el-Merginani (المرغيناني) (530 – 593 hicri)
Burhaneddin el-Merginani, Ali bin Ebi Bekir Abdülcelil el-Fergani el-Merginani'dir. Nispeti (Merginan)adır; burası Seyhun ve Ceyhun'un ötesinde, Fergana'ya bağlı bir şehirdir. Hanefi fakihlerinin ileri gelenlerindendir. el-Hidâye şerhu Bidâyeti'l-mübtedî adlı kitabı meşhurdur ve Hanefiler arasında elden ele dolaşır. Eserlerinden ayrıca Müntekâ'l-fürû' ve Muhtârâtü'n-nevâzil vardır.
[Daha fazlası için bakınız: el-Cevâhirü'l-mudiyye 383/1; el-Fevâidü'l-behiyye s. 141; ve Zirikli'nin el-A'lâm'ı 73/5.]29
Not: Onun aslı konusunda görüşler ayrılmıştır; kimileri Türkmen olduğunu, kimileri başka şeyler söylemiştir.
34. Ebu'l-Hasan Ali bin Muhammed el-Maverdi (أبي الحسن علي بن محمد الماوردي), vefatı 450 hicri / 1058 miladi
O, Ali bin Muhammed bin Habib el-Maverdi'dir; nispeti gül suyu (mâü'l-verd) satmasındandır. Basra'da doğdu, Bağdat'a göçtü. Şafii mezhebinde bir imamdır; mezhebi ezbere bilirdi. Abbasi halifesi Kâim Biemrillah döneminde (akda'l-kudât / kadılar kadısı) unvanını ilk alan kişidir. Halifeler ve Bağdat melikleri nezdinde yüksek bir mevkii vardı. Mutezileye meyletmekle itham edildi. Bağdat'ta vefat etti. Eserlerinden: fıkıhta 20 cilt tutan el-Hâvî, el-Ahkâmü's-sultâniyye, Edebü'd-dünyâ ve'd-dîn; ve Kânûnü'l-vizâre.
[Daha fazlası için bakınız: Tabakâtü'ş-Şâfiiyye 302/3 – 314; eş-Şezerât 258/3; ve Zirikli'nin el-A'lâm'ı 146/5.]30
Not: el-Maverdi'nin aslı konusunda da pek çok ihtilaf vardır; Türk olduğu ya da Fars olduğu söylenmiş, annesinin Türkmen olduğu da söylenmiştir. Bu tür ihtilafları başka bazı âlimlerde de gördük.
35. Seyyid Hamid el-Bandırmavi (السيد حامد الباندرماوي) (1111 – 1172 / 1699 – 1758 ya da 1759)
Seyyid Hamid el-Bandırmavi (1111 – 1172 / 1699 – 1758 ya da 1759) ve eseri Ukûdü'd-dürer fî hudûdi ilmi'l-eser (عقود الدرر في حدود علم الأثر).
Özet: Hamid bin Yusuf el-Bandırmavi Osmanlı âlimidir; soyunun efendimiz Muhammed'e (sallallahu aleyhi ve sellem) dayandığı söylenir. Doğduğu yer olan İstanbul'da ilim tahsil ettikten sonra Suriye'ye, Mısır'a ve Hicaz'a seyahat etti; oraya dönüşünden sonra ders vermek, yazmak ve irşatta bulunmakla meşgul oldu. Marmara Denizi'nin güneyindeki Bandırma şehrinde vefat etti. Bandırmavi seksen kitap telif ettiğini söyler; ancak bunlardan bize yalnızca beş kitap ulaşmıştır. Bunlardan biri, tahkik edip üzerine notlar düştüğümüz Ukûdü'd-dürer'dir. Bu eser bir hadis ıstılahları sözlüğüdür ve bu alanda telif edilen ilk kitaptır; müellif onda 18 kitaptan derlediği 167 ıstılahı alfabetik sıraya göre bir araya getirmiştir.
Atıf: Abdullah Aydınlı, "Seyyid Hamid el-Bandırmavi (1111 – 1172 / 1699 – 1758 ya da 1759) ve eseri Ukûdü'd-dürer fî hudûdi ilmi'l-eser", Hadis Araştırmaları Dergisi, cilt 1, sayı 2, 2003, s. 67 – 112.
Anahtar kelimeler: Osmanlı âlimleri, Osmanlı muhaddisleri, hadis ıstılahı, hadis, Hamid bin Yusuf el-Bandırmavi.31
36. Medine-i Münevvere kadısı Arif Hikmet (عارف حكمت), Türk âlimi
Mescid-i Nebevi, Memlükler döneminde kurulmuş pek çok kitap hazinesini barındırır. Ayrıca, bir kısmı ribatlara ve medreselere bağlı, bir kısmı da müstakil olmak üzere birçok yeni kütüphane kurulmuştur; ancak bunların çoğu Mescid-i Nebevi'nin yörüngesinde dönüyordu. Kütüphane kurma işi uzun Osmanlı döneminde gelişti; öyle ki hicri on üçüncü / miladi on dokuzuncu yüzyılda zirveye ulaştı ve Medine'nin en meşhur kütüphaneleri bu dönemde kuruldu. Osmanlı döneminin sonlarında kütüphanelerin sayısı, umumi ve hususi olmak üzere (88)'e ulaşmıştı. Barındırdığı nadir eserler ve yazmalar bakımından en geniş şöhrete sahip kütüphane ise, Kudüs kadılığını, ardından Mısır kadılığını, sonra da Medine-i Münevvere kadılığını üstlenen Türk âlimi Arif Hikmet'in kurduğu Arif Hikmet Kütüphanesi'dir.32
37. Ezher şeyhi İmam Muhammed Abduh bin Hayrullah et-Türkmani (محمد عبده بن خير الله التركماني) (1849 – 1905 miladi)
Üstat İmam Şeyh Muhammed Abduh Hasan Hayrullah et-Türkmani, 1849 miladi yılında Mısır'da doğdu. Buhayra müdüriyetine bağlı Şubrahit merkezindeki Mahallet Nasr köyü sakinlerindendir. İslam ve Arap dünyasında tanınan biridir ve 1877 miladi, yani 1294 hicri yılında Ezher Camii müderrislerinden biriydi. "Beldemizin halkından methiyeciler, evimize 'Türkmen evi' diye lakap takarlardı; bunu babama sordum, bana soyumuzun, Türkmen diyarından ailesinden bir toplulukla gelip Buhayra müdüriyetinde çadırlarda oturan Türkmen bir dedeye dayandığını söyledi." Bu, İmam Muhammed Abduh'un sözüdür. Üstat Muhammed Abduh şöyle der: "Merhum Ali Paşa Mübarek bana, Abdüllatif el-Bağdadi'nin, er-Rihletü'l-kübrâ diye bilinen meşhur seyahatnamesini gördüğünü ve orada Mahallet Nasr ile Mesruk adlarını okuduğunu, onun Hayrullah et-Türkmani'nin evine misafir olarak indiğini haber verdi; ayrıca beldedeki büyük evlerin üç tane olduğunu söyledi: Şeyh'in evi, Hayrullah'ın evi ve Feravani'nin evi." Bu bilgi, İmam Muhammed Abduh'un el-A'mâlü'l-kâmile adlı kitabındandır.33
Muhammed Abduh bin Hasan Hayrullah, Türkmani ailesindendir; Mısır diyarının müftüsüdür. Şenra'da (Mısır'ın Garbiyye köylerinden) doğdu. Tanta'da Ahmedi Camii'nde, sonra Ezher'de okudu; öğretmenlik yaptı ve gazetelerde yazdı. Cemaleddin Efgani ile birlikte Paris'te el-Urvetü'l-vüskâ gazetesini çıkardı, sonra Beyrut'a döndü ve ders vermek ile telifle meşgul oldu. Kahire'de defnedildi. Tamamlayamadığı Tefsîru'l-Kur'âni'l-Kerîm, ayrıca Risâletü't-tevhîd ve Şerhu Nehci'l-belâga adlı eserleri vardır. (el-A'lâm 252/6)
38. Ekmeleddin İhsanoğlu (أكمل الدين إحسان أوغلو)
İslam Konferansı Teşkilatı Genel Sekreteri ve büyük bir âlim
Türkiye'den Prof. Ekmeleddin İhsanoğlu, İslam Konferansı Teşkilatı'nın oylamayla seçilen ilk genel sekreteri sayılır. Ocak 2005'te dokuzuncu genel sekreter olarak göreve başlamasından bu yana, üyeliğinde 57 üye devleti toplayan teşkilatı etkin biçimde yönetmekte ve bu zorlu zamanlarda İslam dünyasının davasını üstlenmiş bulunmaktadır. Daha önce çeşitli vesilelerle, dünya barışını güçlendirmeye ve İslam ümmetinin bütün fertleri arasında dayanışmayı sağlamaya yönelik tedbirler önermiştir. İslam Konferansı Teşkilatı'nı etkin bir teşkilat hâline getirmek için ciddi adımlar atmıştır. Teşkilatı güçlendirmeye yönelik çabalarını pek çok devlet ve hükümet başkanı övmüş; Müslümanların karşılaştığı meydan okumalara verdiği cevaplara tanık olan basın yayın organları ve kamuoyu da bunu teslim etmiştir.
Prof. Dr. İhsanoğlu, araştırma ve yayın faaliyetlerinde ve çeşitli alanlarda konferanslar düzenlemede öncü bir rol oynamaktadır; bu alanlar arasında edebiyat ve bilim tarihi ile kültürler arası ilişkiler de yer alır. Araştırma sonuçlarını, dünyanın her yerinde İslam kültürüne dair bir bilinç oluşturmaya yöneltmiştir. Ayrıca, çeşitli ülkelerde İslam medeniyetinin mimari ve yazılı mirasını korumayı ve güçlendirmeyi amaçlayan programlar başlatmış ve bunlara nezaret etmiştir. Kültürler arası diyalog konusunda ilmî tartışmalara katkıda bulunmuştur. Şahsi ve kurumsal girişimi sayesinde, fikrî çevrelerde medeniyetlerin – özellikle de İslam ve Batı dünyalarının – birbirine yakınlaştırılmasında öncü bir katkı sahibi olarak kabul görmüştür.
İslam Konferansı Teşkilatı ile bağının başlangıcından itibaren, 1980 yılında İstanbul'da kurulan İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi'nin (IRCICA) kurucu genel direktörü sıfatını sürdürmüştür; bu merkez, Batı'da ve dünyanın her yerinde İslam'ın, kültürünün ve medeniyetinin daha iyi bilinmesini ve anlaşılmasını hedeflemektedir. Nesnel araştırmalar yoluyla, medeniyetler arasındaki ortak paydaların, farklılığı öne çıkarmak yerine, dinlerin ve kültürlerin mensupları arasında evrensel bir anlayış inşa etmenin sebebi olabileceğini göstermek için fikir yürütmüştür. Batılı ve Doğulu akademik kurumlarda ve ilmî çevrelerde bir edebiyat adamı olarak kazandığı şöhret sebebiyle, kırk yıldır İslam ülkelerinin ve Batı ülkelerinin önde gelen kurumlarında görev almaktadır. İslam dünyasının güçlü yanlarıyla iftihar etmekle birlikte, ilerleme sağlanması ve kalkınmanın meyvelerinin halkın geneline dağıtılması için İslam dünyasının sosyal ve ekonomik reformlara olan yakıcı ihtiyacını nesnel biçimde ortaya koymaktadır. Ayrıca Müslüman azınlıkları desteklemek ve insan haklarına dünya çapında saygı gösterilmesi hususunda hiçbir zaman hevesle öne çıkmaktan geri durmamıştır; bunlar, yazılarında ve konuşmalarında güçlü biçimde savunduğu meselelerdir.
Prof. Ekmeleddin İhsanoğlu, 26 – 12 – 1943'te Kahire'de doğdu. 1966'da fen bilimleri lisans derecesini, 1970 yılında ise Kahire'deki Ayn Şems Üniversitesi'nden kimya alanında yüksek lisans derecesini aldı.
1974 yılında Türkiye'de Ankara Üniversitesi'nde doktora çalışmalarını tamamladıktan sonra, 1975'ten 1977'ye kadar olan dönemde Birleşik Krallık'taki Exeter Üniversitesi'nde araştırma görevlisi sıfatıyla doktora sonrası araştırmasını yürüttü. Birçok fen fakültesinde öğretim üyesi olarak çalıştı, ardından İstanbul Üniversitesi'nde Bilim Tarihi Bölümü'nün ilk profesörü ve kurucu başkanı oldu. Aynı zamanda Türk Bilim Tarihi Kurumu'nun ve İSAR Vakfı'nın kurucu başkanıdır. 2001 ile 2005 yılları arasında Uluslararası Bilim Tarihi ve Felsefesi Birliği'nin başkanlığını yaptı. Çeşitli uluslararası derneklerin, ilmî kurulların ve birtakım akademik kurumların, merkezlerin ve enstitülerin danışma kurullarının üyesidir; ayrıca Mısır, Fransa, Almanya, Ürdün, Suudi Arabistan, İspanya, Tunus, Türkiye, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri'nde pek çok derginin yayın kurulunda yer almaktadır.
Bilim, bilim tarihi, İslam kültürü, Türk kültürü, İslam ve Batı dünyaları arasındaki ilişkiler ve Türk-Arap ilişkileri hakkında Türkçe, İngilizce ve Arapça olarak birçok kitap, makale ve araştırma kaleme almıştır; bunların bir kısmı Rusçaya, Fransızcaya, Japoncaya, Malay diline, Korece ve Boşnakçaya tercüme edilmiştir.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı ona "Şeref Nişanı"nı, Mısır Arap Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı "Birinci Derece İmtiyaz Nişanı"nı, Ürdün Haşimi Krallığı'nın hükümdarı "Birinci Derece İstiklal Nişanı"nı, Rusya Federasyonu devlet başkanı da "Şeref Nişanı"nı (bunu kendisine Tataristan Cumhurbaşkanı takdim etmiştir) taktı. Senegal Cumhurbaşkanı kendisine "Millî Liyakat Nişanı" ile "Millî Aslan Nişanı"nı, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı da "Devlet Üstün Hizmet Nişanı"nı taktı. Ayrıca 2000 yılında İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Seyyid Muhammed Hatemi'den Yılın Kitabı Dünya Ödülü'nü aldı. Azerbaycan, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Rusya Federasyonu, Tataristan, Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki birçok üniversiteden fahri doktora dereceleri aldı. Bosna-Hersek hükümeti onu 1997 yılında "gezici büyükelçi" olarak atadı.
Türkçe, İngilizce ve Arapçayı iyi bilir; Fransızca ve Farsça hakkında da pratik bir bilgiye sahiptir. Evlidir ve üç gencin babasıdır.
39. Allame Taşköprüzade (العلامّة طاش كبرى زاده / طاشكوبرىزادة)
Adı Ahmed bin Mustafa'dır, Taşköprüzade diye tanınır. eş-Şekâiku'n-Nu'mâniyye ve Miftâhu's-saâde ve misbâhu's-siyâde fî mevzûâti'l-ulûm adlı kitaplarıyla meşhurdur.
40. Şeyh Muhammed Bahaeddin el-Erzincani (الشيخ محمد بهاء الدين الأرزنجاني), kuddise sirruhu
Mevlana Seyyid Yahya eş-Şirvani'nin en seçkin halifelerindendi. Erzincan'ın mülhakatından Kesrelic'te (كثرليج) doğdu; hatta Doğu Anadolu'da tanınmıştır. Halifelerinin en değerlileri arasında Cemal el-Halveti el-Aksarayi ile Tacüddin İbrahim el-Kayseri vardır; ikincisinden Âsitane'deki (İstanbul) Cerrahi tarikatı dallanmıştır. Şeyh el-Erzincani, 879 hicri yılında Erzincan'da vefat etti ve oradaki Ulu Cami'nin haziresine defnedildi; Allah sırrını takdis etsin. Eserlerinden "Makâmâtü'l-ârifîn ve maârifü's-sâlikîn", İzmir'e bağlı Manisa'daki Muradiye Kütüphanesi'nde muhafaza edilmektedir; nitekim bunu merhum dostumuz Bursalı Mehmed Tahir, "Osmanlı Müellifleri" – Osmanlı müelliflerinin biyografileri – adlı kitabında, tasavvuf şeyhleri bölümünde "1 – 47" zikretmiştir.
Dipnotlar
- 18 – qudsway.com/Links/beladona-%20Felestin/book2/book2-6.htm
- 19 – supermp3.org/archive/index.php/t-446201.html
- 20 – qu.edu.qa/html/lib_whatsnew_apr06ar.html
- 21 – aleviyol.com/hayyan.htm
- 22 – cumhuriyet.edu.tr/akademik/fak_ilahiyat/der4/4haydin.htm
- 23 – islam.gov.kw/books/alaam_mosoaa/alaam-001.doc
- 24 – islam.gov.kw/books/alaam_mosoaa/alaam-001.doc
- 25 – a.g.e.mail
- 26 – a.g.e.mail
- 27 – a.g.e.mail
- 28 – a.g.e.mail
- 29 – a.g.e.mail
- 30 – a.g.e.mail
- 31 – hadisevi.com/2003-2/067-aydinli-a.htm
- 32 – mekkaoui.net/Islam/ArkanislamAR/MasgidNabawi.htm
- 33 – iuiturkmen.org/
41. Mutasavvıf Âlim Muhammed Nasih Efendi el-Azerbaycani (محمد ناصح أفندي الأذربيجاني) (1917 - 1996)
Adı Nasih Efendi, babasının adı ise Muhammed'dir; fakat yukarıdaki adla tanınır. Büyük bir mutasavvıf ve âlimdir. Rus istibdat yönetimi döneminde yaşadı. Dinî ilimleri babası Muhammed Efendi'den öğrendi. Nakşibendî tarikatına mensuptur ve pek çok eseri vardır34. (Daha fazla bilgi için dipnottaki kaynağa bakınız.)
42. Hayreddin et-Tokadi, sonra el-Konrapavi, sonra el-Üsküdari (خير الدين التوقادي ثم القونرابي ثم الأسكداري) kuddise sirruh
Cemal-i Halvetî'nin seçkin halifelerindendir. Aslen Anadolu'nun orta kesimindeki (Tokat) şehrindendir; (Konrapa) yani Düzce'ye yerleşti. Şeyh Musluhiddin el-Konrapavi ile Şeyh Şaban-ı Kastamoni onun elinde yetişti.
Atâî, Zeyl-i Şekâik'te (1/62) şöyle der: "Cemal-i Halvetî'nin seçkin halifelerinden biri de Şeyh Hayreddin el-Konrapavi'dir. Keramet sahibi aziz kimselerdendi. Üsküdar'da vefat etti ve oraya defnedildi. Musluhiddin el-Konrapavi ile Şaban-ı Kastamoni onun elinde yetişti."
Atâî ayrıca (1/199) Şeyh Şaban-ı Kastamoni'nin biyografisinde şöyle der: Şeyh Musluhiddin el-Konrapavi'nin yanında yetişti. (Alıntı burada biter.) Buradan anlaşılıyor ki Şeyh Şaban-ı Kastamoni işin başında Şeyh Musluhiddin el-Konrapavi'nin yanında yetişmiş, sonra seyrüsülûkunu şeyhinin şeyhi olan Hayreddin et-Tokadi, sonra el-Konrapavi, sonra el-Üsküdari'nin yanında tamamlamıştır. Şeyh Hayreddin'in vefat tarihi bizce bilinmiyor; ancak şeyhi Cemal-i Halvetî'nin vefat tarihi ile talebesi Şeyh Şaban-ı Kastamoni'nin vefatına bakıldığında Şeyh Hayreddin'in vefatı 940 hicri civarında olmalıdır.
Şeyh Musluhiddin el-Konrapavi'nin türbesi Düzce'deki (Yukarı Karaköy) köyündedir; burası, Âsitane'nin (İstanbul'un) doğusunda beş konak mesafedeki beldemizdir. Şeyh Musluhiddin'in türbesi 1312 hicri yılında yenilenmek üzere merkez valisinin bilgisiyle yıkıldığında, küçük talebelerinden birinin çürümemiş bacağı ortaya çıktı; halk hayrete düştü ve türbeyi büyük bir itinayla imar etti. Bunu, adı geçen köyün ileri gelenlerinden görgü tanıklarından işittim. Allah sırrını takdis etsin.
(Konrapa)'nın bugünkü adı (Düzce)'dir. O bölgelerin fatihi, Sultan Orhan döneminin Türk komutanı (Konuralp)'tir. Bölgeye, komutanın adından kısaltmayla (Konrapa) adı verilmiştir; Türkler arasında bilinen nazal kâf ile söylendiği için biz de onların telaffuzuna uyarak kâf'ı nûn yaptık35.
43. Şeyh Şaban-ı Kastamoni (الشيخ شعبان القسطموني) kuddise sirruh
Aslen (Taşköprü)'dendir; Kastamonu vilayetinde bir kasabadır ve adını oradaki taştan yapılma bir köprüden almıştır. (Taşköprü)'nün anlamı taştan köprü demektir.
Tarikatı yaymak üzere Allah'ın beldelerine dağılan pek çok halifesi vardır. Şabaniyye tarikatı ona nispet edilir. Kudsî sözlerinden ve yüce kerametlerinden bir kısmı, 1293 hicri yılında basılan menâkıbnamesinde yer alır.
Daha önce geçtiği gibi, Tokadi diye bilinen Şeyh Musluhiddin el-Konrapavi'den ders aldı. Türbesi Kastamonu'dadır; vefatı 976 hicri yılındadır. Türbesini, Mısırlı Prenses Fatma'nın eşi Mahmud Sırrı Paşa el-Çerkesi, kendisine görünen bir keramet sebebiyle 1312 hicri civarında yeniledi. Bu keramet orada meşhurdur, dilden dile aktarılır. Ayrıca ona sürekli gelir getiren vakıflar tahsis etti. Adı geçen paşa hac dönüşü sırasında vefat etti ve Sultan II. Abdülhamid'in emriyle Şam Salihiyye'deki Şeyh-i Ekber'in türbesine defnedildi. Allah ona rahmet eylesin36.
44. Şeyh Muhyiddin el-Kastamoni (الشيخ محي الدين القسطموني) kuddise sirruh
Büyük âriflerdendir. Şeyh Şaban'ın halifesi olup Kastamonu'daki hankahında irşad postunda onun yerine geçmiştir. 1000 hicri civarında vefat etti ve Şabanî türbesine defnedildi. Allah sırrını takdis etsin37.
45. Şeyh Ömer el-Fuadi (الشيخ عمر الفؤادي) kuddise sirruh
Şeyh Muhyiddin el-Kastamoni'den ders aldı ve onun halifesi oldu. 1046 hicri yılında vefat etti ve Kastamonu'daki Şabanî türbesine defnedildi. Eserlerinden bazıları şunlardır: daha önce geçtiği gibi 1293 hicri yılında basılan Menâkıbü'ş-Şeyh Şaban-ı Velî (مناقب الشيخ شعبان الولي), Miyârü't-tarîka (معيار الطريقة), el-Vâkıât (الواقعات), Risâletü't-tevhîd (رسالة التوحيد), Muslihu'n-nefs (مصلح النفس), bir şiir divanı ve daha başkaları. Bunlar Atâî'nin Şekâik Zeyli'nde ve Osmanlı Müellifleri'nde (تراجم المؤلفين العثمانيين) görülmektedir. Allah sırrını takdis etsin.
Şeyh İsmail el-Çorumi (الشيخ إسماعيل الجورومي) - Anadolu'da bir şehir olan Çorum'a nispetle - kuddise sirruh
Tasavvufu Kastamonu'da Şeyh Ömer el-Fuadi'den aldı. Her ne kadar Cebertî'nin tarihinde Şeyhülislam Muhammed b. Salim el-Hifnavi'nin biyografisinde bu halka senetten düşmüşse de durum budur. 1070 hicri civarında vefat etti ve Şam'daki Babüssagir Kabristanı'nda Bilal-i Habeşî'nin (Allah ondan razı olsun) yakınına defnedildi. Cebertî'nin "Beytülmakdis'te (Kudüs'te)" demesi bir kalem sürçmesidir. Allah sırrını takdis etsin38.
46. Şeyh Ali Karabaş Veli (الشيخ علي قراباش الولي) kuddise sirruh
Kendisi, Anadolu'nun doğusunda bir şehir olan Arapgir'e nispetle el-Arapgiri denilen, Karabaş (yani siyah başlı) Velî diye tanınan Şeyh Ali Alâeddin el-Atvel'dir. İlimleri Âsitane'de tahsil etti, sonra Kastamonu'ya gitti ve Ömer el-Fuadi'ye yetişti; Şeyh İsmail el-Çorumi'nin yanında yetişerek ondan hilafet aldı. Sonra Âsitane'ye yerleşti ve tarikatı orada yaydı. Halvetiyye'nin Karabaşiyye kolunun başıdır.
Şeyh Mustafa el-Bekri onun hakkında şöyle der:
وخيرهم طريقنا العلية ، من قد دُعوا بالقراباشلية
"Yüce tarikatımızın en hayırlıları, Karabaşiyye adıyla anılanlardır."
Pek çok eseri vardır; bunlardan bazıları: Kâşifü esrâri'l-Fusûs (كاشف أسرار الفصوص), Câmiu esrâri'l-Fusûs (جامع أسرار الفصوص), Miyârü't-tarîka (معيار الطريقة), Esâsü'd-dîn (أساس الدين), Tefsîru sûreti Tâhâ (تفسير سورة طه), el-Usûlü'l-erbaîn (الأصول الأربعين), Semâu's-sûfiyye (سماع الصوفية) ve et-Ta'bîr (التعبير) ile başkalarıdır.
Osmanlı Müellifleri sahibinin belirttiği gibi, bu kâmil velîye Şeyh-i Ekber "İbn Arabî"nin el-Fütûhâtü'l-Mavsıliyye (الفتوحات الموصلية) adlı eserinde işaret edilmiştir. Hac dönüşü sırasında, yetmiş yedi yaşında, 1097 hicri yılında vefat etti. Allah sırrını takdis etsin39.
47. Şeyh Mustafa el-Manevi el-Edirnevi el-Halveti (الشيخ مصطفى المعنوي الإدِرْنوي الخلوتي) kuddise sirruh
Şeyh Karabaş Velî'nin oğludur. Babasının yanında yetişti ve şöhreti yayıldı. Vaaz ve irşadıyla öyle ün kazandı ki Sultan IV. Mehmed onunla görüşmek istedi. Bunun üzerine şeyh, sultanın ikamet ettiği Edirne'de kaldı; sultan 1104 hicri yılında vefat edinceye kadar orada bulundu.
Sonra şeyh İstanbul'a geçti; (Yeni Cami)'de vaaz veriyor ve sâlikleri irşad ediyordu. Geniş ilim sahibi, hadis âlimi, Arap ilimlerine vâkıf bir şairdi. Cebertî'nin söylediğine göre yaklaşık dört yüz kırk halifesi vardı.
Eserlerinden bazıları Şerhu'l-Fusûs (شرح الفصوص) ve bir şiir divanı'dır. 1114 hicri yılının Cemaziyelâhir ayında İstanbul'da vefat etti ve Üsküdar'da (Toğancılar)'daki Nasuhî Tekkesi'ne defnedildi. Allah sırrını takdis etsin. Biyografisi Sicill-i Osmanî'de ve Osmanlı Müellifleri'nde yer alır40.
48. Şeyh Abdüllatif el-Halebi el-Halveti (الشيخ عبد اللطيف الحلبي الخلوتي) kuddise sirruh
Kendisi, Şam'a yerleşen Şeyh Abdüllatif b. Hüsameddin el-Halveti'dir. Halep'te doğdu, oradan ayrılıp yolculuklar yaptı ve pek çok yer dolaştı. Şeyhi Mustafa el-Edirnevi'den Mısır'da, Kahire'de ders aldı; yanında kaldı ve onunla birlikte pek çok halvete girdi. Sonra Şam'a inip oraya yerleşti; ün kazandı ve seçkin bir mevkiye ulaştı. Nihayet 1121 hicri yılının Recep ayının başında Şam'da vefat etti ve Mercidahdah Kabristanı'na defnedildi. Allah sırrını takdis etsin.
Talebesi, Allah'ı bilen ârif Şeyh Mustafa el-Bekri, onun hâllerini, tavırlarını ve yüce makamını anlatmak üzere telif ettiği hacimli bir kitapta biyografisini genişçe ele almıştır; nitekim Muradî bunu Silkü'd-dürer fî a'yâni'l-karni's-sânî aşer (سلك الدرر في أعيان القرن الثاني عشر) adlı eserinde zikretmiştir. 1162 hicri yılında vefat eden Şeyh Mustafa el-Bekri'nin biyografisi Cebertî'nin tarihinde ve Silkü'd-dürer'dedir. Ondan, 1181 hicri yılında vefat eden Şeyhülislam Muhammed b. Salim el-Hifnavi ders aldı; ondan 1195 hicri yılında vefat eden Şeyh Mahmud el-Kürdi; ondan 1227 hicri yılında vefat eden Şeyh Abdullah eş-Şarkavi; ondan da 1246 hicri yılında vefat eden Şeyh Ahmed ed-Demhuci ders aldı. Hifnavi, Şarkavi ve Demhuci, Ezher şeyhliği makamını üstlenenlerdendir. Allah'ın salâtı efendimiz Muhammed'in ve bütün âlinin üzerine olsun41.
49. Celaleddin Rumi (جلال الدين الرومي) - Şiir ile Tasavvuf Arasında
(Vefatının yıl dönümünde: 5 Cemaziyelâhir 672 hicri)
Semir Halebi
İslam'daki büyük mutasavvıf şairler arasında, büyük Fars şairi "Celaleddin Rumi"nin adı, tasavvufun önde gelen simalarından ve Fars edebiyatındaki tasavvuf şiirinin önderlerinden biri olarak öne çıkmıştır.
Doğumu ve Yetişmesi
"Celaleddin Muhammed b. Muhammed b. Hüseyin b. Ahmed b. Kasım b. Müseyyeb b. Abdullah b. Abdurrahman b. Ebu Bekir es-Sıddîk", Fars diyarında (6 Rebiülevvel 604 hicri = 30 Eylül 1207 miladi) tarihinde, soyunun "Ebu Bekir"e ulaştığı söylenen ve "Harezm"deki hanedanla akrabalık bağı bulunan bir aileden dünyaya geldi. Annesi, "Harezmşah Alâeddin Muhammed"in kızıydı. Daha üç yaşına varmadan, babası ile vali "Muhammed Kutbeddin Harezmşah" arasında çıkan bir anlaşmazlık üzerine babasıyla birlikte [607 hicri - 1210 miladi] yılında "Bağdat"a göç etti. Bağdat'ta babası Müstansıriyye Medresesi'ne yerleşti; ancak orada uzun süre kalmadı. Zira geniş bir yolculuğa çıkarak "Şam", "Mekke", "Malatya" (ملسطية), "Erzincan" (أرزبخان) ve "Larende"yi dolaştı. Nihayet [632 hicri = 1226 miladi] yılında "Konya"ya yerleşti ve burada Selçuklu emiri "Alâeddin Keykubad" (علاء الدين قبقباذ) himayesinde koruma ve ilgi gördü. "Konya"da dört medresede ders vermek üzere seçildi ve [628 hicri - 1231 miladi] yılında vefat edinceye kadar bu görevi sürdürdü. Ardından o medreselerdeki ders görevinde oğlu "Celaleddin" onun yerine geçti.
Celaleddin Tasavvuf Dünyasında
"Celaleddin", fıkıhta ve diğer İslamî ilimlerde ustalığıyla tanındı; ancak ders vermeye uzun süre devam etmedi. Çünkü meşhur mutasavvıf "Şemseddin Tebrizi" ile karşılaşmasının, onun fikrî ve edebî hayatında çok büyük bir etkisi oldu. Şemseddin, gezilerinin birinde "Konya"ya geldiğinde onunla tanıştığı andan itibaren "Celaleddin" ona bağlandı; Şemseddin'in onun üzerinde büyük bir nüfuzu ve nezdinde özel bir yeri oldu.
Bu buluşmadan sonra "Celaleddin" ders vermekten uzaklaştı, kendini tasavvufa, şiir söylemeye ve bunları terennüm etmeye verdi. "Mevlânâ Celaleddin"e nispetle "Mevleviyye" adıyla bilinen bir tasavvuf yolu kurdu. "Celaleddin Rumi", riyazete ve musiki dinlemeye önem verdi; bu tarikatın meclislerinde musikiye özel bir yer verdi. Bu hususta İslam'ın süregelen uygulamasına ve tasavvuf tarikatları ile tasavvuf mekteplerinin alışılmış tutumuna muhalefet etmiş oldu.
... Şair Olarak
"Celaleddin Rumi"nin şiiri saf tasavvufî bir eğilimle nitelenir. Şiiri, bütün edebî unsurlara sahip, tam anlamıyla tasavvufî bir edebiyattı; diğer şairler gibi birkaç beyitte kendini ifade ettiği güçlü bir duygu akışı yahut coşkun bir his taşkınlığı değildi. Aksine şiiri, hayallerinin çeşitliliği ve özgünlüğüyle temayüz ediyor; onda duygunun derinliği ve fikirlerin sağlamlığı, ilmin genişliği, tasvirin görkemi ve anlatımın güzelliğiyle birlikte tecelli ediyordu. "Celaleddin" birinci sınıf bir şair sayılır; anlatımı güçlü, hayali coşkun, tasviri ustacadır. Tek bir manayı farklı suretlerde açıklar; manalar üretme ve fikirleri akıtma kudretine sahiptir. Kelime seçiminde, şiir vezinlerini belirlemede, dili kullanmada ve sözcüklere hükmetmede ustalıkla temayüz eder.
"Celaleddin Rumi"de şairliğin zirvesi, ölümsüz şaheseri Mesnevî'de görülür. Onu, Kur'ân-ı Kerîm'in manalarına ve tertemiz şeriatın maksatlarına bir açıklama ve şerh olsun diye; İslam şahsiyetinin terbiye edilip inşa edilmesine bir hedef, kötülük ve zorbalık güçleriyle mücadelesinde bir azık, nefsin şehvetlerine direnmede ve arzularına hükmetmede bir yardımcı olsun diye nazmetti. Mesnevî, "Celaleddin Rumi"nin geniş kültürünü ve fikirlerini yüce bir insanî ruhla ifade edişini gözler önüne serer; edebiyatın şaheserleri diye nitelenen bazı eserler onun yanında küçük kalır. "Celaleddin", Mesnevî'de hikâye sanatını büyük bir ustalıkla kullanmıştır; hikâyeleri, hareketi, gelişimi ve kişilerinin diyaloglarıyla çağdaş öykülerin bazılarından aşağı kalmayacak güzelliktedir. Kişiler; yücelişleri, acizlikleri, ikiyüzlülükleri ve riyalarıyla, kendilerini toprağa bağlayan şeyler ile göğe çeken şeyler arasındaki şaşkınlıklarıyla zengin ve çeşitlidir. Bütün bunlar, kuşatıcı bir akış ve akıcılık, ilgi çekici bir sunum, cazibeli ve büyüleyici bir üslup ile seçkin bir dil içinde yer alır.
Başlıca Eserleri
Celaleddin Rumi, meşhur eserlerinden birkaçını geride bırakmıştır:
Mesnevî (المثنوي): Onu, (25649) beyit içeren altı büyük cilt halinde nazmetmiştir. Arapçaya çevrilmiş ve defalarca basılmıştır; ayrıca Türkçeye ve pek çok Batı diline çevrilmiştir. Üzerine çok sayıda şerh yazılmıştır ve mutasavvıflar nezdinde özel bir yeri olan bir kitaptır.
Divân-ı Şems-i Tebrizî (ديوان شمس تبريز): Tasavvufî gazeller içerir. Aruz vezinlerine bağlı kalarak nazmetmiştir. (36023) beyit ile birlikte (1760) rubai içerir; ayrıca Rumca ve Türkçe şiirler de barındırır. Bu da onun çok kültürlü olduğuna ve "Konya" sakinlerinden Müslüman olmayan unsurlarla ilişki içinde bulunduğuna delalet eder.
Fîhi Mâ Fîh (فيه ما فيه): Tarikat kardeşlerinin meclislerindeki hatıralarının bir derlemesidir. Ayrıca kıssalar, öğütler, meseller, latifeler ve haberler içerir. Birinci kitabının aksine, has mutasavvıflara değil, genel olarak kültürlü kesime hitap eder.
Mecâlis-i Seb'a (المجالس السبعة): Ders verdiği dönemde irad ettiği yedi dinî vaaz ve hutbe içerir.
Bunlara ek olarak mektuplar mecmuası vardır. Bunlar arasında şeyhi "Şemseddin Tebrizi"ye yazdığı mektuplar bulunur ki, bunlar Şeyh "Şemseddin" ile müridi "Celaleddin" arasındaki o yüce ruhanî ilişkiyi, yüksek ve aşkın sevgiden doğan o sağlam bağı tasvir eder.
"Celaleddin Rumi", (5 Cemaziyelâhir 672 hicri = 17 Aralık 1273 miladi) tarihinde, yaklaşık yetmiş yaşında vefat etti. "Konya"da, mutasavvıflara bir ev olsun diye kendisinin kurduğu o tekkedeki meşhur türbesine defnedildi. Bu yapı, eşsiz nakışları, ustaca işlenmiş süslemeleri, kıymetli avizeleri ve zarif üslubuyla İslam mimarisinin en görkemli, en güzel ve en parlak eserlerinden sayılır. Türbenin üzerinde, "Celaleddin"in ziyaretçilerine hitap ettiği bir beyit yer alır:
در سينههاي مردم عارف مزار ماست
بعد از وفات تربت ما در زمين مجوىAnlamı:
Kabrimiz, ey kişi, âriflerin gönüllerindedir;
Ey göçtükten sonra yola düşüp kabrimizi arayan!
Araştırmanın Başlıca Kaynakları
- Târîhu'l-edebi'l-Arabî (Arap Edebiyatı Tarihi): Carl Brockelmann - Çeviri denetimi: Prof. Dr. Mahmud Fehmi Hicazi - el-Hey'etü'l-Mısriyyetü'l-âmme li'l-kitâb - Kahire: 1413 hicri = 1993 miladi, Dördüncü Kısım: 7-8.
- Dâiretü'l-Maârifi'l-İslâmiyye (İslam Ansiklopedisi): H. Sama - Wensinck - Gibb - Hefening - Lévi-Provençal - Çeviri: İbrahim Zeki Hurşid - Ahmed eş-Şentenavi - Dr. Abdülhamid Yunus - Dârü'ş-şa'b - Kahire: [tarihsiz] - Cilt: 12.
- Mevlânâ Celaleddin Rumi ve Divânı Şems-i Tebrizî'de Bir Gezinti: Dr. Muhtar el-Vekil - el-Müntedâ dergisi, birinci sayı - birinci yıl: Yaz 1978.
- Mesnevî-i Mevlânâ Celaleddin Rumi - Çeviri: İbrahim ed-Desuki Şeta - ez-Zehrâ li'l-i'lâmi'l-Arabî - Kahire 1412 hicri = 1992 miladi42.
50. Yunus Emre (يونس أمره) (1238 - 1320)
Birinci Makale
Anadolu'nun en meşhur tasavvuf şairlerindendir. Moğol akınları sonucunda Anadolu'da Selçuklu Devleti'nin yıkıldığı dönemde ve İran ile Horasan'dan Moğollardan kaçarak Anadolu'ya göçün arttığı bir dönemde yaşadı. Felsefî ilimleri okudu, Arapça ve Farsça öğrendi. "Tapduk Emre" tekkesinde hizmet etti, sonra Anadolu'yu dolaştı. Nerede vefat ettiği bilinmiyor; çünkü Anadolu'da ona nispet edilen birçok türbe vardır. Risâletü'n-nushiyye (رسالة النصيحة) ve Divan adlı eserleri vardır. Şiirleri ince ve etkileyicidir; üslubu açıktır, onda hiçbir karmaşıklık yoktur. (Mütercim)43.
İkinci Makale
Yunus Emre... İlahî Aşkın Şairi
Araştırmacı Muhammed Hurşid Kasapoğlu
Ne ilmim var..
Ne gücüm..
Ne de takatim
Fakat senin inayetin ey İlahım..
Yüzümü aydınlatan odur..
Yunus Emre halk şairi ve mutasavvıf bir şairdir; yetmiş yılı aşkın bir ömür sürmüştür. Doğum tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte vefatı 720 hicri (1321 miladi) yılındadır. Doğduğu, yaşadığı, öldüğü ve defnedildiği köy ((Sarıköy))'dür; burası ((Porsuk)) ile ((Sakarya)) bölgesi arasında uzanan alanda yer alır. Hayatının yılları, on üçüncü yüzyılın son yılları ile on dördüncü yüzyılın başlarına denk gelmiştir; bu, Anadolu'nun hayatında ve tarihinde karışıklıkların ve kargaşaların yaşandığı bir dönemdir. Şairimiz bu dönemde Anadolu'nun bütün bölgelerini, ayrıca Suriye'yi ve Azerbaycan'ı dolaşmıştır... Kendisi ((Sakarya)) bölgesinde ((Tapduk Emre)) adlı bir şeyhin dervişiydi. Yunus Emre divanında bu şeyhe intisap ettiğini ve ondan uzun yıllar feyiz aldığını zikretmiştir.
Hemşehrileri onu salih dervişlerden biri yahut destansı bir kahraman olarak görüyorlardı... Nitekim ((Sarıköy))'de ona bir mezar yapıldığı gibi, başka pek çok yerde de ona türbeler yapılmıştır; herkes onu kendine mal etmek ve kendi bölgesinden saymak istemiştir.
Yunus Emre, Anadolu'nun hayatındaki kızgın bir dönemde parladı; çatışan fikir akımlarının çizgileri belirgindi, o dönemde güç, av, yağma ve tamah hâkimdi... Sahne, yeni bir tipte kahramanın ortaya çıkmasına hazırdı: istikrar ve yerleşiklik arayan, çağa uygun yeni medeniyet unsurlarına sahip olmak isteyen bir kahraman; ekin ve bereket medeniyeti.
Yunus da diğer dervişler ve fütüvvet ehli gibi, ıssız ve boş yerleri seçmiş, oralarda zaviyeler ve tekkeler kurarak buraları mamur ve meskûn mekânlara dönüştürmüştü. Yazılarında Yunus, insan ile bitki unsurları arasında samimi bağlar kurar; onları birbiriyle konuşturur ve karşılıklı söyleştirir.. Gül, onun nazarında güzelliğin ve sevgilinin letafetinin simgesidir; bu simgeyle sevgi ile barışı birbirine bağlar.
Ulaşayım ve o dostun safı olayım
Açılmış bir gül olayım
Ve şakıyan bir bülbül olayım
Makamım sevgilinin gül bahçesinde olsun
Şairin ruh dünyası, reyhan ve gül bahçeleriyle dolu diyarlardır; bir şiirinde şair kendisini, bütün yıl boyunca tutuşmuş aşk ateşiyle yanan bir güle benzetir...
Aşkın gülü büyür
Ben ise aşk ateşinin ocağında tutuşurum
Yanışım arttıkça
Güzel koku yayılır
Ve asla solmam
Yunus, divan şiirini, tekke şiirini ve halk şiirini birbirine karıştırmıştır. O, Allah'ın salih velilerinden bir şair ve ilahî aşkla terennüm eden ilahî bir âşıktır.. Tasavvuf felsefesini Mevlânâ Celaleddin Rumi'den almıştır; ancak Mevlevî değildi. Şiirlerinde şekle, mana ve öze verdiği kadar önem vermez; tevhid felsefesi üzerinde yoğunlaşırdı. Sıkça, ekin ve bahçe hayatından alınmış simgeler, teşbihler ve kinayeler kullanırdı..
Şu dağları aştık
Ve ovaları
Ve karşıdaki bağları
Safa ve selametle
Elhamdülillah
Bir başka şiirinde şöyle der..
Sevmeyen secde etmez
Kalbi imanı bilmez
Sevmeyen insan
Bir ağaca benzer
Ağaç meyve vermeyince
Başı eğilmez
Yani selamete, safaya ve hamde dayanan geçişten sonra, çile, aşk ateşi ve fena ile arınma gelir. Şair sorar: İnsan ateşleri bulamazsa ne yapmalıdır? Ve kendi sorusuna şöyle cevap verir: Başka bir ocağa sığınmak gerekir. Yunus Emre, derviş olmak isteyen kimseye yolu çizer; bu kişinin aşama aşama çaba göstermesi gerekir..
İçkiyi bırakmalı
Zehri yudumlamalı
Kalbini kendi eliyle dünyadan koparmalı
Arpayı biçmeli
Ununu külle karıştırmalı
Ve onu güneşte kurutmalı
Derviş olacak kimsenin çevresini kavraması, hayatını ve nasıl yaratıldığını düşünmesi gerekir... Nitekim şöyle der:
Balçıkla birlikte dört sıfat geldi
Sabır ve güzel huy
Tevekkül ve kerem
Su ile birlikte dört haslet kaynadı
Safa ve cömertlik
Yapışma ve kavuşma
Rüzgârlarla birlikte dört heves esti
Yalan ve riya
İyilik ve heva
Ateşlerle birlikte dört zulüm tutuştu
Şehvet ve kibir
Tamah ve onunla birlikte haset
Yunus Emre, ateş ve hava ehlini kan dökücü, savaş ve yıkım delisi olarak tasvir ederken, toprak ve su ehlini sabır, Allah'a tevekkül, cömertlik ve kerem sıfatlarını taşıdıkları için över; dervişleri bu sıfatlarla bezenmeye çağırır ve işe kendinden başlayarak nefsini toprağa bulanmaya davet eder:
Ey miskin Yunus
Vasıl olanlara karşı kibirlenme
Ve toprak ol
Zira herkes topraktan bitmiştir
Ve toprak senin için bir gül bahçesidir
Yunus, feleğin dönüşüne ve dört mevsimin birbirini takip edişine yönelir; onda fena, bekâ ve iman düşüncesi doğar. Zira kâinatın bütün hayatı dönüş ilkesi üzerine kuruludur; insan da hayatında ve varlığında, bedeninin temel unsurlarını oluşturan çeşitli zerrelerin dönüşüne, kan hücrelerinin dolaşımına, topraktan yaratılışına ve yine ona dönüşüne dayanır.. Bu hususta şöyle der:
Kışın soğuğu bağları kesti
Ve baharın latif meltemleri yeniden esti
Ansızın kuşatıcı bir rahmet mekânı sardı
Ve mübarek yaz yeniden geldi
Böylece âlem onun sayesinde yeni hil'atler giydi
Ve insanlara yeni bir hayat bağışlandı
Sözüm gelmedi:
Yaz için ya da güz için
Bilakis sevgili için yeniden
Sultana yalvarırım
Yeniden hayat bağışlasın
Kendi fani kıldıklarına
Yunus Emre ümmiydi; fakat söylediği bütün şiirlerde ilhamla ilham edilmiş biriydi.
Ne ilmim var
Ne kuşatmam
Ne gücüm
Ne de takatim
Fakat senin inayetin ey İlahım
Yüzümü aydınlatan odur
Ve bu ışıktan
Nur huzmeleri iner
Miskin Yunus'un ise nasibi yoktur
Okuma yazma ilminden
Ümmi olmasına rağmen o, marifet ve irfan sahibiydi. Bu ilmin ve marifetin kaynağı mescit ve medreseydi; bu da ibadet yoluyla gerçekleşmişti.
Çok ibadet ettim
Mescitte ve medresede
Ve aşk ateşiyle yandım
Böylece marifetim parladı
Kalbimde bulduğum şey ise
İlim ve vuslattır
Şiirlerinde cahillerle sürekli hesaplaşır, onlardan uzak durur; cehaleti ve cahilleri gönüllere çirkin gösterir. Bu hususta şöyle der:
Yunus olabilmek için
Cehalet ehlinden uzak dur
Nice kötülük
Cahillerden mümine dokunur
Yunus Emre, sevmeyen ve kalbi sevgi ile aşkla atmayan insandan hoşlanmazdı; ayrıca bütün insanlara eşitlik gözüyle bakmayı tavsiye ederdi..
Halka eşitlik gözüyle
Bakmayan kimse
Gerçekte âsidir
Sarık ve cübbe sahibi olsa bile
Yunus bütün insanları severdi ve hepsini eşit görürdü; Müslüman bir derviş olarak bütün varlıklara aynı insanî nazarla bakardı.
Kavga için yaratılmadım
Bilakis sevgi için yaratıldım
Kalp dostun evidir
Ve ben kalp için yaratıldım
Kalp onun nazarında en yüce ve en yüksek mekândır; ilahî tecellinin yeridir. İnsanın, kalbini bütün beliyyelerden temizlemesi gerekir.
Kalp Hakk'ın arşıdır
Hak arşa nazar etti
Kalbi arınan kimse
İki cihanda mutlu olandır
Yunus Emre'nin gönlüne en sevimli gelen şahsiyet, kendi özünü arayan, eşitliği, sevgiyi, barışı ve dostluğu isteyen derviş şahsiyetidir. Kendini arayan derviş, Yunus'un nazarında meyveli bir ağaçtır; herkes onun meyvelerinden yararlanır.
Dalından gelen geçen beslenir
Yaprakları her derde devadır
Gölgesinde her büyük şan sahibi gölgelenir
Yunus Emre, sanat, tasavvuf ve simge inceliğinin zirvesine aynı anda ulaşır; nitekim çiçekleri ve gülleri konuşturur ve onlarla söyleşerek şöyle der:
Çiçeğe sordum: Gül senin için nedir?
Çiçek dedi: Ey derviş
Gül, Muhammed'in (s.a.v.) kokusudur
Çiçeğe yine sordum..
Boynun neden eğik?
Çiçek dedi: Ey derviş
Kalbim Allah'a doğru dikilmiştir
Yunus Emre gösterişçiliği reddeder ve dervişlere kibirden vazgeçmelerini tavsiye ederdi:
Dervişlik değildir
Taç ile hil'at
Bilakis kalbi sevgiyle dolu derviş
Hırkaya da taca da muhtaç değildir
Dipnotlar
- 34. Muhammed Nâsih Efendi, Ramazan Muslu; Tasavvuf, İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Ekram Matbaacılık, Ankara 2002. veya www.tasavvufdergisi.com
- 35. http://jawaaher.com/members/Nuha/article.php?article_id=11062
- 36. a.g.e.
- 37. a.g.e.
- 38. a.g.e.
- 39. a.g.e.
- 40. a.g.e.
- 41. a.g.e.
- 42. http://www.islamonline.net/Arabic/history/1422/08/article24.shtml
- 43. http://ar.fgulen.com/index.php/content/view/301/10/
51. Âlim Şeyh Edebali (العالم الشّيخ أده بالي)
Karaman'da doğdu; meşhur bir Osmanlı âlimi ve mutasavvıfıdır.
52. Şeyh Musa b. Tahir et-Tokadi el-Halveti et-Türkmani (الشيخ موسى بن طاهر التوقادي الخلوتي التركماني)
53. Şeyh İsmail Hakkı el-İzmiri (الشّيخ إسماعيل حقي الأزميري)
54. Fakih Muhammed b. Muhammed el-Pezdevi (الفقيه محمد بن محمد البزدوي)
55. Fakih Necmeddin Ömer b. Muhammed b. Ahmed el-Hanefi Ebu Hafs (الفقيه نجم الدين عمر بن محمد بن أحمد الحنفي أبي حفص)
56. Şeyh Erzurumlu İbrahim Hakkı (الشّيخ إبراهيم حقي أرضرومي)
57. Şeyh Muhammed b. Emin en-Nakşibendi et-Tokadi (الشّيخ محمد بن أمين النّقشبندي الطوقاتي)
58. Molla Nasreddin (Nasreddin Hoca), Araplar arasında Cuha el-Bağdadi diye meşhurdur (ملاّ نصر الدين ـ خوجا نصر الدّين)
59. Âlim Musa Carullah et-Türkmani (العالم موسى جار الله التركماني)
Şia'nın inançlarını eleştirdiği el-Veşîa fî nakdi akâidi'ş-Şîa (الوشيعة في نقد عقائد الشّيعة) adlı kitabıyla meşhurdur.44
44 – http://www.sandroses.com/abbs/showthread.php?t=51526&page=3
60. Kâtip ve edip Ebu İshak İbrahim b. el-Abbas (الكاتب والأديب أبو إسحاق إبراهيم بن العباس)
61. Mutasavvıf Şeyh Ahmed Yesevi (المتصوف الشّيخ أحمد يسوي)
62. Mutasavvıf Hacı Bektaş Veli (المتصوف الحاج بكتاش ولي)
63. Şeyh Ebussuud Efendi (الشّيخ أبو سعود أفندي)
64. Mutasavvıf Molla Mehmed Şah b. Mevla Şemseddin el-Fenari (المتصوف ملاّ محمد شاه إبن المولى شمس الدّين الفناري)
65. Şeyhülislam Musa Kâzım Efendi (شيخ الإسلام موسى كاظم أفندي)
66. Şeyhülislam Sadreddin Konevi (شيخ الإسلام صدر الدّين قونياوي)
67. Şeyh Nazım Kıbrısi (الشّيخ ناظم القبرصي)
Kıbrıs'ta Mevlevi, Nakşibendi ve Kadiri tarikatlarının kurucusu olan bir âlim ve şeyhtir; 1922 yılında doğmuş, 1972 yılında vefat etmiştir. Bazı kimseler onun tasavvuftaki bidatlerinin çokluğunu ileri sürseler de, kendi memleketinin halkı arasında sevilen bir kişidir.
68. Âlim Muhammed el-Buhari (العالم محمد البخاري)
69. Âlim Ahmed el-Buhari (العالم أحمد البخاري)
70. Âlim Şems-i Tebrizi (العالم شمس التبريزي)
71. Âlim İbn Sina el-Efşari el-Buhari (العالم إبن سينا الأفشاري البخاري)
72. Âlim Muhammed el-Merağli (yıldızlar âlimi) (العالم محمد المراغلي)
73. Orgeneral Hasan Türkmani (Suriye'nin eski Savunma Bakanı) (السّيد العماد حسن تركماني)
74. Ayetullah Şeriatmedari (آية الله شريعت مداري)
75. Ayetullah Mutahhari (آية الله مطهري)
76. Ayetullah Behişti (آية الله بهشتي)
77. Ayetullah Ebulkasım el-Hoi (آية الله أبو القاسم الخوئي)
78. Ayetullah Seyyid Ali Hamenei (آية الله السيد علي خامنئي)
79. Ayetullah el-Erdebili (آية الله الاردبيلي)
80. Özbek âlim el-Farağani (العالم الفاراغاني الأوزبكي)
81. Bakan Muhammed Mustafa Neccar (الوزير محمد مصطفى نجار)
İran'ın hâlihazırdaki Savunma Bakanı; o da Türkmen asıllıdır.
82. Muhammed et-Türkmani (محمد التركماني)
Ta'rîf bi mezhebi'ş-Şîati'l-İmâmiyye (تعريف بمذهب الشيعة الإمامية) adlı kitabın yazarıdır. Dâru Ammâr, Amman, 3. baskı.
83. Şeyh Ahmed b. Osman et-Türkmani el-Cüzcani el-Hanefi, 744 hicri yılında vefat etmiştir (الشيخ أحمد بن عثمان التركماني الجوزجاني الحنفي)
el-Ebhâsü'l-celiyye fi'r-red alâ İbn Teymiyye (الأبحاث الجلية في الرد على ابن تيمية) adlı kitabın yazarıdır.
84. Ebu İbrahim et-Türkmani (أبو إبراهيم التركماني)
85. Âlim Şeyh Davud el-Kayseri (العالم الشّيخ داود القيصري)
Karaman'da doğdu; meşhur bir Osmanlı âlimi ve mutasavvıfıdır.
86. Şeyh Hacı Bayram el-Ankaravi (الشّيخ الحاج بيرام الأنقروي)
87. Âlim Şeyh Akşemseddin (العالم الشّيخ آق شمس الدّين)
88. Şeyh Muhyiddin el-Kocevi (شيخ محي الدّين القوجوي)
89. Hekim Şah Muhammed el-Kazvini (حكيم شاه محمد القزويني)
90. Âlim Şemseddin Ahmed b. Süleyman b. Kemal Paşa (العالم شمس الدّين أحمد بن سليمان بن كمال باشا)
91. Âlim Abdüllatif Çelebi Kastamoni (العالم عبد اللطّيف جلبي قسطموني)
92. Âlim ve vaiz Şeyh Ahmed Çelebi el-Ankaravi (العالم الواعظ الشّيخ أحمد جلبي الأنقروي)
93. Şeyh Halid et-Türkmani es-Suri (الشيخ خالد التركماني السوري)
94. Dr. Abdullah Türkmani (الدكتور عبد الله تركماني)
Dr. Abdullah Türkmani (Suriyeli yazar ve araştırmacı, Tunus'ta ikamet etmektedir) – el-Kuds el-Arabi, 29.04.2005.
95. Şeyh Ahmed b. Osman Kaymaz et-Türkmani el-Cüzcani el-Hanefi, 744 hicri yılında vefat etmiştir (الشّيخ أحمد بن عثمان قايماز التركماني الجوزاني الحنفي)
Pek çok telifi vardır; el-Ebhâsü'l-celiyye fi'r-red alâ İbn Teymiyye (الأبحاث الجلية في الرد على إبن تيمية) adlı kitabıyla meşhur olmuştur.
96. Dr. Üsame Ahmed et-Türkmani (الدّكتور أسامة أحمد الترّكماني)
Pek çok telifi vardır; en meşhuru Tarihu'l-Etrak ve't-Türkmân mâ kable'l-İslâm ve mâ ba'dehû (تاريخ الأتراك والترّكمان ما قبل الإسلام وما بعده) adlı kitabıdır.
97. Cemaleddin Afgani (جمال الدّين الأفغاني)
98. Âlim es-Sekkaki (العالم السّكاكي)
99. Türk hükümdarı ve tarihçisi Bahadır Han (Ebulgazi) (الملك والمؤرّخ التركي بهادر خان ـ أبو الغازي)
1663 miladi yılında vefat etmiştir; Şecere-i Terâkime (شجرة التراكمة) adlı kitabıyla meşhur olmuştur.
100. Meşhur Türkmen dil âlimi ve tarihçisi Kaşgarlı Mahmud (العالم اللغّوي والمؤرّخ التركماني المشهور محمود الكاشغري)
On birinci yüzyılda ortaya çıkmış ve Bağdat'ta yaşamıştır; pek çok eseri vardır ve kendisini konu alan kitaplar da çoktur. Adı Mahmud b. el-Hüseyin el-Kâşgari'dir; Türklerin soy ve nesepleri konusunda bir tarihçi ve âlimdir, Divânü Lugâti't-Türk (ديوان لغات الترك) adlı kitabıyla meşhur olmuştur.
(Yukarıdaki 99. ve 100. sıradaki iki âlimin konusu için bakınız: Aslu kelimeti't-Türkmân ve ma'nâhâ [Türkmen kelimesinin aslı ve manası], Dr. Muhammed Nureddin.)
101. Türkiye'den seçkin şahsiyetler: Prof. Dr. Hayreddin Karaman (أعلام من تركيا: الأستاذ الدّكتور خير الدين قرامان)
İslam fıkhı alanındaki büyük âlim.
Söyleşiyi yapan: Nizameddin İbrahimoğlu, Türkiye'de Hitit Üniversitesi'nde öğretim görevlisi.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem Dr. Hayreddin Karaman, özgeçmişiniz hakkında kısaca bilgi verir misiniz?
Hayreddin Karaman: 1934 yılında Türkiye'nin Çorum şehrinde doğdum. Konya şehrindeki İmam-Hatip Okulu'nda okudum ve 1959 yılında oradan mezun oldum; böylece ikinci mezun grubunun mensuplarından oldum. Ardından İstanbul'daki Yüksek İslam Enstitüsü'ne kaydoldum ve 1963 yılında oradan mezun oldum. Askerlik hizmetimi 1966-1968 yılları arasında önce Tuzla'daki Piyade Okulu'nda, sonra Sarıkamış'ta yaptım. Sonra, giriş sınavını kazanmamın ardından, 1971 yılında İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü'nde fıkıh ilminde asistan olarak göreve başladım. İslam Fıkhında İçtihat: Başlangıcından Hicri Dördüncü Yüzyıla Kadar başlıklı tezimi sunduktan sonra öğretim üyeliğine tayin edildim. Aynı yıl İzmir Yüksek İslam Enstitüsü'ne atandım. Eski görevime devam etmek üzere 1975 yılında İstanbul'a döndüm. Yüksek İslam Enstitüsü'nün 1983 yılında İlahiyat Fakültesi'ne dönüşmesinin ardından akademik doktora derecesine yükseltildim ve bu fakültede yardımcı doçent oldum.
Sonra 1986 yılında doçent, ardından 1991 yılında profesör oldum. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'ndeki görevim sırasında usul ve fıkıh dersleri verdim, pek çok üniversite tezine danışmanlık yaptım ve farklı unvanlarla çeşitli görevler üstlendim. İlim ve öğretim yolunda çalışma, gayret ve mücadeleyle dolu 40 yılın ardından resmî görevime son verdim; o günkü mevcut şartlar beni istifa kararı almaya sevk etti ve 2001 yılının Kasım ayında emekli oldum. Yüce Allah'ın lütfuyla dinî ve ilmî çevrelerde seçkin öğrencilerin yetişmesine katkılarım oldu. Birkaç Türk gazetesinde düzenli olarak makale yazmayı sürdürüyorum. Hollanda'daki Uluslararası Avrupa İslam Üniversitesi'nde hâlâ fahri profesörüm. Arapçayı, Farsçayı ve Fransızcayı iyi bilirim; keşke İngilizceyi de öğrenmiş olsaydım, daha iyi olurdu.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem hocam, aileniz ve çocukluğunuz hakkında kısaca da olsa bize bilgi verebilir misiniz?
Hayreddin Karaman: Ben Erzurumlu bir aileden geliyorum. Demircilik mesleğiyle uğraşan babam Nureddin, Birinci Dünya Savaşı sırasında Erzurum'un Oltu ilçesine bağlı Bikir nahiyesinden Çorum şehrine göç etti. Annem Mahpare Hanım da 1293 (1877) savaşı sırasında Çorum şehrine göç etmişti; Ahıska Türklerine mensup bir aileden geliyordu. Anne tarafından dedem Muzaffer Efendi, dinî medreselerde ilimlerin bir kısmını okumuştu; bu sebeple âlimlerin isimlerinin saygı ve takdirle anıldığı bir çevrede yetiştim. Bunun yanı sıra, daha küçük yaşlarımdan itibaren babam ve dedemle birlikte, dinleyenlere Peygamber'in (s.a.v.) manzum siyerinin, Ahmediye ile Muhammediye'nin, Battal Gazi'nin ve Ebu Müslim Horasani'nin hayatının okunduğu sohbet ve muhabbet meclislerine giderdim. Bütün bunlar ve başka hususlar bir araya gelerek beni dinî hayata ve İslami ilimlere yöneltti.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem hocam, İstanbul'daki hocalarınızdan bazılarının isimlerini zikreder misiniz?
İstanbul'a geldikten sonra ilmin ve âlimlerin peşinde koşmakta gecikmedim; Arap şiirini ve edebiyatını, büyük şair merhum Mehmed Âkif Ersoy'un dostu Üstat Seyyid Hafız Yusuf Cemil Ararat'ın yanında okudum. Yüksek İslam Enstitüsü'nde iken hocalarım arasında Celaleddin Ökten Hoca, Ömer Nasuhi Bilmen, Ahmed Davudoğlu, Kemal Edip Kürkçüoğlu, Muhammed Tavit et-Tanci, Yaman Dede, Midhat Bahari, Halil Can, Şerif Hazım, Nihad Sami Banarlı, Mahir İz, Ali Üsküdarlı, Zekai Konrapa, Nurettin Topçu ve emekli korgeneral Sadettin Evrin gibi isimler vardı.
Nizameddin İbrahimoğlu: Konya ve İstanbul'daki öğrenciliğiniz sırasında hayatınızı yalnızca ilme mi adadınız, yoksa başka faaliyetlere de ilgi duydunuz mu?
Hayreddin Karaman: Konya'da öğrenciyken iki yıl bir camide imam olarak görev yaptım; İstanbul'daki öğrenciliğim sırasında da vaizlik görevimi sürdürdüm. Hocalarımdan öğrendiklerimi arkadaşlarıma ve başkalarına öğretiyordum. Öğrencilere ders vermemin ve yaptığım vaaz ile irşadın "diğer faaliyetler"den sayılıp sayılmayacağını bilmiyorum. Fakat neredeyse en önemli olanı unutuyordum. Hayatımın o döneminde, hayatım üzerinde en büyük etkiyi bırakan bir olay yaşandı: evlilik...
Şunu da belirteyim ki, İmam-Hatip Okulu'nun beşinci sınıfında öğrenciyken, 1956 yılında Emine (Ayfer) Hacıismailoğlu Hanım ile evlendim. Latife, M. Lütfullah ve M. İhsan adında üç çocuğum var; yedi de torunum var; isimleri Ulvi Murad, Zeynep, Muhammed Tahir, Selva, Salih, Bilal ve Enes'tir; ayrıca Mustafa adında bir torun çocuğum var.
– İslami ilimleri okumaya doğrudan böyle mi başladınız?
Hayır, işler tam da söylediğiniz gibi gelişmedi; çünkü o zamanki hayat ve şartlar farklıydı. İslami ilimleri okuma imkânları âdeta yok gibiydi; bu ilimlerin öğretilmesi ise zifirî karanlık bir gecede sarp, dar ve dikenli yollarda yürümek gibiydi. Bu sebeple ilkokulu bitirdikten sonra doktor olmaya karar verdim. İlk başta ortaokula girdim, fakat bir yıl geçtikten sonra okulu bıraktım ve bir el sanatı öğrenmeye yöneldim. Demircilikten terziliğe kadar çeşitli el sanatlarında meslekî tecrübe edinme fırsatı buldum. Ailemin haberi olmadan Ankara'ya gitmeye karar verdiğimde on beş yaşındaydım; orada Ulus – Anafartalar semtinde üç ay seyyar satıcı olarak çalıştım. Böylece gençliğimin baharından bir vakti, hayatı, hayatın zorluklarını ve insanları tanıyarak geçirdim; ta ki gelecekteki yolumu aydınlatacak tecrübeler bende biriksin.
– Peki ilim tahsiline nasıl başladınız ve merhalelerinde nasıl ilerlediniz?
Ankara macerasından sonra, Kur'an kursuna girip tecvid öğrenmek üzere doğduğum yere geri döndüm; tecvidi Hafız Kemal Efendi'nin yanında okudum. Kur'an-ı Kerim'in manalarını anlamaya duyduğum şiddetli arzu sebebiyle Arapça okumaya başladım ve ona tutkuyla bağlandım; böylece mahir bir muallim ve mürebbi olan Üstat Bakkal Yahya Efendi'den sarf dersleri almaya başladım. Ondan sonra, 1937 yılında komünistlerin zulmünden kaçarak Sovyet işgali altındaki memleketi Ahıska'yı terk edip Çorum şehrine yerleşen Şeyh Bakkal Sürur Efendi'nin derslerine devam ettim. Bu muhterem hocanın elinde Birgivi'nin İzhar adlı kitabını okuyup bitirdim. Kâfiye'nin ortalarına geldiğimde, Türkiye'nin çeşitli büyük şehirlerinde yedi imam-hatip okulu açıldı ve ben bu okulların hepsine kayıt başvurusunda bulundum. İlk olumlu cevap Konya şehrinden, kabul edildiğime dair geldi; evrak eksikliği ve yaş meselesi yüzünden kaydım iki ay gecikti. Bir ay devam ettikten sonra, 1951 yılında evrak eksikliği sebebiyle okulla ilişiğim kesildi. O dönemin Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri Bey'e telgraf göndermem sonucunda, yaşım belirlenen sınırı aşmış olmasına rağmen 1952 yılında ikinci kez kaydım yapıldı. Gerçekte o sırada yaşım 18'di; nüfus müdürlüğü kayıtlarında ise 17 olarak kayıtlıydı.
– Konya'da okulların dışında ders veren ilim halkaları ve hocalar var mıydı?
Evet, Konya'daki öğrenciliğim sırasında ben de ilmî çevrelerden istifade ettim ve faziletli âlimlerden dersler aldım. Bunların arasında muhterem Üstat Konya müftüsü Abdullah Ulubay Efendi ile kendisinden Tecrid kitabını okuduğum Hacıveyiszade Mustafa Efendi vardır. Kâfiye kitabını onun talebesi Cemil Efendi'nin yanında okuyup bitirdim; ayrıca Akşehirli Ahmed Efendi'nin Mülteka derslerini takip ettim. Sonra Arif Etik'ten Farsça öğrendim. İmam-Hatip Okulu'ndaki hocalarıma gelince, Darülfünun İlahiyat Fakültesi mezunlarından Elli İkinin Tahir Efendi'yi (أللي إكينين طاهر أفندي) hayırla yâd ederim.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem hocam, başarınızın sırrı nedir? İş ile öğrencilik hayatı arasındaki dengeyi nasıl kurabildiniz?
Hayreddin Karaman: Şüphesiz ilim sevgisi ve Kur'an-ı Kerim'in manalarını bilme sevgisi engelleri aşılır kıldı ve zor olanı kolaylaştırdı. Konya ve İstanbul'da öğrenci olduğum o günlerde bir yandan ders çalışıp okuyor, diğer yandan da arkadaşlarımdan ve başka insanlardan oluşan öğrencilere ders veriyordum. Okulda ve enstitüde düzenli devama özen göstermemin yanı sıra, imkân ölçüsünde okul dışındaki hocalardan da istifade ediyordum; hatta Arapça ve İslami ilimlerde dersler aldım. Bütün bu işleri bir arada yapmanın kolay olmadığı açıktır. Fakat Yüce Allah'ın lütfu, anne babamın duası ve sürekli, programlı bir gayret sayesinde bunların hepsini başarabildim.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem hocam, en önemli kültürel ve medya faaliyetleriniz nelerdir?
Hayreddin Karaman: Ben ve bazı arkadaşlarım Nesil dergisini çıkardık; Ekim 1976'dan Eylül 1980'e kadar derginin 48 sayısı yayımlandı. 12 Eylül 1980 tarihindeki askerî darbeden önce ülkeyi saran siyasi, iktisadi ve fikrî kriz sebebiyle dergi yayınını durdurdu. Ancak derginin işlerini yürütenler bu asil görevlerinden vazgeçmediler, aksine yollarına devam ettiler; fakat bu defa "Tebliğ Nesli" (Yeni Neslin İrşadı) adını verdikleri görevi yeni bir surette sürdürmeyi tercih ettiler: Nesil Yayınları adı altında telif ve tercüme kitaplar neşretmek.
Artık alışılmış hale gelen ve aydınlarla münevverlerin içinde fikir fırtınaları estirdiği bir platform sayılan Abant toplantılarına da başından itibaren katıldım. Özellikle Din Şûrası toplantıları olmak üzere, sempozyum ve konferanslara katılmak üzere sürekli davetler alıyordum; pek azı dışında bunlara memnuniyetle icabet ettim.
Nizameddin İbrahimoğlu: Tabii ki ilmî ve kültürel faaliyetleriniz Türkiye ile sınırlı kalmadı, değil mi?
Hayreddin Karaman: Evet, aziz kardeşim. Allah'ın lütfu ve yardımıyla yurt dışına defalarca seyahat etme imkânı buldum; bu seyahatler sırasında pek çok sempozyuma, konferansa ve seminere katıldım ve çeşitli konularda tebliğler sundum. Bunlardan Azerbaycan'ı, Rusya'yı, Özbekistan'ı, Türkmenistan'ı, İran'ı, Cezayir'i, Mısır'ı, Suudi Arabistan'ı, Pakistan'ı, Avustralya'yı, Fransa'yı, Almanya'yı, Belçika'yı, Hollanda'yı, İsviçre'yi, Avusturya'yı, İngiltere'yi, Amerika'yı ve başkalarını zikredebilirim.
Nizameddin İbrahimoğlu: İslam Araştırmaları Merkezi'nin kuruluşunda ve faaliyetlerinde zatınızın önemli ve etkin bir rolü olduğunu biliyoruz; bize bundan söz eder misiniz?
Hayreddin Karaman: Türkiye Diyanet Vakfı'nın İslam Ansiklopedisi'ni yayımlayan İslam Araştırmaları Merkezi'nin (İSAM) kurucuları arasında yer aldım ve bu merkezin "İlim Adamı Yetiştirme Programı"nı yönettim. İslam merkezinde, kurum mensuplarından pek çoğunun doçentlik ve profesörlük derecesine ulaştığını görüyoruz. Merkez, yurt içindeki ve yurt dışındaki âlimler, araştırmacılar ve aydınlar arasında seçkin bir konuma kavuştu. Bu merkezin geniş ufuklu bir gelecek vizyonu kazanması için hiçbir gayreti esirgemedim. İslam Ansiklopedisi abonelerine hediye edilen fıkıh kitabının ilmî danışma ve tashih kurulunun üç üyesinden biriydim. Ayrıca ilmî tetkik heyeti, danışma kurulu ve merkez ilim heyeti üyeliği görevini de üstlendim. Söz konusu ansiklopedi için ve daha önce Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan İslam Ansiklopedisi için bazı ilmî maddeler kaleme aldım.
Nizameddin İbrahimoğlu: Son zamanlarda hangi işlerle meşgulsünüz?
Hayreddin Karaman: Benim için okumak hayatımın vazgeçilmez bir parçasıydı ve hâlâ öyledir. Yeni Şafak gazetesinde hâlâ köşe yazarıyım. Ayrıca Gerçek Hayat ve Eğitim Bilim adlı iki dergide makalelerimi yayımlıyor ve okurlardan gelen soruları cevaplıyorum; zaman zaman farklı dergilerde de makalelerim yayımlanıyor. Öte yandan çeşitli radyo ve televizyon programlarına katılıyorum.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem hocam, hayatınızda sanata da bir alan açmıyor musunuz!
Hayreddin Karaman: Sanat hayatımda önemli bir yer tutuyor; şiirler yazıyorum ve bunların bir kısmı Prof. Dr. Mehmet Emin Ay ile Üstat Amir Ateş tarafından bestelendi. Bir de şiir kitabım var.
Müzik dinlemekten keyif alıyorum; Türk klasik sanat müziğini ve Türk halk müziğini tercih ediyorum. Ayrıca www.hayreddinkaraman.net adında bir internet sitem var.
Nizameddin İbrahimoğlu: Muhterem hocam, müsaadenizle bu mülakata bereketli ilmî ve kültürel eserlerinizin ve çalışmalarınızın bir listesini eklemek isteriz. Sonunda size teşekkür etmekten başka elimizden bir şey gelmiyor; Yüce Allah'tan size sağlık ve mutlulukla dolu uzun bir ömür diliyor, bizi, Türkiye'nin evlatlarını ve İslam dünyasını uzun yıllar boyunca feyizli ilminizden istifade edenlerden kılmasını niyaz ediyoruz.
Hayreddin Karaman: Tabii ki. Ben de bu mülakat ve sizinle tanışma vesilesiyle size teşekkür ederim.
Telif ettiği kitaplar
1. İslam Fıkhında İçtihat (الإجتهاد في الفقه الإسلامي): 1975 yılında Ankara'da basıldı. Yüksek İslam Enstitüsü'nde fıkıh asistanı iken, "İslam Fıkhında İçtihat: Başlangıcından Dördüncü Yüzyıla Kadar" adıyla yüksek lisans tezi olarak hazırlamıştı. Kitabın ilk baskısı Diyanet İşleri Başkanlığı yayınları arasında çıktı; diğer baskıları ise Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı yayınlarındandır. Kitap 260 sayfadır.
2. Mukayeseli İslam Fıkhı (الفقه الإسلامي المقارن): (İstanbul'da basıldı; birinci cilt 1974, ikinci cilt 1982, üçüncü cilt 1987). Yazar, İslam fıkhının bütün konularını sistemli bir biçimde ele almıştır. Kitap üç ciltten oluşur. Birinci cilt 480 sayfadır ve devlet hükümlerini, anayasa hükümlerini ve ceza hükümlerini; ahvâl-i şahsiyyeden de nikâh, ayrılık ve miras konularını içerir. 637 sayfalık ikinci cilt borçlar ve akitler hukuku konularını ele almıştır. 332 sayfalık üçüncü cilt ise muamelat hukukunu ve devletler özel hukukunu içerir. Kitap, İslam fıkhı sahasında hukukçuların, araştırmacıların ve akademisyenlerin başvurduğu temel bir kaynaktır.
3. İslam Fıkıh Tarihi (تاريخ الفقه الإسلامي): (Birinci baskı İstanbul 1975. İkinci baskı İstanbul 1989). 405 sayfalık bir kitaptır. Yazar bu kitapta fıkıh tarihini, Siyer-i Nebî'yi (s.a.v.), sahabenin, Emevîlerin, Abbasîlerin ve Selçukluların (Moğol istilasına kadar) hayatını, ayrıca Osmanlıları ve çağdaş hareketleri (Moğol istilasından Mecelle döneminin sonuna ve sonrasına kadar) ele alır.
4. İslam'ın Işığında Güncel Meseleler (القضايا الراهنة في ضوء الإسلام): (Birinci baskı iki cilt hâlinde, İstanbul, 1975. Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş I-II. cilt baskısı 1988. III. cilt baskısı 1992). Birinci cilt 432 sayfadır ve üç bölümden oluşur: ibadetler, helal ve haram, eğitim; hukuk; iktisat; iş hayatı. Bunlar hukuk, iktisat ve iş hayatı biçiminde düzenlenmiştir. İkinci cilt 436 sayfa olup altı bab hâlindedir ve usul ilmi ile Siyer-i Nebî'yi, İslam tarihini, İslamlaşmaya doğru gidişi, İslamî kurumları ve mezheplerini, soruları ve cevapları, ithamları ve bunlara verilen cevapları içerir. Üçüncü cilt 677 sayfadır ve ibadetler, helal ve haram, terbiye ve eğitim, hukuk, iktisat ve iş hayatı, toplum; usul ilmi ve mezhepler; sorular ve cevaplar; mülakatlar ve konferanslar bölümlerini içerir. Kitap, Müslümanın günlük hayatında karşılaştığı mesele ve sorunların çözümünü içeren bir risaleler mecmuası niteliğindedir.
5. Günlük Hayatımızda Helal ve Haram (الحلال والحرام في حياتنا اليومية): (İstanbul 1979). Kitap birçok kez basılmıştır, 198 sayfadan oluşur ve Almancaya ve Gürcüceye çevrilmiştir.
6. İslam'da İşçilerle İşverenler Arasındaki İlişki (العلاقة بين العمال وأصحاب العمل في الإسلام): (İstanbul 1981 baskısı). Bir kitapçıktır.
7. Ana Hatlarıyla İslam Fıkhı (الفقه الإسلامي بخطوطه العريضة): (İstanbul; birinci cilt 1984, ikinci cilt 1985, üçüncü cilt 1986 yılında basıldı). Yazar bu eseri, üniversite gençliğine ve meraklılarına İslam fıkhını tanıtmak amacıyla, Mukayeseli İslam Fıkhı adlı kitabından özetleyerek hazırlamıştır.
8. İslam'da Kadın ve Aile (المرأة والأسرة في الإسلام): (İstanbul 1993). Kitap 493 sayfadır ve iki bölümden oluşur: birinci bölüm Müslüman kadın (mahiyeti, değeri, hakları ve görevleri), ikinci bölüm Müslüman aile ve Müslüman aile fıkhı.
9. Laik Bir Düzende Dinî Hayat (الحياة الدينية في نظام علماني): (İstanbul; birinci cilt 1997-1998, ikinci cilt 1998, üçüncü cilt 2002). Bu kitap, yazarın Yeni Şafak gazetesinde yayımlanan yazılarından düzenlenmiş bir derlemedir. Birinci cilt 328, ikinci cilt 311, üçüncü cilt ise 395 sayfadır.
10. Her Şeye Rağmen (رغم كلّ شيء): (İstanbul 2001). 412 sayfalık bir kitaptır. Kitap, yazarla yapılan ve İslam'ın Işığında Güncel Meseleler adlı kitabında yer alan mülakatlardan bir derleme içerir; bu bölüm 180 sayfa tutmaktadır. Ayrıca 1988-2001 yılları arasında yapılan ve kitaplarında yer almayan mülakatları da içerir.
11. Hayatımızda İslam (الإسلام في حياتنا): (İstanbul 2002). Kitap, yazarın çoğu Gerçek Hayat dergisinde ve Eğitim-Bilim dergisinde yayımlanan makalelerinden oluşur; ayrıca yurt içinden ve yurt dışından gelen sorular ile bunlara verilen cevapları içerir. Kitap 228 sayfadır.
12. Türkiye'de İslamlaşma (İslam'a Yöneliş) ve Önündeki Engeller (التأسلم في تركيا والمعوقات أمامه): (İstanbul 1994). Kitap 207 sayfadır.
13. İslam'da İnsan Hakları (حقوق الإنسان في الإسلام): (İstanbul 1996). Kitap 228 sayfadır.
14. İmam-Hatip Okullarına Aidiyet Şuuru (الشعور الإنتمائي لمدارس الأئمة والخطباء): (İstanbul 1997). Kitap 167 sayfadır. Son üç kitap, yazarın Ensar Vakfı himayesinde çeşitli yerlerde verdiği konferanslardan oluşmaktadır.
15. Gam Konuşuyor (الهمّ يتحدث): (İstanbul 2002 baskısı). Kitap 111 sayfadır. Şiirlerinden 58 şiirin yanı sıra, Şeyhülislam Çelebizade Asım Efendi ile şair Nabi'ye ait birer naat içerir.
16. Kur'an-ı Kerim ve Açıklamalı Meali (القرآن الكريم وترجمته مع توضيحات): Ali Özek, Ali Turgut, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez ve Sadrettin Gümüş ile ortak tercüme (İstanbul, 1993). Aynı meal, Suudi Arabistan Evkaf ve Hac Bakanlığı himayesinde 1992 yılında Medine-i Münevvere'de de basılmış olup ücretsiz dağıtımı hâlâ sürmektedir.
17. Kur'an Yolu (طريق القرآن): İbrahim Kâfi Dönmez, Sadrettin Gümüş ve Mustafa Çağrıcı ile ortak telif, Ankara, 2003-2004. Beş ciltten oluşan bir Kur'an-ı Kerim tefsiridir; Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı yayınları arasında neşredilmiştir.
Türkçeye Çevirdiği Kitaplar
1. Kahramanlar Kahramanı veya Hz. Muhammed'in (s.a.v.) Öne Çıkan Vasıfları (بطل الأبطال أو أبرز صفات النبي محمد): (Abdurrahman Azzam'dan, İstanbul, 1964).
2. İslam Yol Ayrımında (الإسلام على مفترق الطرق): (Muhammed Esed'den, İstanbul, 1965).
3. Altın Nesil (الجيل الذهبي): (Abdülhalim Abbas'tan, İstanbul, 1968-1982).
4. İmam-ı Rabbanî ve İslam (الإمام الرباني والإسلام): (İmam-ı Rabbanî'nin Mektubat'ından seçilmiş metinler, Ebü'l-A'lâ el-Mevdûdî'nin şerhiyle birlikte, İstanbul, 1968). İkinci baskısı İmam-ı Rabbanî ve İslam Tasavvufu adıyla çıkmıştır, İstanbul, 1986.
5. İslam Fıkhında Mezhepler (المذاهب في الفقه الإسلامي): (Kitap, İbn Teymiyye, M. Abdülazim, Şah Veliyyullah ve Senhûrî'ye ait risalelerin tercümelerinden oluşan bir derlemedir, İstanbul, 1971). İkinci baskı İctihat, Taklit ve Telfik Üzerine Dört Risale başlığını taşır, İstanbul, 1982.
6. Modern Problemler Karşısında İslam Fıkhı (الفقه الإسلامي في مواجهة المشاكل الحديثة): A. Zerkâ, Mahmasânî ve Muhammed Esed'den tercüme edilmiş metinler derlemesi, İstanbul, 1972. İkinci baskısı Yeni Gelişmeler Karşısında İslam Fıkhı başlığıyla yayımlanmıştır, İstanbul, 1987.
7. İslam'da ve Fıkıh Mezheplerinde Birlik (الوحدة في الإسلام والمذاهب الفقهية): (Ankara, 1974; ikinci kez 1996 yılında Gerçek İslam'da Birlik başlığıyla basıldı, İstanbul). Bu eser, Reşid Rıza'nın Muhâverât'ının tercümesidir.
8. İslam'ın Bakışıyla İslam Bankaları, Kalkınma ve Sigorta (البنوك الإسلامية والتنمية والتأمين في نظر الإسلام): (A. Zerkâ ve A. Neccâr'dan, İstanbul, 1976; kitabın ikinci baskısı İslam'ın Bakışıyla Banka ve Sigorta başlığıyla çıkmıştır).
Ders Kitapları
1. Yeni Kamus: Arapça-Türkçe (القاموس الجديد: عربي ـ تركي): (Bekir Topaloğlu ile birlikte, İstanbul, 1966).
2. Arap Dilinde Sarf ve Nahiv (الصرف والنحو في اللغة العربية): (Bekir Topaloğlu ile birlikte, İstanbul, 1964).
3. Arapça Seçme Metinler (النصوص العربية المختارة): (Bekir Topaloğlu ile birlikte, İstanbul, 1964).
4. Arap Edebiyatından Seçmeler (منتخبات من الأدب العربي): (Bekir Topaloğlu ile birlikte, İstanbul, 1982; Arapça Seçme Metinler kitabının tercümesidir).
5. Kelile ve Dimne (كليلة ودمنة): (Bekir Topaloğlu ile birlikte, I-II, İstanbul, 1990).
6. Fıkıh Usulü (أصول الفقه): (İstanbul, 1965).
7. Hadis Usulü (أصول الحديث): (İstanbul, 1965).
8. Fıkıh Metinleri (نصوص الفقه): (Seçilmiş fıkıh metinleri) (İstanbul, 1975).
9. Hadis Metinleri (نصوص الحديث): (Beş Demet Kırk Hadis), (M. Yaşar Kandemir ile birlikte, İstanbul, 1976).
102. Türk Âlimi Cengiz Aytmatov (جنكيز ايتماتوف)
Cengiz Aytmatov, Kırgızistan'da doğdu (12 Aralık 1928) ve Türkmen'dir. Eski Sovyetler Birliği'nin en önde gelen edebiyatçılarından sayılır. Lenin Ödülü ile Devlet Ödülü'nü kazanmıştır. Pek çok roman ve hikâyesi vardır. Romanlarından bazıları: Cemile, Gün Olur Asra Bedel, Dişi Kurdun Rüyaları (النطع), Beyaz Gemi, Elveda Gülsarı, Erken Gelen Turnalar, İlk Öğretmen, Deniz Kıyısında Koşan Ala Köpek.
Yazar, romanlarında insanın ruhî ve psikolojik yönüyle ilgilenir; birçok romanında çevreye ve tabiata duyduğu yoğun ilgi öne çıkar. Romanları pek çok övgü ve takdir toplamıştır; Cemile romanından uyarlanan bir sinema filmi de çekilmiştir.
Hâlen Kırgız Cumhuriyeti'nin Belçika, Avrupa Birliği, NATO ve UNESCO nezdinde büyükelçisi olarak görev yapmaktadır. Babası 1937 yılında Moskova'da idam edilmiş, bu da onu 14 yaşından itibaren erkenden çalışmak zorunda bırakmıştır.
Aytmatov.. Uzun Bir Yaratıcılık Yolculuğu
Dr. Falih el-Hamrânî
Almanya'da, büyük Kırgız edibi Cengiz Aytmatov'un (79 yaşında) vefat ettiği açıklandı. Arkasında, Arapça dâhil dünyanın çoğu diline çevrilen roman eserleri bırakan uzun bir yaratıcılık yolculuğu kalmıştı. Eserlerinin çoğu sinema ve tiyatro eserlerine dönüştürülmüştür. Aytmatov, Nobel Edebiyat Ödülü'ne aday gösterilmişti. Aytmatov, Sovyet edebiyatına girişiyle bu edebiyata muhtevada ve üslupta yenilikçi bir soluk kazandırdı; zira eserlerinde Avrupa romanının kazanımları, Doğu'nun ruhu ve Kırgızistan ile Orta Asya dünyalarının kendine özgülüğü birbirine karıştı. Eserleriyle, iyilik ile kötülük arasındaki ebedî çatışma ve bunun bireyin davranışlarında ve siyasi düzende görülen günlük tezahürleri hakkında, insanın ahlaki yönelimi, dünyadaki kaderi ve yıkıcı eğilimi hakkında büyük sorular sordu. Sovyet döneminde eserleri pek çok soruna ve partiye bağlı kültür kurumlarının hoşnutsuzluğuna yol açtı; çünkü Aytmatov insandaki ve düzendeki karanlık yönleri ifşa etti, acı gerçeği söyledi. Aytmatov, Stalinciliğe karşı itirazın gölgesinde olgunlaşan ve ona bir kültür, bir yaşam biçimi ve bir dünya anlayışı olarak tepki gösteren bilincin ta kendisidir. İnsanî duyarlılıkla dolup taşan bir dünya aramaya koyuldu; aşırılığın, ırkçılığın, şovenizmin ve milletlerin ve insanın haklarının çiğnenmesinin karşısında durdu.
Tanınmış Sovyet yazarı Cengiz Aytmatov, 12 Aralık 1928'de, eski adıyla Kırgızistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin (Kişlaki Şeker) bölgesinde doğdu. 1948 yılında Veteriner Teknikleri Enstitüsü'nü, ardından 1953 yılında Ziraat Enstitüsü'nü bitirdi. 1952 yılında Kırgızca kısa hikâyelerini yayımlamaya başladı. 1956 yılından itibaren eserlerini Rusça yayımlamaya başladı. Yine 1956'da Moskova'daki Gorki Edebiyat Enstitüsü'nde okumaya başladı. 1958 yılında ünlü Sovyet edebiyat dergisi "Oktyabr"da (Ekim) çalışmaya başladı ve tanınmış hikâyesi "Yüz Yüze"yi burada yayımladı. Moskova'daki Edebiyat Enstitüsü'nü bitirdikten sonra, başkent "Frunze"de (bugünkü Bişkek) Pravda gazetesinin muhabiri, daha sonra da "Edebî Kırgızistan" dergisinin genel yayın yönetmeni olarak çalıştı.
Bazıları Arapçaya da çevrilen en önemli eserleri şunlardır: Ona dünya çapında bir şöhret kazandıran ve Fransız şair Louis Aragon'un "Romeo ve Juliet'ten sonraki en güzel hikâye" diye nitelediği Cemile; Elveda Gülsarı; Deniz Kıyısında Koşan Ala Köpek; Selvi Boylum Al Yazmalım (شجيرتي بمنديل أحمر); İlk Öğretmen; Gün Olur Asra Bedel; Beyaz Gemi; Dişi Kurdun Rüyaları; Toprak Ana. Edibin ayrıca Kassandra Damgası, Ebedî Gelin ya da Dağların Yıkılışı ve Erken Gelen Turnalar gibi eserleri de vardır.
Gün Olur Asra Bedel romanında büyük edip, "Josef Stalin"in ölümünden kısa süre önceki dönemde Sovyet toplumunun içindeki dönüşümün işaretlerini yakalamayı başarmıştır.
1960-1980 yılları arasında eski Sovyetler Birliği Yüksek Sovyeti üyeliği, Sovyet Komünist Partisi Merkez Komitesi kongresi üyeliği ve Sovyetler Birliği Devlet Ödülü Komitesi üyeliği görevlerinde bulundu. 1988-1990 yılları arasında Sovyet "Yabancı Edebiyat" dergisinin genel yayın yönetmenliğini yaptı; Kırgızistan'ın Belçika, Hollanda ve Lüksemburg büyükelçisi olarak görev aldı. Aytmatov, 150'den fazla dile çevrilen edebî eserleriyle pek çok ödül kazandı: 1963 yılında Lenin Ödülü ve 1968, 1980 ve 1983 yıllarında üç devlet ödülü. Aytmatov'u ayırt eden özellik, kendisinin "gerçekçilik / efsanevîlik" diye adlandırdığı yönteme dayanmasıdır; bu yöntem, edebî eserin fikrî boyutlarını derinleştiren bir arka plana dönüşen ve ona büyülü bir renk katan halk efsanelerinin ve folklorik sembollerin kullanılmasında kendini gösterir. Bu üslubu, yeni romanı Dağlar Yıkıldığında. Ebedî Gelin'de de hissederiz; bu roman, küreselleşme çağında aşkı ve insanî ilişkileri, iyi hesaplanmamış bir biçimde serbest piyasa ekonomisine geçişin etkilerini ve bunun insanın ahlakı ile bilincinin sığlaşması üzerindeki yansımalarını ele alır... Yazar romanda ayrıca, dağ kurtlarını avlamak için Kırgızistan'a gelen ve başarısız bir kaçırma girişimine maruz kalan bir grup Körfezli Arabı da tasvir eder. Cengiz Aytmatov'un romanlarının olayları neredeyse bütünüyle ana vatanı Kırgızistan'ın içinde geçer; çünkü daha sonra bütün dünya için sembole dönüştüreceği şeyleri orada yaşamış ve Rus roman geleneğinden ilham almıştır.
103. Uygur Filozofu Yusuf Has Hacib (يوسف خاص حاجب)
Doğu'nun İbn Haldun'u (1019-1085)
Dr. Abdurrahman Cemal el-Kaşgarî
Yusuf Has Hacib; büyük bir mütefekkir, şair, devlet adamı ve hicrî beşinci yüzyılın önde gelen şahsiyetlerinden biridir. Şöhretini, sosyoloji alanındaki »Kutadgu Bilig« (قوتادغوبيليك), yani mutluluk bilgisi adıyla tanınan eserinden kazanmıştır. »Kutadgu Bilig« kitabı, eşsiz aklî hikmetlerin hazinelerinden biri sayılır.
Yusuf Has Hacib, Karahanlı Devleti'nin başkentlerinden biri olan Balasagun şehrinde, 410 hicrîye denk gelen 1019 miladî yılında köklü bir aileden dünyaya geldi ve 1085 yılında Kaşgar'da vefat etti.
Âlimin yetişmesi ve ilmi nasıl tahsil ettiği hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. Eserinden anlaşıldığı kadarıyla, düzenli ilmî esaslar üzerine kurulu maarif ve ilim kurumlarında sistemli bir eğitim almıştır. Özellikle de Kaşgar şehrinde, çağında Allame İmadüddin el-Kaşgarî, Abdülgaffar b. Hüseyin el-Kaşgarî ve Hüseyin Halef el-Kaşgarî gibi büyük âlimler bulunuyordu.
Eserinden açıkça anlaşıldığına göre o; tarihi, felsefeyi, dinleri, devlet ve toplum işlerini, siyaset-i şer'iyyeyi, maarifi, ahlakı, tıbbı, coğrafyayı, hesap ilmini, felek (astronomi) ilmini, uluslararası ilişkileri, dili, edebiyatı ve askerî meseleleri iyi biliyordu. Bunun dışında, Türk lehçelerinin yanı sıra Arapçayı da iyi biliyordu.
Yusuf Has Hacib, Uygurca birçok kitap telif etmiştir; bunların en önemlisi ve en meşhuru, siyaset-i şer'iyye ile İslam şeriatına uygun yönetim konusunda irşat amacı taşıyan »Kutadgu Bilig« adlı kitabıdır. Müellif kitabında, devletlerin kuruluşuna yol açan etkenleri ve yıkılışına yol açan etkenleri zikretmiştir.
Bu sebeple araştırmacı düşünürler onu "Doğu'nun İbn Haldun'u" diye nitelemişlerdir. İşin gerçeği şudur ki İbn Haldun ondan iki yüzyıl sonra gelmiştir; dolayısıyla o, sosyal düşüncede İbn Haldun'dan öncedir.
»Kutadgu Bilig« kitabı, İslam'ın gölgesinde Uygur Türkçesiyle yazılmış ilk ansiklopedik toplumsal kitap sayılır ve bugüne kadar Türk halkları arasında türünün tek örneğidir; aynı zamanda mutlak anlamda ilk Türk İslam edebî metnidir. Bu kitap, Uygur medeniyeti tarihinde şiir edebiyatının ve aklî tefekkürün örneğidir.
»Kutadgu Bilig«, İslam edebiyatında önemli bir miras teşkil eder; ilmî, terbiyevî, ahlakî ve siyasî bir kitaptır, çünkü Karahanlı Devleti'nin teşkilatlarından söz eder, bunların toplumsal ve kültürel düzeyini açıklar ve İslam'dan önceki eski Türk devletinin teşkilatlarını anlatır.
»Kutadgu Bilig« kitabı, Uygurca olarak Arap harfleriyle yazılmıştır; 85 baba ve 6645 beyte ayrılmıştır. Kitabın konusu siyaset-i şer'iyye (hâkimiyet) ve yönetimin kanun, ilim, akıl ve ahlak ile yürütülmesidir. Müellif ayrıca, toplumun refahına götüren ve kötü etkenlere karşı uyaran toplumsal ıslah fikirlerini ortaya koymuştur.
Allame, Kutadgu Bilig'in telifini 1070 yılında tamamladığında, çağdaşı olan dil âlimi Allame Kaşgarlı Mahmud da »Divanu Lugati't-Türk« (ديوان لغات الترك) adlı kitabının telifini 1074 yılında tamamlamıştı. Üsluplarının benzerliği, ikisinin de ilmi aynı kaynaktan ve ülkedeki o kurum ve üniversitelerde geçerli olan aynı düzenli yöntemden edindiklerine bizi yöneltmektedir.
Allame Yusuf Has Hacib'in »Kutadgu Bilig« kitabının telifi bir buçuk yıl sürmüş ve onu 1070 yılında Kaşgar şehrinde tamamlamıştır. Kitabı, Melik Süleyman Arslan Han oğlu Sultan Ebu Ali Hasan Tavgaç Buğra Han'a takdim etmiştir. Hükümdar onu takdir edip ödüllendirmiş, öyle ki onu saraya özel müşavir tayin etmiştir; kendisi de kraliyet sarayında yaklaşık yirmi yıl çalışmıştır.
İbn Sina eserlerini Arapça telif etmişken -Bîrûnî ve Fârâbî de böyleyken- Allame Kaşgarlı Mahmud, kıymetli eseri »Divanu Lugati't-Türk«ü Uygur Türkçesi ve Arapça ile telif etmiş ve onu Bağdat'ta Halife Muktedî-Biemrillâh'a takdim etmiştir.
Yusuf Has Hacib, Fârâbî'nin fikirlerinin seçkin vârisi sayılır; bu, siyasi ve toplumsal fikirlerinde açıkça görülür. Yusuf Has Hacib'in, kendi ülkesinin filozofundan ve kendi soyundan olan (Fârâbî'den) felsefî, toplumsal ve siyasi bakımdan yararlandığını söyleyebiliriz.
Sosyoloji
Kutadgu Bilig, sosyoloji, yönetim, hayat felsefesi ve hâkimiyet konularında kıymetli bir kitaptır. Yalnızca edebiyat ve toplum üzerine bir kitap değil, aynı zamanda çağının İslam düşüncesine ait bir kitaptır; müellif burada fikirlerini ortaya koyar ve bunları yönetim felsefesiyle ilgili olarak genel anlamda İslam düşüncesine bağlar. Kitaptaki fikirler atasözlerine ve hikmetli sözlere benzer.
Kitap ayrıca, İbn Haldun'un henüz o meşhur eserini yazmadığı bir dönemde bize sosyoloji hakkında fikirler sunar ve mütefekkir hükümdar ile ehliyetli memuru eliyle devletin refaha kavuşmasının ve halkın yaşam düzeyinin yükselmesinin temel silahının adil kanun olduğunu açıklar. Adil kanun bir yandan hakîmlerin aklını ifade eder, öte yandan halkın mutluluğunu güvence altına alır. Adil kanun korunmazsa, mutluluk sabit olmayan bir şeye dönüşür.
»Kutadgu Bilig« Kitabının Bazı Özellikleri
1. Allame Yusuf Has Hacib Uygurlardandır ve kitap Hakaniye Uygurcasıyla yazılmıştır.
Edip ve allame Mucîb el-Mısrî şöyle demiştir:
ولدينا في الأويغورية أثر فريد وهو »قوتادغوبيليك« الذي ألفه يوسف خاص حاجب...
"Uygurcada elimizde eşsiz bir eser vardır; o da Yusuf Has Hacib'in telif ettiği »Kutadgu Bilig«tir..." (Türk Edebiyatı Tarihi - Dr. Mucîb el-Mısrî, s. 12).
Büyük Kırgız yazar Cengiz Aytmatov da 1988 yılında Bişkek şehrinde düzenlenen Türk büyükleri konferansında şunu vurgulamıştır:
»في رأيي يصح لو قلنا: إن يوسف خاص حاجب ومحمود الكاشغري منسوبان إلى الشعب الأويغوري أولا، ثم إلى الشعب التركي ثانيا. والشعوب التركية الأخرى قد بدأوا تدوين مؤلفاتهم الأدبية بعد الأويغور«
"Bana göre şöyle dersek doğru olur: Yusuf Has Hacib ve Kaşgarlı Mahmud önce Uygur halkına, sonra da ikinci olarak Türk halkına mensupturlar. Diğer Türk halkları edebî eserlerini yazıya geçirmeye Uygurlardan sonra başlamışlardır."
2. Kitap, şiirle ilgili her şeyi içinde toplayan edebî bir ansiklopedidir.
3. Kitap, Orta Asya'da örnek Uygur edebiyatının temelini oluşturmuş ve pek çok noktada dünya edebiyatının hazinesine katkıda bulunmuştur.
Doğu'nun hakîmleri, hiç kimsenin bu kitaptan daha iyi bir kitap telif etmediği konusunda ittifak etmiş ve her biri ona kendince bir ad vermiştir: Çin'de »Melikler Edebi«, Çinhindi veliahtlarınca »Memleket Aynası«, Doğu'da »Âlimlerin Zineti«, İranlılarca »Türk Meliklerinin Tarihi« diye adlandırılmış; diğerleri ise ona »Meliklerin Öğütleri« adını vermiştir.
4. »Kutadgu Bilig«, Abdurrahman Câmî'nin hocası Mevlana Sadeddin el-Kaşgarî'nin, Hafız Harezmî'nin, Ebu Yakub es-Sekkâkî'nin, Lutfî'nin, Atâî'nin, Babür'ün ve Nevâî'nin her birinde seçkin bir etki bırakmıştır.
104. Dr. Muhtar Muhammed et-Türkmani (الدكتور مختار محمد التركماني)
Çağdaş dönemde yetişmiş bir hocadır; pek çok eseriyle tanınmıştır. Bunlar arasında Kore'de İslam Tarihi (تاريخ الإسلام في كوريا), Selçuklu Türkmen Sultanı Alp Arslan (السلطان السلجوقي التركماني ألب أرسلان) ve Türkmen Halkının Asaleti ve Köklülüğü (أصالة وعراقة الشعب التركماني) sayılabilir.
105. Türkmen Asıllı Mısırlı Yazar Necib Mahfuz (الكاتب المصري التركماني نجيب محفوظ)
Hikâye yazarlığıyla ün kazanmıştır; çok sayıda hikâye kitabı vardır ve Nobel Ödülü'nü kazanmıştır.
106. Şairlerin Emiri Ahmed Şevki (أمير الشعراء أحمد شوقي)
107. Hikâyeci Tevfik el-Hakim (القاص توفيق الحكيم)
108. Matematik Âlimi Ebü'l-Heysem (عالم الرياضيات أبو الهيثم)
109. Kimya Âlimi Cabir bin Hayyan (عالم الكيمياء جابر بن حيّان)
110. Dil Âlimi Ebu Ali el-Kali (اللغوي أبو علي القالي)
111. Islahatçı Cemaleddin Afgani (المصلح جمال الدين الأفغاني)
Ve daha nice isim.
İkinci Bölüm: Türkmenlerden Liderler ve Komutanlar
Meşhur Komutan Zahir Baybars (القائد المشهور الظاهر بيبرس)
Vikipedi, özgür ansiklopediden
Zahir Rükneddin Baybars el-Bundukdari, hicri 620 / miladi 1221 yılında doğdu; bir Memlük sultanıdır. Melik Salih Eyyub ona "Rükneddin" lakabını vermiş, Baybars iktidara geldikten sonra kendisine "Zahir" unvanını yakıştırmıştır.
Kökeni ve Yetişmesi
Kökeni hakkında ihtilaf vardır. Makrizi'nin es-Süluk ilâ Ma'rifeti Düveli'l-Mülûk (السلوك إلى معرفة دول الملوك), İbn Tağriberdi'nin en-Nücûmü'z-Zâhire (النجوم الزاهرة) ve Ceberti Tarihi (تاريخ الجبرتي) gibi bazı Arapça tarih kitapları onun Kıpçak Türklerinden (bugünkü Kazakistan) olduğunu bildirirken, bazı Müslüman tarihçiler [kaynak gerekli] Arap tarihçilerinin Çerkesleri Türklerin bir parçası saydıklarını, Kafkasya ve Kırım bölgelerinden getirilen her köleyi Kıpçaklara nispet ettiklerini ileri sürerler. Baybars on dört yaşındayken Şam'daki köle pazarında satıldı; onu Emir Alaeddin es-Salihi el-Bundukdari satın aldı. Sonra Melik Salih Necmeddin Eyyub'un hizmetine geçti; Melik Salih onu azat etti ve Memlük birliğine komutan tayin etti.
Asker ve Komutan Olarak Baybars
Hicri 647 / miladi 1249 yılının Ramazan ayında Memlüklerle birlikte Haçlılara karşı Mansure Savaşı'na katıldı; bu savaşta Fransa Kralı IX. Louis, İbn Lokman'ın evinde esir alındı. Baybars, hicri 658 yılının 17 Zilkade'sinde, yani 24 Ekim 1260 miladi tarihinde Mısır'da saltanatı devraldı.
Rükneddin Baybars, Farisüddin Aktay'ın öldürülmesi ve rakibi İzzeddin Aybek'in saltanata geçmesi üzerine Şam'a kaçtı. Ardından, 1260 miladi yılında Seyfeddin Kutuz'un iktidara gelmesinden sonra vezirlik makamını üstlenmek üzere Mısır'a döndü; böylece İslam Doğu'sunu, sonra da Irak'ı istila edip Bağdat'ta Abbasi Devleti'ni yıktıktan sonra Mısır'a doğru yol alan Moğollara karşı savaşta birlikte yer aldılar.
Allah'ın izniyle, arkadaşı Sultan Muzaffer Seyfeddin Kutuz ile birlikte Moğol akınının Mısır önünde durdurulmasında ve Moğol tehlikesinin dünyadan uzaklaştırılmasında pay sahibidir. Bu, 1260 miladi yılında Filistin'deki Ayn Calut Savaşı'nda, tecrübeli Moğol komutanı Kitbuga'nın yönettiği Moğol ordusuna karşı gerçekleşti.
Sultan Olarak Baybars
İktidara geldikten sonra, Moğolların 1258 miladi yılında Bağdat'ta yıktığı Abbasi Devleti'ni Kahire'de yeniden diriltti. Sultan Baybars, (Ebü'l-Abbas Ahmed'i) getirtti ve hicri 661 yılının 9 Muharrem'inde, yani 22 Kasım 1262'de kalede ona hilafet için biat meclisi kurdu. Baybars, Allah'ın Kitabı ve Resulü'nün sünnetiyle amel etmek üzere ona biat etti; böylece fiilî iktidar Zahir Baybars'ın elinde kaldı.
Dönemi, büyük bir mimari ve eğitim atılımına sahne oldu. Ezher Camii'nin yenilenmesiyle ilgilendi; hicri 665 yılında Kahire şehrinde bugün hâlâ adıyla anılan Zahir Baybars Camii'ni yaptırdı ve hicri 676 yılında Şam'da Zahiriye Medresesi'ni kurdu.
Zahir Baybars, Memlük Devleti'nin en önde gelen hükümdarı sayılır: Moğol Altın Orda'nın lideri Berke Han ile ittifak kurmuş; Roma İmparatoru II. Friedrich'in oğlu Manfred ve Kastilya Kralı X. Alfonso ile antlaşmalar ve dostane ilişkiler geliştirmiş; iktidarına karşı kurulan komploları da bertaraf etmiştir. Nitekim 1260 yılında, Sultan Kutuz'un öldürülmesinin ardından Emir Alemüddin Sencer el-Halebi'nin isyanını bastırmış, aynı yıl Kahire'de kendisine karşı çıkan Kûrani ayaklanmasını da sona erdirmiştir. Fetihlerle ülkesini genişletmiş, Şam topraklarında hem Moğollara hem Haçlılara karşı iki cephede cihat ilan etmiştir. Hükümdarlığı yaklaşık on yedi yıl sürmüştür.
Vefatı
Zahir Baybars, hicri 676 yılının 27 Muharrem Perşembe günü, yani 2 Mayıs 1277 miladi tarihinde, adını Memlük döneminin en önde gelen sultanları listesine yazdırdıktan sonra vefat etti.45
45 http://ar.wikipedia.org/wiki/ظاهر_بيبرس
Yiğit Türkmen Komutan, Halep Emiri Nureddin Mahmud Zengi (القائد التركماني الشهم نور الدين محمود الزنگي امير مدينة حلب)
Araştırma ve sunum: Diyar el-Hürmüzi
O, İmadeddin'in oğlu, Aksungur oğlu Nureddin Mahmud'dur. Asıl yurtları olan, Türkçe konuşan Azeri Zencan şehrine nispetle "Zengi" ya da "Zenci" lakabıyla anılır; bu şehrin dili Irak Türkmencesine benzeyen Türkçedir. Babası Komutan İmadeddin Zengi'den sonra "Atabek" unvanını almıştır... Nureddin Zengi, çokça ibadet eden ve namaz kılan biriydi; kendini gülümsemekten mahrum bırakmış, hiç gülümsememişti. Şöyle derdi: "Kudüs gasp edilmişken nasıl gülümseyeyim, ey Müslümanlar topluluğu?!"
Türk Sultanı Mahmud bin Melikşah bin Alp Arslan, İmadeddin Zengi'yi Bağdat'ın işlerinin başına getirmişti. Ardından Musul valisi İzzeddin el-Bursuki hicri 521 yılında ölünce, Sultan Mahmud, Musul valiliğini İmadeddin Zengi'ye verdi. Musul'a girince şehrin işlerini düzene koydu, durumunu ıslah etti. Frenkler o sırada Cezire ve Şam diyarının büyük bölümünü ele geçirmiş, güçleri artmış, hâkimiyetleri Mardin sınırlarından Mısır'daki Ariş'e kadar uzanmıştı. İmadeddin onlarla savaşmaya azmetti, onlarla savaşlara girişti ve sürekli onlara akınlar düzenledi. Çok geçmeden İmadeddin, hicri 541 yılında Fırat üzerindeki Caber Kalesi'ni kuşatırken öldürüldü. Geride üç oğul bıraktı: Seyfeddin Gazi, Nureddin Mahmud ve henüz küçük olan Kutbeddin Mevdud. Seyfeddin, Musul valisi oldu; Nureddin ise Şam'a yerleşti ve babasının Haçlılara karşı cihat yolunu sürdürdü.....
Nureddin Mahmud, hicri altıncı yüzyılın ilk yarısında olayların sahnesine çıktı. İnsanlar, Haçlıların ayak bastığı, ayaklarının Kudüs şehrini kirlettiği günden beri ülkelerini saran koyu karanlıktan ellerinden tutup çıkaracak onun gibi birine şiddetle muhtaçtı; ufukta ne umut belirtileri ne de sabahın aydınlığı parlıyordu. Şam ülkesini kargaşa sarmıştı; emirler ve yöneticiler kendileri ve hırslarıyla meşguldü; gelen işgalci, Müslümanların anlaşmazlıkları ve birbirini yıpratması üzerinde boy atıyor, onların çekişme ve kavgalarıyla gücünü artırıyordu. Bazı ihlaslı kimselerin kalbinde işlemeye devam eden bir umut kırıntısı olmasaydı, sonu hayırlı olmayacak şeyler olurdu.....
Nureddin Mahmud, (hicri 511 yılının 17 Şevval'inde = 11 Şubat 1118 miladi tarihinde) doğdu; İmadeddin Zengi'nin Seyfeddin Gazi'den sonraki ikinci oğluydu. İmadeddin'in oğulları, babalarının ahlak ve faziletlerinden etkilenmişlerdi; aralarında derece farkı olmakla birlikte hepsi cihat adamları ve yiğitleriydi. İmadeddin Zengi'nin vefatından sonra iki oğlu, Seyfeddin Gazi ile Nureddin Mahmud, devleti paylaştı: İlki Musul'a yerleşip orada ayağını sağlamlaştırdı, diğeri Halep'in yönetimini tek başına üstlendi. İki kardeşin toprakları arasındaki sınır Habur Nehri'ydi. Her iki kardeş de kaderin kendilerine yönelttiği role ehildi: Seyfeddin Gazi siyaset ve temkin sahibiydi; Nureddin ise ihlaslı bir mücahit, duyguları coşkun, imanı sağlam, Müslümanların sözünü birleştirmeye ve düşmanları Müslümanların diyarından çıkarmaya meyilli, yaratılıştan ince ve duyarlı bir insandı. İnsanları kendisine çeken, kalpleri ona sevdiren de buydu. Nureddin'e düşen, babasının Haçlılara karşı cihat siyasetini sürdürmekti; onu buna sevk eden hem cihat sevgisi üzere yaratılmış tabiatı, hem de babasının onlara karşı savaşlarında yanından ayrılmamış olmasıydı. Halep'teki emirliğinin Haçlılara yakınlığı, onu Haçlı tehlikesini en çok hisseden kişi yapmıştı.
Haçlılara Karşı Cihat
Nureddin, hükümdarlığına Haçlı Antakya Prinkepsliği'ne birtakım saldırılar düzenleyerek başladı; Kuzey Şam'da birkaç kaleyi ele geçirdi. Ardından "II. Joscelin"in, İmadeddin Zengi'nin fethettiği Urfa'yı (Ruha) geri alma girişimini bertaraf etti. Haçlıların Urfa'daki yenilgisi, ilk yenilgilerinden daha ağır oldu. Nureddin, Urfa Ermenilerinden Müslümanlara ihanet edenleri cezalandırdı; şehrin geri kalan Hristiyan halkı kendi canları için korkuya kapılıp şehri terk etti. Nureddin, Haçlı düşmanının karşısına dikilebilmek için Kuzey Irak ve Şam'daki çeşitli İslami güçleri kendi safına çekmeye, onların dostluğunu kazanmaya sürekli çalışıyordu. Bu amaçla Şam hâkimi "Muinüddin Üner" ile hicri (541 = miladi 1147) yılında bir antlaşma yaptı ve onun kızıyla evlendi.
Üner, kendisiyle antlaşma ve ittifakı bulunan Haçlıların tehlikesine maruz kalınca sığınacak Nureddin'den başka kimse bulamadı. Nureddin ona doğru yola çıktı; birlikte yürüyüp Haçlıların eline geçmeden önce Busra ve Sarhad'ı ele geçirdiler. Sonra Nureddin, Şam hâkiminin kalbine güven vermek ve Haçlıları ortadan kaldırmaktan başka bir şey düşünmediğini göstermek için Şam'dan ayrıldı; Antakya Prinkepsliği'nin kalelerine yöneldi ve Artah, Kefer Lâsâ ile Basarfut'u ele geçirdi. Bunun üzerine Nureddin korkusu Haçlıların kalbini sardı; babası İmadeddin'den yeterlilik ve güç bakımından geri kalmayan bir adamla karşı karşıya olduklarını anladılar. Oysa babasının ölümüyle rahata kavuştuklarını sanmışlardı; ama umutları, oğlunun coşkusu ve yiğitliği önünde dağıldı. O sırada yaşı yirmi dokuzdu; ne var ki kendisine hikmet ve tedbir yönünden çokça hayır verilmişti.
Hicri (542 = miladi 1147) yılında VII. Louis ve III. Konrad önderliğindeki İkinci Haçlı Seferi Şam'a ulaştı; fakat hedeflerine ulaşmakta başarısız oldu, ağır kayıplar verdi ve Şam'ı işgal edemedi. Bunun sebebi mücahitlerin sabrı, Müslüman ordusunun söz birliği ve saflarının bütünlüğüydü. Seyfeddin Gazi ve kardeşi Nureddin ile gelen kuvvetler, bu seferin başarısızlığında en büyük etkiye sahipti. Nureddin, Şam'daki nüfuzu arttıktan sonra, Haçlıların uğradığı bu felaketi ve itibar kaybını Antakya'ya saldırmak için değerlendirdi; hicri (544 = miladi 1149) yılında Asi Nehri'nin doğu yakasındaki Harim Kalesi çevresindeki bölgeye saldırdı, ardından İnib Kalesi'ni kuşattı. Antakya hâkimi "Raymond de Poitiers" kaleye yardıma koştu; iki taraf (hicri 544 yılının 21 Safer'inde = Haziran 1149 sonunda) karşılaştı. Müslümanlar zafere ulaştı ve Haçlıları son adamına kadar imha etti. Ölenler arasında Antakya hâkimi ve Frenk komutanlarından başkaları da vardı. Müslümanların bu zaferle sevinci büyük oldu.
Aralıksız cihatla geçen bir süreden sonra Nureddin, Şam ile Mısır arasında birlik sağlanmadıkça Haçlıların ortadan kaldırılamayacağı kanaatine vardı. Mısır'daki Fatımi Devleti son günlerini yaşıyordu; Halife Âdıd zayıftı ve Haçlıların Mısır'a saldırılarını püskürtmekten âcizdi. Bu yüzden Nureddin'den yardım istedi; Nureddin de bunda ülkeyi ele geçirmek için bir fırsat gördü. Hemen oraya kalabalık bir asker gönderdi ve başlarına Emir Esedüddin Şirkuh bin Şazi'yi geçirdi; bu, hicri 559 yılındaydı. Frenkler bunu öğrenince, Mısır onun eline geçerse yok olacaklarını anladılar ve Mısır'ı Nureddin'in eline geçmeden almak için ellerinden geleni yaptılar; fakat başaramadılar ve Esedüddin Şirkuh 562 yılında Kahire'ye girdi. Bu sırada Nureddin, Şam diyarının her yerinde Haçlı kalelerine saldırıyordu: Hısnülekrad (Kürtler Kalesi), Safita, Halbe ve Ureyme'ye saldırıp onları ellerinden aldı; ayrıca Şam Banyas'ına saldırdı ve Hunin Kalesi'ni aldı. Nureddin, Haçlılara saldırılarını yoğunlaştırdığı sırada kardeşi Kutbeddin Mevdud Musul'da vefat etti; böylece Musul ve Irak valiliği de ona geçti.....
Nureddin Zengi çokça ibadet eden ve namaz kılan biriydi... Bir gece, gece namazından sonra rüyasında Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemi gördü; kendisinden şerefli kabrini kurtarmasını istiyordu... Aniden uykusundan uyandı ve Medine-i Münevvere'ye gitmek üzere bir grup savaşçının hazırlanmasını istedi.. Evet, Emir Nureddin Mahmud'un komutasında 1000 savaşçı Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemin mescidine yöneldi.. Medine-i Münevvere halkı onunla görüşmek için geldi.. Emir sordu: "Medine'de bu meclise katılmayan kimse var mı?" Dediler ki: "Evet.. Mescidin bitişiğindeki evde oturan iki adam var.." Emir, o iki adamla görüşmek için bitişikteki eve bizzat gitti.. Eve girdiğinde bu iki adamın mescidin altında bir tünel kazdıklarını gördü.. Tünelin amacı, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemi kabrinden çalmaktı.. Emir, bu iki adamın Yahudi olduğunu anladı... ve öldürülmelerini emretti.
Nureddin, İslam'a ve onun yüceliğine inanan bir mümindi; bu yüzden, kendisinden daha geniş topraklara, daha çok mala ve imkâna sahip olanların başaramadığını başardı. Haçlılarla, Hristiyan oldukları için değil; Arap ve Müslümanların diyarına yabancı olarak, toprağı işgal etmek ve mukaddesatı kirletmek üzere geldikleri için savaşıyordu. Bu yüzden kendi ülkesindeki Hristiyanlara hiçbir kötülük dokundurmadı; aksine onlar, tam himaye hakkına sahip vatandaşlardı. Ne bir kilise yıktı ne de bir papaza veya rahibe eziyet etti. Cihat ve safları birleştirme işi, onu medreseler ve camiler yapmaktan alıkoymadı; öyle ki medreseleri ve camileri yüzleri buldu, hükmü altına giren hiçbir belde bunlardan yoksun kalmadı. Bir medrese kurduğunda yapımına bolca harcar, hocalarını seçmekte titizlenir, ona çokça vakıf tahsis ederdi. Medreseleri Kur'an ve hadisle ilgilenirdi; kendisinin de hadise ve onu büyük muhaddislerden dinlemeye tutkusu vardı, bazıları ona rivayet icazeti vermişti. Medrese kurmanın yanı sıra, hükmü altındaki her beldede bimaristanlar (hastaneler) kurmayı da genişletti; bunları, gelirleri hekimlere başvurmaya ve ilaç almaya yetmeyen yoksullara tahsis etti. Ayrıca yolcuların dinlenmesi ya da geceyi geçirmesi için yollar üzerinde hanlar kurmaya özen gösterdi ve bunların başına, onları koruyacak ve ziyaretçilerini gözetecek kimseler dikti.
Nureddin, imanı sağlam bir mümin, büyük bir mücahit, zahit ve mutasavvıf bir insandı. Ancak gece yarısı uyur, sonra kalkıp abdest alır, namaza ve duaya yönelir, sabah olunca sabah namazını kılar, ardından devletinin işlerine bakardı. Hükümdarlık ve saltanat debdebesine karşı zahitliği sebebiyle aldığı bir maaşı yoktu; kendi malıyla satın aldığı bir mülkün gelirinden yer ve giyinirdi. Oturduğu bir evi de yoktu; konakladığı beldenin kalesindeki bir odada kalırdı.
Nureddin Mahmud'un Vefatı
Nureddin Mahmud, Mısır'a yürümeye hazırlanırken ateşli hastalığa yakalandı; hastalığı ağırlaştı ve (hicri 569 yılının 11 Şevval'inde = 15 Mayıs 1174 miladi tarihinde), elli dokuz yaşındayken Rabbine kavuştu ve Şam şehrinde defnedildi. Ölümü İslam dünyasında şiddetli bir sarsıntı meydana getirdi; insanlar kaybın büyüklüğünü ve başlarına gelen musibetin ağırlığını hissettiler. Yüce Allah, mücahitler zincirinin devam etmesini diledi: Meydandan bir lider eksildikçe ardından bir başka lider ayağa kalktı ve her gelen, yetenek ve meziyetlerde kendinden öncekini aştı; nihayet sancak Selahaddin Eyyubi'ye ulaştı ve o, gönüllerdeki temenniyi, akıllardaki düşünceyi gerçekleştirdi... Allah İmadeddin Zengi'ye ve oğlu Nureddin Zengi'ye rahmet eylesin.. Selam, Allah'ın rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.
- Hikâyenin kaynağı: İslam Online, yazar Ahmed Temmam.
- İmadeddin Zengi ve oğlu Nureddin Zengi hakkındaki kaynak: Üstat Muhammed Halife.46
46 iuiturkmen.org
Melik Mansur Nureddin bin Ömer bin Ali et-Türkmani (الملك المنصور نورالدين بن عمر بن علي التركماني)
Vecdi Enver Merdan
«يستطيع ثلاثة أتراك أو تركمان، معهم ثلاثة أحجار وقدر طعام وفرس، تأسيس إمبراطورية»
"Üç Türk ya da Türkmen, yanlarında üç taş, bir tencere yemek ve bir at bulunduğu takdirde bir imparatorluk kurabilirler."
Merhum Safa Hulusi
Türkler ve Türkmenler, ister İslam'dan önce ister hak dini benimseyip Allah yolunda onun sancağı altında cihat etme şerefine erdikten sonra olsun, tarihte devletler ve imparatorluklar kurmalarıyla tanınmışlardır. Tarihi karıştıran kimse hayrete düşer ve sekiz yüzyıldan fazla süreyle dünyanın yarısını yöneten devletleri ve imparatorlukları kurmadaki dehası karşısında bu büyük halkın önünde saygı ve hürmetle durmaktan kendini alamaz. Bu kısa yazıda, Moğolistan'dan başlayıp Çin'deki Kubilay Han İmparatorluğu üzerinden Hindistan'daki Şah Ali Ekber İmparatorluğu'na, oradan Tahmasb'a, Selçuklu Devleti'ne, Karakoyunlu ve Akkoyunlu'ya, Atabeklere, Mısır'daki Memlüklere ve Osmanlı İmparatorluğu'na uzanan bu devletlerin ve imparatorlukların adlarını saymak istemiyoruz. Türkler, Kuzey Afrika'da Cezayir ve Mısır'dan Arap Yarımadası'nın güneyindeki Yemen'e, Bahreyn'e ve Arap Yarımadası'nın tamamına, Irak'a, İran'a, Hindistan'a, Afganistan'a ve Rusya'nın yarısına; Avrupa kıtasındaki İstanbul'dan Viyana surlarına kadar onlarca, hatta yüzlerce yıl hüküm sürmüşlerdir. Geçen yüzyılın yirmili yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra, tıpkı Arap milleti gibi Türk milletinin de birleşmesi engellendi; İslam'a kin besleyen güçler, bu iki millete karşı birleşip saldırdılar ve saldırmaya devam ediyorlar, dağılmış devletleri ve ülkeleri arasında birlik ve bütünleşme kurmalarına engel oluyorlar.
Nüfusu 400 milyonu aşan; Karadeniz'in kuzeyindeki Balkan topraklarından Çeçenistan'a, Dağıstan'a ve Tataristan'a, Azerbaycan'a, Kırgızistan'a, Türkmenistan'a, Tacikistan'a ve Özbekistan'a, oradan Moğolistan'ın kuzeyine, Afganistan'ın kuzeydoğusuna ve Çin'in kuzeybatısına uzanan bir alanı kaplayan Türk milleti (yalnızca Çin'de Uygur boyundan yaklaşık 100 milyon Müslüman Türkmen bulunmaktadır; Türkmenceleri hâlâ Arap harfleriyle yazılmakta olup Mao Tse-tung, onlara duyduğu takdirle Türkmen dillerini Arap harfleriyle Çin parası üzerine işletmiştir). Türkmen kahramanımız, Yemen'deki Resuli Devleti'nin kurucusudur; cömert ve cesur dâhilerden biri, adil bir hükümdar, edip bir binici, mücahit ve kurnaz bir siyasetçidir; 232 yıl süren bir hükümdarlık kurmuştur.
O, Melik Mansur lakabıyla anılan kahraman Nureddin Ömer bin Ali bin Resul bin Harun bin Ebü'l-Feth el-Gassani et-Türkmani'dir. Soy bilginleri, Resulilerin nesebi konusunda ihtilaf etmişlerdir; kimileri onu Cebele bin Eyhem el-Gassani'ye kadar çıkarır. Gassaniler, Marib Seddi'nin yıkılmasından sonra yarımadanın kuzeyine göç eden Yemenli Ezd kabilesinin bir koludur; Şam topraklarında egemen oldular. Sonraki dönemlerde İbnü'l-Eyhem'in torunları Türkmen topraklarına yerleşti ve onların dilini konuştu; bu yüzden bazı nesep âlimleri onları Türkmen saymıştır. Resulilerin yakın atası ise Irak'a yerleşen ve Abbasi Halifesi Mustansır Billah'ın hizmetine giren Muhammed bin Harun'dur. Halife, onun hikmetine ve fesahatine güvenip onu Şam'a ve Mısır'a elçisi yaptı; öyle ki "Resul" (elçi) künyesi onun üzerinde kalıcı oldu ve kendisine, sonra da ailesine lakap oldu. Bu, şöhret kazandıkları ve iki yüzyıldan fazla süren hükümdarlıkları boyunca dahi vazgeçmedikleri asıl "Türkmani" lakaplarına ilave olarak böyleydi. Zira Türkler ya da Türkmenler, hak İslam dinini benimsedikten sonra Arap kardeşleriyle dar bir ırkçı-şovenist bakışla ilişki kurmadılar; aksine kendilerini İslam'a ve Müslümanlara hizmete, onların topraklarını ve mukaddesatını savunmaya, açgözlü işgalci istilacıların şerrini defetmek için Allah yolunda cihada adadılar. Nitekim Tatarlar ve Moğollar Şam'ı ve Filistin'i istila ettiklerinde onların ordularını yok edenler ve onlara ağır bir yenilgi tattıranlar Türkmenlerdir; hem de Tatarların ve Moğolların, Türkmenlerin de kendisinden geldiği Türk kabilelerinden olmasına rağmen. Komutan Kutuz onların yüzüne haykırdı ve avazı çıktığı kadar وا إسلاماه "Vâ İslamâh!" (Ey İslam!) diye seslendi; وا تركاه "Vâ Türkâh!" ya da وا تركماناه "Vâ Türkmanâh!" diye seslenmedi. Abbasi Halifesi Mustansır'ın Muhammed bin Harun et-Türkmani'yi seçmesinin sebebi, bize göre, fesahatinin ve hikmetinin yanı sıra, Şam ve Mısır hükümdarları olan Türkmen Zengilerin dili olan Türkmenceyi iyi bilmesidir.
Resuli Devleti'nin kurucusu Nureddin Ömer bin Ali Resul el-Gassani et-Türkmani Mısır'da doğdu; faziletli bir edip ve binici olarak yetişti. Eyyubilerle ilişkisi iyiydi; Eyyubilerin Mısır'daki iktidarı sağlamlaşınca Gassani et-Türkmani'nin oğullarını hizmetlerine aldılar ve onlara Yemen'de imkân verdiler. Turan Şah'ın maiyetinde Resul oğulları Türkmenlerinden beş kişi Yemen'e girdi; bunlardan biri kahramanımız Nureddin Ömer bin Ali Resul el-Gassani et-Türkmani'ydi. Eyyubiler Yemen'e girdiğinde Nureddin Ömer bin Ali er-Resuli et-Türkmani, Melik Kâmil'in oğlu Melik Mesud'un yanındaydı; Melik Mesud ona, yeterliliğinin ortaya çıktığı pek çok görev verdi. Melik Mesud Mısır'a yöneldiğinde Nureddin Ömer'i Yemen'de kendi naibi yaptı. Sonra Mesud Mekke'ye gitti ve hicri 626, miladi 1228 yılında orada vefat etti. Ardından Nureddin Ömer el-Mansur er-Resuli Yemen'i ele geçirdi ve büyük bir ordu hazırlayıp hicri 630, miladi 1232 yılında Yemen'de bağımsızlığını ilan edene kadar Eyyubiler adına naiplik yaptığını gösterdi; Melik Mansur unvanını aldı ve adına para bastırıldı. Böylece Melik Mansur Nureddin Ömer bin Ali er-Resuli el-Gassani et-Türkmani, Arap Yarımadası'nın tamamını 232 yıl boyunca yöneten bir devlet kurdu; yani hicri 626 ile 858 yılları, miladi 1229 ile 1454 yılları arasında.
İlk olarak (Cend) şehrinde oturdu, sonra Taiz'i hükümdarlığına başkent edindi. Abbasi Hilafeti son nefesini vermekte olmasına rağmen, Abbasi Halifesi Mustansır Billah adına hutbe okunmasını emretti. Bize göre bunun ilk sebebi, hükümdarlıklarına manevi meşruiyet kazandırmaktı; ikincisi ise Bağdat'taki meşru İslam hilafet merkezine bağlılık ve vefaydı. İlginç olan şu ki, Türkmen Resuli yönetimi altındaki Yemen camileri, Bağdat'ın hicri 656, miladi 1258 yılında Moğolların eliyle düşmesinden sonra da Abbasoğullarının son halifesi Musta'sım adına hutbe okumayı sürdürdü. Resul oğulları Türkmenlerinin tarihçisi Hazreci şöyle kaydeder: "Bugüne, yani yedi yüz doksan sekiz yılına kadar bütün minberlerde kendisi için dua edilen kişi Musta'sım'dır." Yani Bağdat'ta Abbasi Hilafeti'nin sona ermesinden 142 yıl sonrasına kadar. İşte Türkmen vefası, en görkemli hâliyle budur!! Bu vefayla, Musta'sım'ın veziri olan İbnü'l-Alkami'nin ihaneti arasında bir kıyas yapılabilir mi?
Resuliler Devleti, 232 yıl sürdüğü için Orta Çağ Yemen tarihinin en uzun ömürlü devletlerinden sayılır. Onu on beş hükümdar yönetmiştir; ilki Melik Mansur Nureddin Ömer bin Ali er-Resuli et-Türkmani, sonuncusu ise Mesud Ebü'l-Kasım Salahaddin bin el-Eşref er-Resuli et-Türkmani'dir. Bazı tarihçiler, Mesud'un kardeşi ve iktidar rakibi olan Müeyyed'i son hükümdar sayarlar; ancak her ikisinin de işi hicri 858, miladi 1454 yılında Tahirilerin eliyle son bulmuştur.
Nureddin Ömer, Hicaz'a bir sefer düzenledi; Mekke'yi ve çevresini ele geçirdi, Mekke ile Hadramut arasındaki topraklar onun eline geçti ve Hicaz ile Yemen'in hükümdarlığı kendisine ve oğullarına düzenli biçimde geçti. Tarihçiler, Yemen'deki Resuli Devleti'ni Irak'taki Abbasi Devleti'ne benzetirler.
Resuliler, hükümdarlıklarının kurucusu Mansur Nureddin Ömer et-Türkmani'nin önderliğinde, güneyde Hadramut'tan kuzeyde Mekke-i Mükerreme'ye kadar bütün Yemen'i onun yönetimi altında birleştirmeyi başardılar; fiilî egemenliğini her yöne yaydı; Sa'de ve çevresindeki Zeydi imamları, Sana ve civarındaki Âl-i Hatim gibi kabileler ve aileler ona boyun eğdi. Buna rağmen Resuliler, siyasi ve mezhebî sebeplerle çeşitli isyanlar, ayaklanmalar ve başkaldırılarla karşılaştılar: Sana'da Emir Esedüddin'in isyanı ve İmam Abdullah bin Hamza'nın torunlarından olan İmam Mehdi Ahmed bin Hüseyin önderliğindeki Zeydi ayaklanması gibi (bunlar Hamzalar diye meşhurdur). Türkmen Melik Muzaffer er-Resuli, Hamzalar kabilesinin yanında yer aldı ve isyancılara karşı zafer kazanmayı başardı. Melik Muzaffer'in vefatından sonra yerine kardeşi Melik Eşref "İsmail bin Abbas" (hicri 778 - 803) geçti; o yalnızca bir yıl hüküm sürdü ve yerine kardeşi Müeyyed geçti. Müeyyed, Resuli Devleti'ni yirmi beş yıl yönetti; hükümdarlığı süresince devletin heybetini pekiştirmeyi, isyanları ve ayaklanmaları bastırmayı ve dağlardaki Zeydi imamlarının hamlelerine direnmeyi başardı. Yerine oğlu Mücahid "Ali bin Davud" (hicri 721 - 764, miladi 1321 - 1362) geçti ve kırk üç yıl hüküm sürdü; bu süre içinde hükümdarlığına karşı en şiddetli ve en azgın isyanlarla karşılaştı. Melik Mücahid, kendisine ve hükümdarlığına karşı gelişen olaylar, komplolar ve entrikalar karşısında dirayet, kararlılık, kahramanlık ve siyasi ustalık gösterdi; tarihçiler Melik Mücahid Ali bin Davud'u hakkıyla Türkmen Resulilerin devlerinden biri sayarlar.
Melik Mansur Nureddin Ömer bin Ali et-Türkmani'nin ve ondan sonra oğullarıyla torunlarının yönetimi, ilim, ticaret, tarım ve tıp alanlarında pek çok önemli başarıyla temayüz etti. Çok sayıda medrese kurdular ve âlimlere bol bol ihsanda bulundular. Resul oğulları Türkmenlerinin hükümdarlarından birçoğu âlim, şair, fikir sahibi ve çeşitli ilimlerde kitap yazan kimselerdi. İmar alanındaki eserlerinin şahitleri ve nişaneleri, Muzaffer Camii, Eşrefiye Camii ve Taiz Kalesi gibi, bugüne kadar ayakta durmaktadır. Melik Mansur Nureddin Ömer el-Gassani et-Türkmani, hicri 647, miladi 1249 yılında sarayında hizmetçilerinden biri tarafından suikastla öldürüldü.
Bu devlet büyük bir iktisadi ve kültürel refah yaşadı; kadınlar bu devlette önemli siyasi ve iktisadi roller üstlendiler. Bu asil ailenin Türkmenliğini teyit eden şey, Melik Mansur Nureddin Ömer'in kurduğu devlette kadınların oynadığı roldür; zira Türkmen kadınlarının yönetim işlerine karışması bilinen bir şeydir. Önemli siyasi roller oynayan kadınlar arasında şunlar vardır: Bu devletin ilk hükümdarı Melik Mansur Nureddin Ömer'in kızı olan ve zekâsıyla, siyasi gücüyle de ün kazanan Dâr eş-Şemsi. Sonra, Melik Nureddin Ömer'in eşi olması sayesinde yönetime hâkim olan ve hicri 722, miladi 1322 yılında oğlunun iktidar koltuğuna oturmasını sağlayan Cihat Salah Hatun. Hicri 777, miladi 1376 yılında ise Cihat, oğlunun Yemen yönetimi üzerindeki hâkimiyetini pekiştirmede önemli bir rol oynadı. Türkmen Resuli kadınlarının üstlendiği siyasi faaliyetlerin yanı sıra, kendi servetleri ve medeniyet ruhları sayesinde camiler, medreseler ve umumi su çeşmeleri vakfetmeyi ve inşa etmeyi, ayrıca pek çok tarihî eseri yeniden onarmayı başardılar.
Tarihçiler, Zebid ve Taiz şehirlerinde günümüze kalan binaların üçte birinden fazlasının Resuli Devleti kadınlarının harcamalarıyla yapıldığını söylerler. Resuli Devleti'nin uluslararası bir konumu ve heybeti vardı; Çin Müslümanlarının gönderdiği mektubun hikâyesi bunu açıkça göstermektedir.
Çin Müslümanları, Melik Zafir "Âmir bin Abdülvehhab er-Resuli et-Türkmani"ye (hicri 894 - 923) bir mektup göndererek Çin imparatorunun baskısından ve Müslümanların çocuklarını İslam şeriatına göre sünnet ettirmelerini yasaklamasından şikâyet ettiler; İslami ibadetlerini yerine getirmeleri üzerindeki yasağın kaldırılması için imparator nezdinde aracılık etmesini istediler. Melik Muzaffer, bu zamanın yöneticilerinin kendisine imreneceği bir hikmet ve cesaretle davrandı. Çin Müslümanlarının gönlündeki konumuna yakışır biçimde hareket etti (Çin Müslümanlarının tamamı Oğuz Türkmenlerindendir) ve Çin imparatoruna bir mektup göndererek Çin Müslümanlarının, çocuklarını İslam şeriatına göre sünnet etmek gibi dinî görevlerini yerine getirmelerine ve dinî ibadetlerini serbestçe yapmalarına izin vermesini istedi; ayrıca ona makamına yakışır bir hediye gönderdi. Bunun üzerine Çin imparatoru, Müslümanların çocuklarını sünnet ettirmeleri ve dinî ibadetlerini serbestçe, kayıtsız şartsız yerine getirmeleri üzerindeki yasağı kaldırdı. Bu da Çin imparatorunun, Müslüman Resuli Devleti'nin konumuna duyduğu saygıyı göstermektedir; hele ki o dönemde Çin imparatorları kendilerini dünyanın efendileri, kendileri dışındaki hükümdarları ve diğerlerini ise kendi köleleri sayıyorlardı - tıpkı bu zamanın imparatorunun yaptığı gibi. Peki, bu zamanın hükümdarlarından herhangi birinde, Türkmen Resuli Melik Muzaffer'in imparatora "Gözünün üstünde kaşın var!" diyecek cesareti var mı?!!!47
47 alturkmani.com/makalaat/10102005/6.htm
Türkmen Âlimler ve Komutanlar (علماء وقادة تركمان)
Diyar el-Hürmüzi
İşte bazı Türkmen komutanlarının adları:
1 - Aknun Han, Çinlilerin gücünü kıran komutan.
2 - Oğuz Han, Büyük Türkistan İmparatorluğu'nun kurucusu.
3 - Birinci Orhan, Orhun Abidesi'nin sahibi. "Orhan" kelimesi şehrin şeyhi anlamına gelir; yani "or" şehir, "han" ise şeyh demektir.
4 - Ruva Han, On Garn (Macar) Devleti'nin kurucusu.
5 - Attila, Roma'nın tahtını sarsan komutan ve kral.
6 - Selçuk, Selçuklu Devleti'nin kurucusu.
7 - Azerî Şah İsmail Safevî.
8 - Birinci Tuğrul Bey.
9 - Nadir Kulı Şah; kökeni Türkmen asıllıdır, yani Türkmen Sahrası'ndan ve Türkmen Sahrası bölgesinin ayrılmaz bir parçası sayılan Duz (Tus) yöresindendir.
11 - Türkmen komutan Gazneli Mahmud; Hindistan topraklarını, Arap Müslüman komutan Muhammed Kasım ile omuz omuza fethetmiştir.
12 - Azerî Sultan Settar Han.
13 - Azerîlerin büyüğü Sultan Babek.
14 - Sultan Uzun Hasan (Hasan et-Tavîl).
15 - Mirza oğlu Emir Vend; Hanekin'de Elvend Nehri kıyılarında şehit düşmüş ve nehre onun adı verilmiştir. Bilgi olsun diye belirtelim: Hemedan bölgesindeki dağlardan birine de Elvend Dağı adı verilmiştir.
17 - Komutan Muzaffer Kökböri; Haçlı Seferleri'nde Türkmen ordusuna komuta etmiş ve Haçlılara birden fazla savaşta yenilgi tattırmıştır. "Bozkurt" lakabıyla anılmıştır ve Kürt komutan Selahaddin Eyyubî'nin dostlarından biriydi.
18 - Komutan İmadüddin Sungur oğlu ez-Zencanî - İmadüddin Zengî.
19 - Komutan Nureddin Muhammed Zengî.
20 - Komutan Baybars.
21 - Özbek komutan Timurlenk; kökleri Buhara'dandır ve Buhara'ya defnedilmiştir.
22 - Hindistan'ı yöneten Özbek komutan Sultan Babür.
23 - Babür'ün oğlu, babasından Hindistan'ın yönetimini devralan Sultan Ekber.
24 - Hindistan topraklarını yöneten Türkmen sultanlarından komutan Hümayun.
25 - Osmanlı Devleti'nin kurucusu Sultan Osman Gazi.
26 - İstanbul şehrini fetheden Sultan Fatih Sultan Mehmed.
27 - Kanunî Sultan Süleyman.
28 - Kral döneminde Irak Başbakanı olan merhum Nuri Said.
29 - Komutan Said Hamo Teleferli.
Son olarak, gerçek vatansever Iraklıların şunu bilmelerini dilerim: Türkmen halkı, siyasi oyunların ve Irak toplumunun bu kesiminin milli haklarını görmezden gelen bazı cahil yazarların ikiyüzlülüğünün en büyük kurbanıdır. Aydınlara ve yazarlara tavsiyem, hatalardan sakınmak için tarihi okumalarıdır. Irak'ın renklerinden hiçbirine haksızlık etmesinler ki herkes hak ve vatandaşlıkta eşit olsun, Irak hiç kimse dışlanmadan hepimizin olsun.
İslam Öncesi ve Raşid Halifeler Dönemindeki Türkmen Şahsiyetler
Türkmenlerin, İslam davetinden sonra, öyle birkaç kıtlık yılının ardından Irak'a yerleştiklerini sananlar yanılmaktadır. Burada asıl büyük felaket, şunu unutmalarıdır: Türkmenler, peygamberler babasının ülkesinde (Irak'ta) Muhammedî davetten (200) yıldan fazla önce, kesin olarak (410) yılında bulunmaktaydılar. Bu sözü destekleyen husus, Profesör Hüsameddin Amasalı'nın (1920) yılında ortaya koyduğu şu görüştür: Türkmenler, Sasani Devleti ile müttefiki Münzirîler arasındaki ilişkilerin bozulması ve Sasan hanedanının onların savaş gücüne duyduğu ihtiyaç üzerine, (410) yılında Güney Irak'a, Fırat Nehri kıyılarına, Münzirî Devleti'nin başkenti Hîre'nin karşısına yerleşmişlerdir; bilhassa Türkmen (Bat Ok) ve (Ban Ok) kabileleri. Bu bir yandan böyleyken, öte yandan Türkmenler denklemin üçüncü tarafı olmaları itibarıyla bölgede güçlü bir denge unsuru oluşturabilirlerdi.
Türkmen sahabi (Basluhan), yukarıda geçen iki Türkmen kabilesinin önderlerinin torunlarındandır. Onun bu iki kabileye önderlik ettiği dönem, (610) yılında Muhammedî davetin ortaya çıkışıyla aynı zamana denk gelmiştir. Komutan Halid bin Velid ile, Şam topraklarını Irak üzerinden Rum pisliğinden kurtarma seferinde (13) hicri yılındaki (Yermük) savaşında barış yapmıştır. Bunu, (14) hicri yılında komutan (Sa'd bin Ebi Vakkas) önderliğinde Irak'ın Sasani Farslarından kurtarılması izlemiştir. (Basluhan), Kadisiye savaşının bitiminin hemen ardından kendisi ve aşireti İslam'a girdiklerini ilan etmiş; tabileriyle birlikte, hanif İslam dinini yaymayı amaçlayan ve Arap Yarımadası dışında cereyan eden bütün cihat savaşlarına tam bir ciddiyet ve ihlasla katılmıştır. Allah kendisinden razı olsun; o, tabileri ve oğlu (Cemil Han) ile birlikte, Emevî Muaviye bin Ebi Süfyan'ın hükümdarlığı döneminde (55) hicri yılındaki vefatına kadar Raşid Halifelerin ve tertemiz Ehl-i Beyt'in sağ yanında çekilmiş birer kılıç olarak kalmıştır. Şunu da belirtelim ki Raşid Halifelik devleti, işindeki ihlası ve fedakârlığı sebebiyle oğlu (Cemil)'e yaklaşık (25) yıl boyunca İslam divanlarının denetimi sorumluluğunu vermiştir.
Burada, Türkmen sahabi (Abdullah bin Mübarek)'in Raşid Halifelerin yanında bulunduğu dönemde hanif dine hizmet etme ve onun temellerini sağlamlaştırma hususunda oynadığı rolü de anmayı unutmuyoruz; Allah hepsinden razı olsun. Ammar bin Yasir'in annesi ve İslam'ın ilk şehidesi olan yüce sahabiye (Sümeyye) de Türkmen milletindendir. Cariye iken adı (Pamuk) anlamına gelen (Bambuğ) idi; sahabi (Yasir) ile evlenmesiyle adı (Sümeyye)'ye dönüşmüştür. Hanif din uğrunda çektikleri eziyet ve işkencenin şiddeti sebebiyle Peygamber (s.a.v.) onun ve ailesi hakkında şöyle buyurmuştur:
صبراً يا آل ياسر، إن موعدكم الجنة
"Sabredin ey Yasir ailesi, sizin buluşma yeriniz cennettir."
Türkmenlerden ayrıca İmam Ali'nin (a.s.) azatlısı (Kanber), İmam Hüseyin'in (a.s.) eşi ve İmam Zeynelabidin'in (a.s.) annesi Hanım (Banu), İmam Hüseyin'in (a.s.) azatlısı ve Kur'an okuyucusu olup Taff gününde onun kucağında şehit düşen Türk genç (Durmaz) vardır. Onlardan biri de, Emevî komutanlığının, İmam Ebu Abdullah el-Hüseyin'in (a.s.) ordusuyla (61) hicri yılında Kerbela'da savaşma emirlerini bile bile reddeden komutan (Vaddah et-Türkî)'dir. Bu, böylesi yiğitlere dair denizden bir damladır; ölüm onlardan korkar, adları anıldığında beden ürperir; İslam'a hizmet ve onun temellerini sağlamlaştırma yolundaki büyük ve yüce duruşları sebebiyle. Hamd Allah'a mahsustur.
İslam Tarihindeki Türk Fakihler ve Kadılar Listesi - Zirikli'nin el-A'lâm (كتاب الأعلام) Adlı Kitabından
Derleyen: Türkmen hanım Nevar Kahî (نوار كاخي التركمانية)
1. İbn Kemal Paşa (ابن كمال باشا) (000 - 940 hicri = 000 - 1534 miladi)
Ahmed bin Süleyman bin Kemal Paşa, Şemseddin: Hadis ve ricali alanındaki alimlerden bir kadıdır. Türk asıllı olup Arapçayı sonradan benimsemiştir. Tacî şöyle demiştir: "İlimlerden İbn Kemal Paşa'nın hakkında eser yazmadığı bir ilim neredeyse yoktur." Edirne'de okumuş, oranın kadılığını, ardından da Âsitane'de (İstanbul'da) müftülüğü ölümüne kadar yürütmüştür. Çok sayıda eseri vardır; bunlar arasında (Tabakātü'l-fukahā - yazma), (Tabakātü'l-müctehidîn - yazma) ve 36 risaleyi içeren (Mecmûatü resâil - basılı), el-Muktebes dergisinin yedinci cildinde yayımlanan (el-Kelimâtü'l-Arabiyye - basılı) adlı risale, (Risâle fi'l-cebr ve'l-kader - yazma), Hanefi fıkhına dair (Îzâhu'l-ıslâh - yazma) ve (Rücûu'ş-şeyh ilâ ... sayılabilir.
2. Ahmed Kerim (أحمد كريم) (1243 - 1315 hicri = 1827 - 1897 miladi)
Ahmed bin Mahmud bin Abdülkerim (Kerim, küçültme biçimiyle), Ebu'l-Abbas: Doğumu ve vefatı Tunus'ta olan faziletli bir Hanefi alimdir. Türk asıllıdır. Zeytûne Camii'nde müderrislik (1265), ardından Cinayet ve Fetva Meclisi başkanlığı, sonra da şeyhülislamlık (1313) görevini üstlenmiş, ancak eceli çabuk gelmiştir. (Muhtasar fi't-târîh) adlı eserinde Hafsîler devletini ve Dayılar, Muradîler ile Hüseynîlerden oluşan Türk devletini Emir Ali Paşa'ya kadar anlatmış; kendi zamanına kadar Hanefilerden fetva makamını üstlenenleri de zikretmiştir. Kitaplarından biri de, bir kısmı kendi el yazısıyla Sadıkiyye'de bulunan ve (el-Künûzü'l-fıkhiyye) diye de adlandırılan (Uddetü'l-ahkâm alâ umdeti'l-hukkâm - yazma)'dır. Ayrıca Sahih-i Buhari hadislerine dair (Ta'âlîk) ile fıkıh, nahiv ve edebiyat alanlarında şerh ve haşiyeleri vardır. (2)
3. Lali Çelebi (لالي شلبي) (000 - 1001 sonrası hicri = 000 - 1593 sonrası miladi)
Ahmed bin Mustafa Lali Çelebi: Arapça edebiyatla meşgul olmuş biridir. Türk asıllı ve Türk yetişmelidir. Çeşitli görevlerde bulunduktan sonra Amasya'da kadı olmuştur. Küçük hacimli kitapları vardır; bunlardan biri Manisa'da bulunan (Şerhu'l-emsile - yazma) (numara 8163), bir diğeri yine orada bulunan (Şerhu kasîdeti'l-bürde - yazma)'dır (numara 1664). Hacı Halife şöyle demiştir: "Onu önce Arapça şerh etmiş, sonra 1001 yılında Türkçe şerh etmiştir." Ayrıca Dârü'l-kütüb'de sarf ilmine dair (el-Ebhâs ve'l-esile - yazma) adlı eseri vardır. (3)
4. İsmail Hakkı (إسماعيل حقي) (000 - 1127 hicri = 000 - 1715 miladi)
İsmail Hakkı bin Mustafa el-İslambulî el-Hanefî el-Halvetî, Mevla Ebu'l-Fidâ: Mutasavvıf bir müfessirdir. Arapçayı benimsemiş bir Türktür. Aydos'ta (Aidos) doğmuş, Konstantiniyye'ye (İstanbul'a) yerleşmiş, sonra Bursa'ya geçmiştir. (Halvetiyye) tarikatının mensuplarındandı; Tekfurdağı'na sürülmüş ve eziyet görmüştür. Bursa'ya dönmüş ve orada vefat etmiştir. Arapça ve Türkçe kitapları vardır. Arapça olanlardan: Hakkı Tefsiri diye bilinen dört ciltlik (Rûhu'l-beyân fî tefsîri'l-Kur'ân - basılı), tasavvufa dair (er-Risâletü'l-Halîliyye - basılı) ve (el-Erbaûne hadîsen - basılı). Şunu da ekleyeyim: Kendisinin ya da müstensihinin (el-Furûkāt - yazma) diye adlandırdığı bir ciltlik kitabından bir nüsha edindim. Kitaba Arap yazı kurallarına dair sözle başlamış, sonra onu çeşitli konularda harf sırasına göre düzenlenmiş bir sözlük hâline getirmiş, ardından (el-Fevâid) başlıklı bir bölüm eklemiş ve (Çeşitli ilimlerdeki farklar) konulu bir bölümle tamamlamıştır. (2)
5. El-Halvetî (الخلوتي) (000 - 899 hicri = 000 - 1494 miladi)
İsmail bin Abdullah er-Rumî es-Sûfî el-Halvetî, Cemaleddin: Türk asıllı bir müfessirdir. Hac yolunda vefat etmiştir. Kitapları arasında (Tefsîru sûreti'l-Fâtiha), (Duhâ suresinden Kur'an'ın sonuna kadar tefsir) ve (Âyetü'l-kürsî tefsiri) ile tasavvuf ve başka alanlarda kitap ve risaleler bulunmaktadır. (2)
El-Üsküdarî (الاسكداري) (1119 - 1182 hicri = 1707 - 1768 miladi)
İsmail bin Abdullah el-Üsküdarî el-Hanefî, Medine-i Münevvere sakini, Ebu'l-Yümn Nureddin: Faziletli bir alimdir; Medine'de okumuş ve orada vefat etmiştir. Hadis alanında (Muhtasaru Sahîh-i Müslim) ve Şehabeddin Ahmed el-Hafâcî'ye ait (Muhtasaru Şerhi'ş-Şifâ) adlı eserleri vardır.
6. Es-Sinobî (السينوبي) (000 - 891 hicri = 000 - 1486 miladi)
İlyas bin İbrahim es-Sinobî el-Hanefî: Kelam alimi, Türk'tür; fıkıh ve edebiyat tahsil etmiş ve Arapça eser vermiştir. Sinop'ta (Türkiye'de Karadeniz kıyısında bir liman) doğmuş, Bursa'ya yerleşmiş ve oradaki (Sultaniye) medresesinde müderrislik yapmış, orada vefat etmiştir. Kitapları vardır; bunlar arasında Ebu Hanife'nin kelama dair eserine yazdığı (Şerhu'l-Fıkhi'l-ekber - yazma), Bağdat evkafında bulunan (Teftazanî'nin Şerhu'l-makāsıd'ına haşiye - yazma), (Şerhu arûzi'l-Endelüs) ve (Bazı ayetlerin tefsiri) hakkında bir risale sayılabilir. (2)
7. El-Firyâbî (الفريابي) (207 - 301 hicri = 822 - 913 miladi)
Cafer bin Muhammed bin el-Hasan bin el-Müstefâd, Ebu Bekir el-Firyâbî: Hadis alimlerinden bir kadıdır. Türk asıllıdır. Firyab (Belh'in çevre kasabalarından) halkındandır. Mısır'da ve Bağdat'ta hadis rivayet etmiş, geniş bir yolculuğa çıkmış ve bir süre Dineverr kadılığını yürütmüştür. Bağdat'a girdiğinde davullarla karşılanmış, orada dersine yaklaşık on bin kişi katılmıştır. Kitaplarından günümüze kalanlar: (Sıfatü'n-nifâk ve zemmü'l-münâfikīn - basılı) adlı risale, (Delâilü'n-nübüvve - yazma) adlı risale ve Zâhiriyye'de bulunan (Fedâilü'l-Kur'ân - yazma). (1)
8. Halil bin İbrahim Hayatizade (خليل بن إبراهيم حياتي زاده) (000 - 1267 hicri = 000 - 1851 miladi)
Halil Şeref bin Ahmed el-Elbistanî, Hayatizade diye tanınır: Faziletli bir Türk'tür; Arapça ile fıkıh tahsil etmiş ve Bağdat kadılığını yürütmüştür. Kitaplarından biri, heyet (astronomi) ilmine dair (Efkârü'l-ceberût fî şerhi esrâri'l-melekût - basılı)'tur. (2)
9. El-Es'ad (الاسعد) (1138 - 1183 hicri = 1725 - 1769 miladi)
Abdülmuhsin bin Es'ad el-Es'ad: Medine-i Münevvere'deki Es'adî ailesinin eskilerinden bir fakihtir. Türk asıllı olup Üsküdar'dandır; doğumu ve vefatı Medine'dedir. 1154 yılından vefatına kadar orada müftülük yapmıştır. Kendisinden sonra gelenlerden ayırt edilmesi için ona Birinci Abdülmuhsin denir. Verdiği fetvaları ve kaydettiği ilmî ve dinî meseleleri büyük bir ciltte toplamıştır. Torunu Veliyyüddin şöyle demiştir: "O, hâlâ Medine'de Âl-i Es'ad'ın kitapları arasında yazma hâlindedir." Başına bir imtihan gelmiş (1883 yılında) ve Mekke'de hapsedilmiş, sonra serbest bırakılıp yeniden müftülüğe dönmüştür.
(Dipnot) ... el-Bennânî'ye ait bir biyografide şöyle geçmektedir: Kendisiyle, yani el-Bennânî ile Trablusşam ziyareti sırasında defalarca bir araya gelmiş; Abdülmecid ona telif ettiği eserlerden bazılarını hediye etmiştir. Bunlar arasında "Şerhu sugrâ el-İmam es-Senûsî" ve "Şerhu'l-Muallakāti's-seb'" bulunmaktadır. Her ikisinin üzerine şu ibareyi yazmıştır: "Müellifi, fakir, yeni başlayan talebelerin en hakiri, Mağribî Trablusî Şamî diye tanınan Mahmud oğlu Abdülmecid'den, mevlamız hazretlerine hediyedir..." Ona icazet vermiş ve şöyle belirtmiştir: "Abdülmecid bin Mahmud bin Hamed bin Abdülkadir Ebi'l-Hüdâ el-Hasenî; nesebi, yemyeşil Tunus'tan Seyyid Muhammed ed-Dergûsî'ye ulaşır." (2) Hulâsatü'l-kelâm 136 - 171.
10. El-Cemalî (الجمالي) (000 - 932 hicri = 000 - 1526 miladi)
Ali bin Ahmed bin Muhammed el-Cemalî, Alaeddin er-Rumî el-Hanefî: Türk bir fakihtir; Arapça ile fıkıh tahsil etmiş ve Arapça eser vermiştir. Müderrislik ve müftülük makamları arasında dolaşmış, hac yapmış ve bir yıl Mısır'da kalmıştır. Sonra İkinci Bayezid Han onu Konstantiniyye'de müftülük makamına getirmiş; bu görev, ondan sonra Sultan Birinci Selim'in hükümdarlığı süresince de devam etmiştir ve onunla ilgili anlatılanları vardır. Ardından Kanunî Sultan Süleyman onu görevinde bırakmıştır. El-Cemalî onun döneminde vefat etmiştir. Kitaplarından: "el-Muhtârât li'l-fetvâ - yazma", "Muhtasaru'l-Hidâye - yazma" ve Hanefi fıkhına dair "Edebü'l-evsiyâ - basılı". (2)
11. Hınnavîzade (حناوي زاده) (918 - 979 hicri = 1512 - 1572 miladi)
Ali bin Muhammed Hınnavîzade, Alaeddin: Şairlerden bir kadıdır. Türk asıllı ve Türk çevresinden olup Arapçayı benimsemiştir. Isparta'da doğmuş, Arapça ile fıkıh tahsil etmiş, edebiyatla meşgul olmuş ve müderrislik yapmıştır. Sonra Şam kadılığını, ardından Bursa, Edirne ve Konstantiniyye kadılıklarını üstlenmiş ve Edirne'de vefat etmiştir. Nahiv ve fıkıh alanında haşiyeler yazmış, "el-İs'âf fî ilmi'l-evkāf" adlı eseri telif etmiş, "Tefsir" konusunda hacimli bir risale ve "Ahlak" hakkında bir kitap kaleme almıştır. Ayrıca Arapça, Türkçe ve Farsça şiirleri vardır. (1)
12. Rızâî (رضائي) (000 - 1039 hicri = 000 - 1629 miladi)
Ali bin Muhammed, Rızâî diye tanınır, Şeyhülislam Zekeriya bin Bayram'ın torunu: Hanefi fakihlerinden bir kadıdır. Türk'tür, Arapça ile fıkıh tahsil etmiştir. Konstantiniyye'de doğmuş ve Mısır kadılığını yürütmüştür. Fıkha dair "Nakdü'l-mesâil fî cevâbi's-sâil - yazma" ve İmad'ın Harîdetü'l-kasr adlı eserini özetlediği "Avdü'ş-şebâb - yazma" adlı eserleri vardır. Türkçe şiir söyleyen bir şairdi ve bu dilde bir "Divan"ı vardır.
13. Fudayl el-Cemalî (فضيل الجمالي) (920 - 991 hicri = 1514 - 1583 miladi)
Fudayl bin Ali bin Ahmed bin Muhammed el-Cemalî: Hanefi bir fakih, feraiz ilmi alimlerindendir. Türk asıllı olup kadılardandır. Bağdat, ardından Halep kadılığını üstlenmiş ve İstanbul'da vefat etmiştir. Kitaplarından: Hanefi furûuna dair dört ciltlik "ed-Damânât"; feraize dair, telifini 974 hicri yılında tamamladığı "Avnü'l-fârız alâ avni'r-râiz - yazma"; nahve dair "el-Vezâifü'l-vâfiye min kütübi'l-eâribi'l-kâfiye"; fıkıh usulüne dair, telifini 958 hicri yılında tamamladığı "Tenvîu'l-usûl"; ve bir öncekinin şerhi olan "Tevsîu'l-vusûl". (1)
14. Et-Tokadî (التوقاتي) (000 - 904 hicri = 000 - 1498 miladi)
Lutfullah "Lutfî" bin Hasan et-Tokadî er-Rumî el-Hanefî: Faziletli bir alimdir. Türk asıllı ve Türk yetişmelidir. Arapça ile fıkıh tahsil etmiştir. Sultan Muhammed bin Osman bin Emînâ onu kitap hazinesinin (kütüphanenin) başına getirmiş, sonra yükselmiştir. "Bursa"da ikamet etmiş ve şeriat ile Arap ilimlerine dair, içinde yaklaşık yüz ilme yer verdiği "el-Metâlibü'l-ilâhiyye - yazma" adlı risaleyi telif etmiştir. Ayrıca yedi soru içeren "es-Seb'u'ş-şidâd - yazma" adlı risalesi vardır ki hakkında "Bundan başka bir şey yazmasaydı bile fazilet olarak ona yeterdi" denilmiştir. Bunların yanı sıra "Merâtibü'l-mevcûdât - yazma", "Mebâhisü'l-burhân - yazma", "Hamd ile şükür arasındaki fark - yazma" konulu bir risale, "Şerhu'l-Mevâkıf - yazma", "Hikmetin tarifi - yazma" konulu bir risale ve Metâli' ile Miftâh şerhleri üzerine "haşiyeler"i vardır. Tartışmalarında sertti; yahut kendisinin biyografisini yazanların dediği gibi: "Akranlarına dilini uzatırdı." Bu yüzden Türk alimleri ona buğzetmiş, onu ilhad ve zındıklıkla itham etmiş, kanının helal olduğuna hükmetmiş ve onu öldürmüşlerdir. (2)
15. Civizade (جوي زاده) (.. - 954 hicri = .. - 1547 miladi)
Muhammed bin İlyas el-Hanefî er-Rumî, Muhyiddin, Civizade diye tanınır: Türk asıllı ve Türk yetişmeli, eserleri Arapça olan bir kadıdır. Mısır kadılığını, ardından Anadolu kazaskerliğini üstlenmiştir. Sonra Konstantiniyye'ye müftü olarak atanmıştır. Şeyh Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin bazı sözlerine karşı çıkmış, bunun üzerine sultan onu fetva makamından azletmiş, o da müderrislikle meşgul olmuştur. Rumeli kazaskerliğine yeniden getirilmiş ve bu görevdeyken vefat etmiştir. İbnü'l-İmad şöyle demiştir: "Fıkıh, tefsir ve usul ilimlerinde derin bilgi sahibiydi, diğer ilimlerde de söz sahibiydi; hakkın kılıçlarından keskin bir kılıçtı." Şöhret bulmayan (Ta'lîkāt)'ı, (Fetâvâ Civizade - yazma)'sı ve mülkiyet davasının yazımına dair bir fıkıh risalesi olan (Mîzânü'l-müdde'iyyîn fî ikāmeti'l-beyyinateyn - yazma)'i vardır. (2)
16. (Ez-Zerkeşî) (الزركشي) (745 - 794 hicri = 1344 - 1392 miladi)
Muhammed bin Bahadır bin Abdullah ez-Zerkeşî, Ebu Abdullah, Bedreddin: Şafii fıkhı ve usul alimidir. Türk asıllı, doğumu ve vefatı Mısır'dadır. Çeşitli ilimlerde pek çok eseri vardır; bunlar arasında (el-İcâbe li-îrâdi mâ istedrekethü Âişe ale's-sahâbe - basılı), fıkıh usulüne dair (Lukatatü'l-aclân - basılı), fıkıh usulüne dair üç ciltlik (el-Bahru'l-muhît - yazma), (İ'lâmü's-sâcid bi-ahkâmi'l-mesâcid - basılı), fıkha dair (ed-Dîbâc fî tavzîhi'l-Minhâc - yazma), fıkha dair (Mecmûa - yazma), fıkıh usulünde Zerkeşî'nin kaideleri diye bilinen (el-Mensûr - yazma), (et-Tenkīh li-elfâzi'l-Câmii's-sahîh - yazma), edebiyata dair (Rebîu'l-gızlân) ve Medine'de Arif Hikmet Kütüphanesi'nde 34 defter hâlinde bulunan (Ukūdü'l-cümân, Vefeyâtü'l-a'yân zeyli - yazma) sayılabilir; nitekim Meymenî'nin hatıralarında (yazma) da böyle geçmektedir. (1)
(Dipnot) (3) el-Ma'sûl 16: 273 - 314. Şunu ekleyeyim: Seyyid Allal el-Fasî'nin, biyografisi verilen bu zat hakkında Sahrâu'l-Mağrib dergisinde 3 Cemaziyelahir 1377 tarihli bir yazısı vardır. Orada onu en-Necadî diye tanıtmış ve adını (Muhammed bin Ahmed Zervâl) olarak vermiştir. Şöyle demiştir: "Tarfaya yönünde bir Fransız pususuna düşmüş, Merakeş'e götürülmüş ve Doğu Fas Sahrası'ndaki Tenderare'de, Fas'ın bağımsızlığı ilan edilinceye kadar 18 yıl boyunca tutuklu kalmıştır. Benî Zekû kabilesine ait Ebu Havalî Dağı'nda, yaklaşık 112 yaşında vefat etmiştir."
17. Birgivî (البركلي) (929-981 hicri = 1523-1573 miladi)
Muhammed bin Pîr Ali bin İskender el-Birgivî er-Rûmî, Muhyiddin: Arapçayı, nahiv ve sarf yönünden bilen bir âlimdir; feraiz ilmiyle meşgul olmuş ve tecvid bilgisine sahip olmuştur. Aslen ve doğuştan Türktür. Balıkesir kasabası halkındandır. Birgi kasabasında müderrislik yaptığı için bu şehre nispet edilmiştir. Eserleri arasında şunlar vardır: nahve dair İzharü'l-esrar (إظهار الأسرار - basılı), nahve dair İmtihanü'l-ezkiya (امتحان الأذكياء - basılı), sarfa dair el-Maksûd şerhi olan İm'ânü'l-enzâr (إمعان الأنظار - basılı), tecvide dair ed-Dürretü'l-yetîme (الدرة اليتيمة - basılı), mülhidlere reddiye olan Dâmigatü'l-mübtediîn (دامغة المبتدعين - yazma), vaaza dair et-Tarîkatü'l-Muhammediyye (الطريقة المحمدية - basılı), nahve dair Metnü'l-avâmil (متن العوامل - basılı), sarfa dair Kifâyetü'l-mübtedî (كفاية المبتدي - basılı), i'raba dair Şerhu Lübbi'l-lübâb li'l-Beyzâvî (شرح لب اللباب للبيضاوي - yazma), nahve dair Şerhu Muhtasari'l-Kâfiye (شرح مختصر الكافية), feraize dair bir metin, vaazlara dair Celâü'l-kulûb (جلاء القلوب - yazma), Râhatü's-sâlihîn (راحة الصالحين - yazma) ve Risâle fî usûli'l-hadîs (رسالة في أصول الحديث - basılı).
18. Zihni (ذهني) (1262-1329 hicri = 1846-1911 miladi)
Muhammed Zihni bin Muhammed Reşid er-Rûmî el-İstanbulî: Hanefi fakihi, Arapça edebiyatçısı, Rûmî (Türk) olup İstanbul halkındandır. Osmanlı Meclis-i Maarifi üyelerinden ve Mekteb-i Sultanî müderrislerinden olmuştur. Eserleri vardır; bunlar arasında el-Elgâzü'l-fıkhiyye (الألغاز الفقهية - basılı), hadise dair el-Hakâik (الحقائق - basılı), iki cilt hâlinde Meşâhîrü'n-nisâ fi't-târîh (مشاهير النساء في التاريخ - basılı) ve Ni'metü'l-İslâm (نعمة الإسلام - basılı) bulunur.(2)
19. Hemşerî (الهمشري) (..-1357 hicri = ..-1938 miladi)
Muhammed bin Osman el-Hemşerî: Edebiyatla meşgul olmuş, şiiri vardır. Aslen Türk; doğumu, yetişmesi ve vefatı Mısır'dadır. Mısır'da Ras el-Berr'de doğdu, Sinbillavin'de büyüdü, Mansure'de, ardından Kahire'deki Edebiyat Fakültesi'nde okudu. İngiliz edebiyatını sevdi ve ondan bazı kasideler, yüzlerce hikâye ile Cep (الجيب) romanlarının birçoğunu tercüme etti. 1934 yılında et-Teâvün (التعاون) dergisinin yazı işleri müdürlüğünü üstlendi ve vefatına kadar bu görevde kaldı; Kahire'de vefat etti. Şiirlerini küçük bir Divan'da (ديوان - basılı) topladı. Kahire'deki Sanat ve Edebiyatı Himaye Yüksek Konseyi, 1965 yılı civarında el-Hemşerî, hayatı ve şiiri (الهمشري حياته وشعره) başlıklı bir kitap yayımladı.(1)
20. İbn Ebî Şeneb (ابن أبي شنب) (1286-1347 hicri = 1869-1929 miladi)
Muhammed bin el-Arabî bin Muhammed Ebî Şeneb: Edebiyat âlimidir. Cezayir Fakültesi'nde Arapça profesörü idi. Aslen Türk, yetişme ve dil bakımından Araptır. Cezayir'e bağlı Medea köyünde doğdu. Dillere tutkundu; Fransızcayı ehli gibi öğrendi, İtalyanca, Almanca, İspanyolca ve Türkçeye de vâkıf oldu. Hayatı boyunca öğretimle uğraştı. Cezayir Üniversitesi ona edebiyatta doktor unvanını verdi. Şam'daki Arap İlim Akademisi ile Paris'teki Sömürge Bilimleri Akademisi (Academie des Sciences Coloniales, Paris) üyelerindendi.
Şu kitapları telif etti: Tuhfetü'l-edeb fî mîzâni eş'âri'l-Arab (تحفة الأدب في ميزان أشعار العرب - basılı), Arapça ve Fransızca olarak Ebû Dülâme ve şiiri (أبو دلامة وشعره - basılı), Mağrib-i Aksâ'da (Fas) yayımlanan kitapların adlarını içeren ve onları tenkit eden bir Mu'cem (معجم - basılı), Cezayir'deki Ulu Cami ile Küçük Cami'nin yazma kitap hazinelerinde bulunanların bir Fihrist'i (فهرست - basılı). Fransızca olarak da, İtalyan şairi Dante'nin (Dante) İlahi Komedya (Divina Comedia) adlı kitabında İslami kaynaklardan aldıklarına dair 1919 yılında basılmış bir kitabı; ayrıca üç cilt hâlinde Cezayir, Tunus ve Fas'ta yaygın halk atasözleri (الأمثال العامية الدارجة في الجزائر وتونس والمغرب - basılı) ve bir risale olan Cezayir lehçesinde kalan Türkçe ve Farsça kelimeler (الألفاظ التركية والفارسية الباقية في اللهجة الجزائرية - basılı) adlı eserleri vardır. Arap kültür mirasının nadide eserlerinden birçok kitabı neşretti ve onları fihristlerle süsledi; ayrıca kendi telifi olan yahut düzeltip üzerine notlar düştüğü nadir Arapça yazmalardan Arapça ve Fransızca başka kitapları da baskıya hazırladı, fakat vefatı bunların yayımlanmasına engel oldu. Cezayir'in başkentinde vefat etti. Müsteşrikler nezdinde yüksek bir mevkii vardı; ona İbn Şeneb (Ben Cheneb) diyorlardı.(1)
21. İbn Kutluboğa (ابن قطلوبغا) (803-881 hicri = 1400-1477 miladi)
Muhammed bin Muhammed bin Ömer bin Kutluboğa, Seyfeddin el-Bektemrî: Hanefi fıkhı âlimi, Mısırlı, aslen Türk. İbnü'l-Hümâm onu "Mısır diyarının muhakkiki" diye nitelemiştir. Birçok medresede fıkıh ve tefsir dersleri vermiştir. İbn Hişam'ın et-Tavzîh'i üzerine, İsnevî'nin Beyzâvî şerhi üzerine, Karâfî'nin et-Tenkîh şerhi üzerine, el-Menâr şerhi ve başkaları üzerine sağlam haşiyeler yazmıştır.(1)
22. Helavî (الحلاوي).
23. Eznikî (الأزنيقي) (..-885 hicri = ..-1480 miladi)
Muhammed bin (Kutbüddin) Muhammed el-Eznikî er-Rûmî el-Hanefî: Faziletli bir Türk; eserleri Arapçadır. Aslen Türkiye'deki İznik'tendir, Edirne'de vefat etmiştir. Fenârî'den ders okumuş ve kitaplar telif etmiştir; bunlar arasında Mürşidü'l-müteehhil (مرشد المتأهل - basılı), Ezheriyye Kütüphanesi'nde bulunan Ta'bîrü'r-rü'yâ (تعبير الرؤيا - yazma), Konevî'nin Miftâhu'l-gayb'ının şerhi (شرح مفتاح الغيب) ve Begavî'nin Mesâbîhu's-sünne'sinin şerhi olan Telfîkâtü'l-mesâbîh (تلفيقات المصابيح) vardır.(1)
24. Berdaî (البردعي) (..-927 hicri = ..-1521 miladi)
Muhammed bin Muhammed bin Muhammed el-Berdaî el-Hanefî, Muhyiddin: Faziletli bir Türk; Arapçayı tam olarak bilirdi. Şiraz ve Herat âlimlerinden ders okudu. Sonra Bursa'da Ahmed Paşa Medresesi'nde müderris oldu ve Edirne'de vefat etti. Arapça olarak mantığa dair Şerhu Îsâgûcî haşiyesi (حاشية على شرح إيساغوجي - yazma), Adudüddin'in Âdâbü'l-bahs şerhi (شرح آداب البحث), Beyzâvî Tefsiri üzerine ve Şerîf'in Şerhu't-Tecrîd'i üzerine haşiyeler ve başka eserleri vardır. İbnü'l-İmad şöyle demiştir: "Güzel ahlaklı, mütevazı biriydi; hızlı yazmasına rağmen güzel bir hat yazardı." Şakâik-i Nu'mâniyye sahibi de şöyle demiştir: "Arapça ve Farsça son derece güzel inşası vardı."
25. Vahdetî (وحدتي) (..-yaklaşık 1130 hicri = ..-yaklaşık 1718 miladi)
Muhammed Vahdetî bin Muhammed, Ebû Muhammed: Hanefi fakihi, aslen Türk, Araplaşmış. Aslen Edirnelidir, doğumu Üsküp'tedir. Eserleri arasında üç cilt hâlindeki fıkha dair Mühtedi'l-enhur ilâ Mülteka'l-ebhur (مهتدى الأنهر إلى ملتقى الأبحر - yazma) bulunur; onu tamamlayamamıştır, birinci cildi basılmıştır.(2)
26. Nev'îzade (نوعي زاده) (991-1044 hicri = 1583-1635 miladi)
Muhammed (Atâullah) bin Yahya bin Pîr Ali bin Nasuh; Türk geleneğine göre "Atâî" mahlasını kullanan, Nev'îzade diye tanınan zat: Türk tarihçisi olup Arap edebiyatı ve Hanefi fıkhı bilgisine sahipti. Manastır'da, sonra Rumeli beldelerinden Üsküp'te kadılık yaptı. Fıkıh füruuna dair el-Kavlü'l-hasen fî cevâbi: el-kavlü li-men? (القول الحسن في جواب: القول لمن؟) adlı eserini telif etti ve 1038 yılında tamamladı; Bağdat vakıflarına dair el-Fetâva'l-Atâiyye (الفتاوى العطائية - yazma); Türkçe olarak Zeyl-i Şakâik-i Nu'mâniyye (ذيل الشقائق النعمانية - basılı) -ki ona biyografiye dair Hadâiku'l-hakâik fî tekmileti'ş-Şakâik (حدائق الحقائق في تكملة الشقائق) adını vermiştir; Muhibbî ondan çokça nakilde bulunmuş, biz de ondan istifade ettik (kaynaklarda "Atâî" maddesine bakınız). Türkçe başka kitapları da vardır; bunlardan biri bir Divan'dır (ديوان شعر).(1)
27. Firyabî (الفريابي) (120-212 hicri = 738-827 miladi)
Muhammed bin Yusuf bin Vâkıd ed-Dabbî -velâ yoluyla-, aslen Türk, Ebû Abdullah el-Firyâbî: Hadis âlimi ve hafızlardandır. Kûfe'de Süfyan'dan ders aldı, Mekke'de kendisine kıraat edildi, Filistin'deki Kayseriye'ye yerleşti ve orada vefat etti. Buhari ondan 26 hadis rivayet etmiştir. Hadise dair bir Müsned'i (مسند) vardır.
28. Konevî (القونوي) (715-788 hicri = 1315-1386 miladi)
Muhammed bin Yusuf bin İlyas, Şemseddin el-Konevî: Hanefi fakihi, aslen Türk, Araplaşmış. Konya'da doğdu ve orada okudu; ailesi ve çocuğuyla birlikte Şam'a geldi, Mizze'ye yerleşti; kendisi ve çocukları, içinde evinin de bulunduğu bir bahçede çalışıyor ve geçimlerini oradan sağlıyorlardı. Faydalı kitaplar telif etti; bunlar arasında fıkha dair Dürerü'l-bihâr (درر البحار - yazma), Risâle fi'l-hadîs (رسالة في الحديث), belagata dair Şerhu Telhîsi'l-Miftâh (شرح تلخيص المفتاح), fıkha dair Şerhu Mecmai'l-bahreyn (شرح مجمع البحرين) ve usulüddine dair Şerhu Umdeti'n-Nesefî (شرح عمدة النسفي) bulunur. Ömrünün sonlarında hadise yöneldi ve kendini tamamen ona verdi. Sultanlar, emirler ve kadılar nezdinde yüksek bir mevkii vardı; zahitti, ne kendisi ne de çocukları için bir görev kabul ederdi. Binicilik ve savaş aletleriyle uğraştı, gazaya çıktı, sahilde bir burç inşa etti ve Şam'ın banliyösü olan Mizze'de vebadan vefat etti.
29. Karabağî (القراباغي) (..-942 hicri = ..-1535 miladi)
Mahmud bin Muhammed el-Karabağî: Osmanlı Devleti âlimlerindendir. Kanuni Sultan Süleyman devrinde müderrislik yaptı ve sonuncusu İznik Medresesi olmak üzere çeşitli medreselerde görev aldı. Eserleri arasında Dârülkütüb'de bulunan el-Makâlât fî ilmi'l-muhâdarât (المقالات في علم المحاضرات - yazma); çeşitli konulara dair olup Ravzatü'l-Karabağî (روضة القراباغي) da denilen ve İznik'te müderris iken telif ettiği Câlibü's-sürûr ve sâlibü'l-gurûr (جالب السرور وسالب الغرور); ayrıca Beyzâvî, Keşşâf ve başkaları üzerine haşiyeler bulunur.
30. Gelibolulu (الغليبولي) (..-1176 hicri = ..-1762 miladi)
Mustafa bin İbrahim el-Gelibolulu: Hanefi, Nakşibendi, Türk bir edebiyatçıdır. Nispeti, Türkiye'de Çanakkale Boğazı üzerindeki tarihî şehir Gelibolu'yadır (Gallipoli). Ezher'de bulunan Zübdetü'l-emsâl (زبدة الأمثال - yazma) gibi kitapları vardır; onu yirmi bap üzere tertip etmiş ve telifini 1145 yılında bitirmiştir. Ayrıca Avâmil-i Mie şerhi olan Tuhfetü'l-ihvân (تحفة الإخوان) adlı eseri vardır.
Dipnot: (1) Merzübânî 390. (2) Tercümesi daha önce el-A'lâm'da geçmişti. Tercümenin basımından sonra notlarımda şunu buldum: O, (Hüseyin Şefik bin Muhammed Nur el-Kehya -kâf'ın fethi ve hâ'nın sükûnuyla- aslen Türktür; babası Mısır'da doğmuştur, edebiyatla ilgilenmiş, fakat nahiv bilmezdi; elinde kendi seçmelerinden oluşan bir şiir mecmuası vardı, oğlu Hüseyin onu kaybetti. Muhammed Nur, Mısır'da 1328 hicri / 1910 miladi yılı civarında vefat etti.) (3) Mu'cemü'l-matbûât 53; orada vefatı 900 civarı olarak geçer; Ezheriyye Kütüphanesi'nde Arapça nüshası vardır.
32. Muslihuddin er-Rûmî (مصلح الدين الرومي) (..-1025 hicri = ..-1616 miladi)
Mustafa bin Hayreddin er-Rûmî, Muslihuddin lakabıyla anılır: Hanefi fakihi. Aslen Türk, Araplaşmış. Mekke'de vefat etti. Eserleri arasında, İbn Nüceym'in Hanefi füruuna dair el-Eşbâh ve'n-nezâir'inin şerhi olan ve telifini 1022 yılında tamamladığı Tenvîrü'l-ezhân ve'd-damâir (تنوير الأذهان والضمائر - yazma) ile yine el-Eşbâh ve'n-nezâir'in tertibine dair el-Akdü'n-nazîm (العقد النظيم - yazma) bulunur.
33. Mustafa Sabri (مصطفى صبري) (1286-1373 hicri = 1869-1954 miladi)
Mustafa Sabri: Hanefi âlimlerindendir. Araştırmacı bir fakihtir. Aslen, doğuşça ve yetişme itibarıyla Türktür. Tokat'ta doğdu, Anadolu'da Kayseri'de okudu ve yirmi iki yaşındayken İstanbul'da Fatih Camii'ne müderris tayin edildi. Sonra Osmanlı Devleti'nde şeyhülislamlık makamına getirildi. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Kemalist harekete karşı çıktı. Ailesi ve çocuklarıyla birlikte 1922 yılında Mısır'a hicret etti ve Arapça kitaplar telif etti. Bunlar arasında dört cilt hâlindeki Mevkıfü'l-akl ve'l-ilm ve'l-âlem min Rabbi'l-âlemîn ve ibâdihi'l-mürselîn (موقف العقل والعلم والعالم من رب العالمين وعباده المرسلين - basılı) vardır. Bu eserin mukaddimesinde, babasının ruhuna hitap ederek şöyle demiştir:
Şeyhülislamlık ve mebusluk dönemimden önce ve sonra, Meclis-i Mebusan'da, gazete ve dergilerde zulüm, yıkım, fısk ve dinden çıkma siyasetine karşı mücadele ettiğimi; ümmetin dinini, ahlakını, edebini ve onu var eden bütün hasletlerini savunduğumu; ömrümün üçte bir asrını mücadele hayatı içinde geçirdiğimi, bu süre boyunca türlü sıkıntı ve musibetlere katlandığımı; ilkelerimden ayrılmamak uğruna iki kez malımı ve vatanımı terk ettiğimi, iki hicret arasında da hapsedildiğimi; bu yolda feda ettiğim dünya nasibi ve imkânları için bir gün olsun pişmanlık duymadığımı bana gösterebilseydin, beni takdir eder ve benden razı olurdun.
Arapça eserleri arasında ayrıca şunlar vardır: Mevkıfü'l-beşer tahte sultâni'l-kader (موقف البشر تحت سلطان القدر - basılı), en-Nekîr alâ münkiri'n-ni'me fi'd-dîn ve'l-hilâfe ve'l-ümme (النكير على منكري النعمة في الدين والخلافة والأمة - basılı), Mes'eletü tercemeti'l-Kur'ân (مسألة ترجمة القرآن - basılı) ve el-Kavlü'l-fasl beyne'llezîne yü'minûne bi'l-gayb ve'llezîne lâ yü'minûn (القول الفصل بين الذين يؤمنون بالغيب والذين لا يؤمنون - basılı). Türkçe telifleri de vardır, bir kısmı basılmıştır. Vefatı Kahire'dedir.
34. Vidinî (الوديني) (..-1271 hicri = ..-1855 miladi)
Mustafa bin Abdullah el-Vidinî: Rûmî (Türk) bir müderris olup Hanefi fakihlerindendir. Molla Hüsrev'in Mir'âtü'l-usûl'ünün şerhi olan Takrîrü'l-mir'ât'ı (تقرير المرآة - basılı) telif etmiştir.(1)
Dipnot: (1) Keşfü'z-zunûn: mukaddimesi; Âdâbü'l-luga 3: 317; Mortmann (Mortmann, I.), İslam Ansiklopedisi 7: 235-239; Makâlâtü'l-Kevserî 457-481; Mu'cemü'l-matbûât 732 ve Huart 376.
35. Mustafa el-Bâbî (مصطفى البابي) (..-1091 hicri = ..-1681 miladi)
Mustafa bin Abdülmelik (veya Osman) el-Bâbî el-Halebî: Şair ve kadılardandır. Halep'te yetişti; Trablusşam kadılığını, ardından Manisa, sonra Bağdat, sonra da 1091 yılında Medine-i Münevvere kadılığını üstlendi. O yıl hac yaptı ve Mekke'de vefat etti. Küçük bir Divan'ı (ديوان شعر - basılı) vardır. Nispeti, Halep köylerinden Bab'adır.(2)
36. Azmîzade (عزمي زاده) (977-1040 hicri = 1570-1630 miladi)
Mustafa bin Muhammed, Azmîzade diye tanınır: Araplaşmış Türk kadısı, Hanefi fakihlerindendir. 1011 hicri yılında Şam kadılığını, 1013'te Mısır kadılığını, 1015'te Bursa, 1020'de Edirne kadılığını üstlendi; 1020 yılında yeniden Şam'a tayin edildi, 1022'de azledildi, sonra İstanbul kadılığına getirildi. Arapça eserleri arasında şunlar vardır: fıkıh usulüne dair Şerhu'l-Menâr haşiyesi olan Netâicü'l-efkâr (نتائج الأفكار - yazma), fıkha dair Dürerü'l-hükkâm haşiyesi (حاشية على درر الحكام - yazma), Divanü'l-inşâ (ديوان الإنشاء) ve Merginânî'nin el-Hidâye'si üzerine bir haşiye (حاشية على الهداية). Arapça ve Türkçe şiirleri vardır; bunlar arasında Türkçe Rubâiyyât (رباعيات) bulunur. Muhibbî şöyle demiştir: "Bunlar, Arapçada Sedîdüddin el-Enbârî'nin, Farsçada ise Ömer Hayyam'ın rubaileri gibidir."
37. Dahkî (ضحكي) (..-1090 hicri = ..-1679 miladi)
Mustafa bin Muhammed bin Yardım bin Serhan es-Sirûzî, Dahkî diye tanınır: Kadı, Türk ve Arapçayı iyi bilenlerdendir. Çağında Türklerin fakihi idi. Defalarca Kostantiniyye (İstanbul) kadılığını üstlendi ve orada vefat etti. Eserleri arasında Ebû Hanife mezhebine göre fıkhi muamelelere dair Levâzimü'l-kudât ve'l-hükkâm fî ıslâhı umûri'l-enâm (لوازم القضاة والحكام في إصلاح أمور الأنام - yazma) ve Matlûbü'l-fukahâ (مطلوب الفقهاء - yazma) bulunur.
38. Muğultay bin Kılıç (مغلطاي بن قليج) (689-762 hicri = 1290-1361 miladi)
Muğultay bin Kılıç bin Abdullah el-Bekcerî el-Mısrî el-Hikrî el-Hanefî, Ebû Abdullah, Alâeddin: Tarihçi, hadis hafızlarından ve nesep bilgini. Aslen Türk, Araplaşmış. Mısır halkındandır. Mısır'daki Muzafferiyye Medresesi'nde hadis müderrisliği yaptı. Tenkitçi bir kimseydi; muhaddislere ve dil âlimlerine yönelttiği eleştirileri vardır.
Telifleri yüzü aşkındır; bunlar arasında yirmi cilt hâlindeki Şerhu'l-Buhârî (شرح البخاري); tamamlayamadığı ve el-İ'lâm bi-sünnetihî aleyhi's-selâm (الإعلام بسنته عليه السلام) adını verdiği Şerhu Süneni İbn Mâce (شرح سنن ابن ماجه - yazma) bulunur. Meymenî, bu eserin kendi hattıyla iki cilt hâlinde bir nüshasını zikretmiş, bunun müellifin müsveddesi olduğunu söylemiş ve şöyle demiştir: "Onu 732 hicri yılında yazmıştır; İstanbul'daki Feyzullah Kütüphanesi'nde, 362 numaradadır." Ayrıca İkmâlü Tehzîbi'l-Kemâl fî esmâi'r-ricâl'in (إكمال تهذيب الكمال في أسماء الرجال - yazma) bazı cüzleri, Cem'u evhâmi't-Tehzîb (جمع أوهام التهذيب), ez-Zehrü'l-bâsim fî sîreti Ebi'l-Kâsım (الزهر الباسم في سيرة أبي القاسم), İbn Nukta'nın el-Mü'telif ve'l-muhtelif'ine zeyl (ذيل على المؤتلف والمختلف لابن نقطة); siyer-i nebeviyyeye dair olup ez-Zehrü'l-bâsim'i özetleyerek bazı halifelerin siyerini de eklediği el-İşâre (الإشارة - basılı); Mısır'daki fotoğraflanmış yazmalar fihristinde (1: 545) kayıtlı el-Vâdıhu'l-mübîn fî men üstüşhide mine'l-muhibbîn (الواضح المبين في من استشهد من المحبين - yazma) vardır. İbn Nâsırüddin şöyle demiştir: "Sonunda, İbn Recep el-Mukrî'nin de zikrettiği gibi, pervasızlığa delalet eden gazel beyitleri bulunmaktadır." Ayrıca kendi hattıyla, Fas'taki Kettânî Kütüphanesi'nde 4183 numarada bulunan el-İttisâl fî muhtelifi'n-nisbe (الاتصال في مختلف النسبة - yazma) -Efgânî'nin notlarında belirtildiği gibi-; Sus bölgesinde, Ebû Fâris el-Edûzî Kütüphanesi'nde bulunan el-Hasâisü'n-nebeviyye (الخصائص النبوية - yazma) adlı risale; ve dile dair el-Îsâl (?) (الإيصال - yazma) adlı eserin, tamamı kendi hattıyla olan birinci cildi, Rabat Kütüphanesi'nde 361 numarada (Kettânî) bulunmaktadır.
39. Musa Carullah (موسى جار الله) (1295-1369 hicri = 1878-1949 miladi)
Musa Carullah, İbn Fâtıma, et-Türkistânî el-Kazanî et-Tatarî, er-Rostovdonî er-Rusî: Bolşevik Devrimi'nden önce ve devrim sırasında Rusya'nın şeyhülislamı. Rusya'da Rostov-na-Donu'da doğdu. Arapça üzerinden fıkıh tahsil etti ve İslami ilimlerde derinleşti. Sonra Petrograd'da (Leningrad) Ulu Cami'nin imamı oldu; hac yaptı ve Mekke'de üç yıl mücavir olarak kaldı. Ülkesine döndü ve Petrograd'da bir matbaa kurdu; bu matbaayla Arapça, Farsça, Tatarca, Türkçe ve Rusçaya faydalı hizmetlerde bulundu. Bu dilleri iyi bilirdi; Arapça konuştuğunda, avam dilinden kaçınarak fasih Arapçayla konuşurdu. Türkçe olarak Müslümanların Rus Devrimi ile ilişkisine dair bir kitap yayımladı; bu, Rus hükümetini öfkelendirdi ve matbaası elinden alındı. Tutuklandı ve hapsedildi. Kitaplarından birinin (el-Vaşîa) mukaddimesinde, bundan sonraki yolculuğunun tasviri vardır; özeti şöyledir:
1930 yılında evimden ve vatanımdan mecburi bir hicretle ayrıldım; kurtuluş yolları üzerime kapanmıştı. Kader beni Batı Türkistan yolundan Çin'e bağlı Doğu Türkistan'a, oradan Pamir'e, ardından Afganistan'a sürükledi. Fırsatı ganimet bilerek İslam ülkelerinde seyahat ettim. Daha önce, küçük bir talebeyken Hindistan'ı, Arap Yarımadası'nı, Mısır'ı, Türkiye'nin bütün beldelerini ve Batı Türkistan'ın tamamını dolaşmıştım; o seferimdeki seyahatim altı yıl sürmüştü. Bu son seyahatimde yine o diyarlardan geçtim ve üzerine İran ile Irak'ı da ekledim.
İkinci Dünya Savaşı sırasında İngilizler onu Hindistan'da bir müddet tutukladı. Son yıllarında inancı sarsıntı geçirdi. Mısır'da hastalandı, Kahire'deki Düşkünler Yurdu'na (ملجأ العجزة) girdi ve orada vefat etti. Arapça telifleri arasında şunlar vardır: Târîhu'l-Kur'ân ve'l-mesâhif'in (تاريخ القرآن والمصاحف - basılı) birinci cildi; ayetlerin sayımına dair Şerhu Nâzımeti'z-zehr (شرح ناظمة الزهر - basılı); kendisine reddiyeler yazılmış olan el-Vaşîa fî nakzı akâidi'ş-Şîa (الوشيعة في نقض عقائد الشيعة - basılı); adının yerine yalnızca "İbn Fâtıma" imzasını koyarak tek cilt hâlinde yayımladığı üç risale: Eyyâmü hayâti'n-Nebiyyi'l-Kerîm (أيام حياة النبي الكريم), Nizâmü't-takvîm fi'l-İslâm (نظام التقويم في الإسلام) ve Nizâmü'n-nesî' inde'l-Arab (نظام النسيء عند العرب). Ayrıca hadise dair Şerhu Bulûgı'l-merâm (شرح بلوغ المرام - basılı) -bunu bana bazı Hint âlimleri haber verdi- ve mushafların resmine dair Şerhu Akîleti etrâbi'l-kasâid (شرح عقيلة أتراب القصائد - basılı) vardır. Eşi ve altı çocuğundan oluşan ailesini ele geçiren Bolşeviklerin yüzünden kaçarak vatanından göç etmiştir. نوفل (Nevfel)
40. Muslihuddin el-Amasî (مصلح الدين الأماسي) (..-936? hicri = ..-1530 miladi)
Musa bin Musa el-Amasî, Muslihuddin diye nitelenir: Hanefi fakihi, Türk, Araplaşmış. Amasya halkındandır. Orada Sultan Bayezid Camii'nin kitap görevlisi (kayyımı) idi ve Hâfızü'l-kütüb lakabıyla tanındı. Arap ve Acem diyarlarına bir yolculuk yaptı. Tasavvufa yöneldi. Son yıllarında kendini beldesinde talebelere ders okutmaya ve fetva vermeye adadı. Arapça olarak yaklaşık 30 forma hacminde Mahzenü'l-fıkh'ı (مخزن الفقه - yazma) telif etti.(3)
41. Nureddin Mustafa (نور الدين مصطفى) (1300-1346 hicri = 1883-1928 miladi)
Nureddin "Bey" Mustafa: Faziletli bir zat; aslı ve kökeni Türk, Arapçayı sonradan benimsemiş bir müsta'rib. Makedonya'daki "Ohri" şehrinde doğdu, "Manastır"da okudu ve İstanbul'da (Asitane) hukuk öğrenimini tamamladı. 1903 yılında Mısır'a yerleşti; Şarkiyat Cemiyeti'nin (er-Rabıtatü'ş-Şarkıyye), Arap Dil Kurumu'nun (el-Mecmau'l-Lugavi) ve Şarkî İslâmî Eğitim Cemiyeti'nin üyelerinden oldu ve çok değerli bir kütüphane topladı. Türkçe bir ansiklopedi (دائرة معارف) derlemekle meşgul oldu, fakat temize çekme işini tamamlayamadı. Arapça, Farsça ve Türkçe şiir yazardı. Hayyam'ın Rubaileri'ni (رباعيات الخيام) manzum olarak Arapçaya çevirdi. Kahire'de vefat etti.
42. Yahya Efendi (يحيى أفندي) (999-1053 hicri = 1590-1644 miladi)
Yahya "Efendi" bin Zekeriyya bin Bayram: Kendi çağında Şeyhülislam ve Rum diyarının (Anadolu-Rumeli) müftüsü. Aslı Türk, Arapçayı benimsemiş bir müsta'rib. İstanbul'da doğup büyüdü. Şam kadılığına tayin edildi, ardından Mısır kadılığına nakledildi. Azledildi; sonra Bursa kadılığına, ardından Edirne kadılığına, sonra da İstanbul kadılığına getirildi. Defalarca azledildi ve yeniden göreve getirildi. Görevden göreve geçmeyi sürdürdü ve nihayet Rumeli'de vefat etti. Çağında pek yüksek bir itibarı vardı; birçok şair onu övdü. Fetvaları Fetâvâ-yı Yahya (فتاوي يحيى) adlı bir kitapta toplandı. Arapça şiirleri de vardır; bunlar arasında Kasîde-i Bürde'nin tahmisi bulunur.
43. Minkari (المنقاري) (..-1088 hicri = ..-1677 miladi)
Yahya bin Ömer bin Ali el-Minkari er-Rumi: Türk bir kadı; eserleri Arapçadır. Şeyhülislam unvanıyla anılır. Konstantiniyye'de (İstanbul) hem okudu hem ders verdi. Mısır'a kadı olarak tayin edildi (1064 yılında), ardından Mekke'ye, sonra da Konstantiniyye'ye kadı oldu. Rumeli kazaskerliğini üstlendi, ardından uzun bir süre fetva makamında (şeyhülislamlık, 1073 yılında) bulundu. Üsküdar'da vefat etti. Kitaplarından bazıları: Beyzâvî Tefsiri Üzerine Hâşiye (حاشية على تفسير البيضاوي); Dinleme Meselesinde İttiba Risalesi (رسالة الاتباع في مسألة الاستماع) — yazma, Riyad Üniversitesi'nde (1967); Basiret Ehline Aydınlatıcı Risale (الرسالة المنيرة لأهل البصيرة) — yazma; Lâ ilâhe illallah Hakkında Risale (رسالة في لا إله إلا الله) — yazma; el-Fetâvâ (الفتاوي) — yazma; ve Ezher'de bulunan Tahrîrâtü't-Takrîrât (تحريرات التقريرات) — yazma, ki bu da münazara adabına dair notlardır.
44. Aksarayi (الأقصرائي) (797-880 hicri = 1397-1475 miladi)
Yahya bin Muhammed bin İbrahim, Ebu Zekeriyya, Eminüddin el-Aksarayi: Faziletli bir zat. Hanefilerden. Aslı Türk; Aksara (Aksaray?) beldesindendir. Doğumu ve vefatı Kahire'dedir.
Kıraat okuttu ve fetva verdi. Talebeleri arasında (tarihçi) Sehavi de vardı; Sehavi onun rivayetlerinden Kırk Şeyhten Kırk Hadis (أربعين حديثًا عن أربعين شيخًا) derlemesini çıkardı ve Aksarayi bunu birçok kez rivayet etti. Ayrıca bir fihrist hazırladı; Sehavi bunun için: "Talebeler onu elde etmek için elden ele dolaştırdı" demiştir.(1)
45. İbn Celaleddin (ابن جلال الدين) (..-891 hicri = ..-1486 miladi)
Yakub "Paşa" bin Hızır bin Celaleddin: Hanefi Türk kadı; eserlerini Arapça yazdı. Bursa'da müderrislik yaptı, sonra ölümüne kadar orada kadılık görevini yürüttü. Sadrüşşeria'nın Şerhu'l-Vikaye'si üzerine Hâşiyeler (حواش) — yazma, Belediye Kütüphanesi'nde (nr. 1086 b); bunlardan bir Hâşiye de Ezher'dedir. Ayrıca Kadızade'nin Cağmînî Şerhi üzerine ve el-Mevâkıf üzerine Ta'lîkat (تعليقات) yazmıştır. Kendisi, aşağıda gelecek olan "Yusuf bin Hızır"ın kardeşidir.
46. Amasi (الأماسي) (..-1000 hicri civarı = ..-1592 miladi civarı)
Yusuf, Sinaneddin el-Halveti el-Amasi: Hanefi bir vaiz. Arapçayı benimsemiş bir Türk. Mekke'ye yerleşti ve "Şeyhü'l-Harem" diye tanındı. Kendi beldesi "Amasya"da vefat etti; Mekke'de vefat ettiği de söylenmiştir.
Kitapları vardır; bunlardan biri büyük bir cilt hâlindeki Tebyînü'l-Mehârim (تبيين المحارم) — yazma — olup 98 bab üzere tertip edilmiştir ve Kur'an'da fakihlerin fetvasına göre bir şeyin haram olduğuna delalet eden ayetlerin sırasına göre düzenlenmiştir; telifini 4 Recep 980'de bitirmiştir. Bir diğeri de vaazlara dair el-Mecâlisü's-Sinâniyye'dir (المجالس السنانية).
Derim ki: Bu zat, kendisinden önce geçen ve Beyzâvî hâşiyecisi olarak bilinen "Amasi"den başkasıdır.
47. Kara Sinan (قره سنان) (..-852 hicri = ..-1448 miladi)
Yusuf bin Abdülmelik bin Abdülgafur er-Rumi, "Kara Sinan" diye bilinir: Hanefi Türk fakihi; Sultan Mehmed Fatih devrindeki âlimlerindendir. Arapça eserleri vardır; bunlardan bazıları: sarf ilmine dair es-Sâfiye fî Şerhi'ş-Şâfiye (الصافية في شرح الشافية) — yazma, Dârü'l-Kütüb'de; yine sarfa dair el-Maksûd üzerine hâşiye olan el-Mazbût (المضبوط) — yazma, Ezheriyye'de; usule dair, Nesefi'nin Menârü'l-Envâr'ı üzerine Zeynü'l-Menâr fî Şerhi Menâri'l-Envâr; heyet (astronomi) ilmine dair Şerhu'l-Mülahhas li'l-Cağmînî; ve Zahiriyye'de (nr. 1619) bulunan Rûhu'l-Ervâh bi-Şerhi Merâhi'l-Ervâh (روح الأرواح بشرح مراح الأرواح) — yazma.
Aşağıdaki makale de çeşitli ilim dallarındaki Türkmen âlimlerini ortaya koymaktadır.
Türkmenlerin Arap ve İslam Medeniyetinin İnşasındaki Rolü (Geçmişte ve Günümüzde)
İbrahim Avcı
Giriş
Tarihin en şaşırtıcı ve en hayret verici gerçeklerinden biri, Arap ve İslam medeniyetini kuranların çoğunluğunun — filozofların, âlimlerin, tabiplerin, fakihlerin, muhaddislerin, yazarların, sanatkârların, büyük kumandanların ve şairlerin — nimetlerinden dolayı Allah'a hamdolsun ki (Türkmen) olduklarını görmemizdir; dehalarını o dönemin din ve devlet dili olan Arapça ile yazmış olsalar bile.
İbn Haldun, Mukaddime'sinde İslam milletinde ilim taşıyıcıları hakkında şöyle der: Onların pek azı müstesna, çoğu Arap değildir; içlerinden nesebi bakımından Arap olan biri bulunsa bile, dili, yetişme tarzı ve hocaları bakımından Arap değildir. Oysa millet Arap, şeriatının sahibi Arap ve yöneticileri Araptır.
Buna binaen ve bunu teyit etmek için, Arap-İslam medeniyeti tarihindeki en önemli seçkin ilmî şahsiyetleri gözden geçireceğim — burada çağdaşları da unutmuyoruz — ve bu büyük üstatların, bu yol gösterici minarelerin köklerini zikredeceğim ki tablo netleşsin; okuyucu da, bir yandan kalemiyle Arap olmayan İslam halklarının, bilhassa (Türkmenlerin) Arap-İslam medeniyeti diye bilinen şeyin inşasına kattıkları büyük rolün, öte yandan Muhammedî sancağı bin yıla yakın bir süre boyunca yorulmadan, usanmadan yücelterek bağırlarına basmış olmalarının büyüklüğünü görsün. Yardım O'ndandır.
Aşağıda, Arap-İslam medeniyeti tarihindeki en önemli seçkin Türkmen şahsiyetlerin adlarını ve her birinin yaratıcılık gösterdiği alanı sunmaya çalışıyorum; ta ki aziz okuyucu ve halk birlikte, şu ya da bu sebeple asırlarca kendilerinden gizlenmiş olan esaslı hususlara vâkıf olsunlar.
Geçmiş Asırların Seçkin Türkmen Şahsiyetleri
1. Felsefede
- a. Farabi
- b. İbn Sina
- c. Ebu'r-Reyhan el-Biruni
- d. İmam Gazali
2. Matematikte
- a. Ebu Bekir el-Harezmi
- b. Biruni
- c. Ebu'l-Heysem
3. Fizik ve Kimya
- a. Ebu Nasr el-Cevheri
- b. Cabir bin Hayyan
- c. Musa bin Şakir'in oğulları, Uluğ Bey
4. Astronomi (Felek İlmi)
- a. Ebu Ma'şer el-Feleki
- b. Ömer Hayyam
- c. Nasreddin et-Tusi
- d. Ali Kuşçu
5. Tıp ve Eczacılık
- a. İbn Sina
- b. İbnü'n-Nefis
- c. Razi
6. Kur'an İlimleri
- a. Zemahşeri
- b. Ebussuud
- c. Nesefi
- d. Zerkeşi
- e. Ebu'l-Leys es-Semerkandi
- f. Serahsi
- g. Ebu Bekir et-Tarhani
7. Hadis İlimleri
- a. İmam Buhari
- b. İmam Müslim
- c. İmam Tirmizi
- d. İmam Nesai
- e. İmam İbn Mace
- f. Sabuni
8. Kelam İlmi
- a. Cehm bin Safvan
- b. Maturidi
- c. İbnü'l-İhşid
- d. İskafi
- e. Ebu'l-Hasan el-Mu'tezili
9. Dil ve Nahiv İlimleri
- a. Halef el-Ahmer
- b. Harezmi
- c. Ebu Nasr el-Cevheri
- d. Abdülkahir el-Cürcani
- e. Sekkaki
- f. Zehebi
10. Edipler ve Şairler
- a. İbn Kuteybe ed-Dineveri
- b. Ebu Ali el-Kali
- c. Amr bin Mes'ade es-Suli
- d. İbrahim es-Suli
- e. Ebu Bekir es-Suli
- f. Salahaddin es-Safedi
- g. Beşşar bin Bürd
- h. Abdullah bin Mübarek
- i. Ebu Yakub el-Hureymi
- j. Alemüddin el-Muhyevi
- k. Ahdi
- l. Hurufi
- m. İmadeddin Teslimi (Irak Türkmenleri)
- n. Fuzuli el-Bağdadi — Bağdatlı Fuzuli (Irak Türkmenleri)
11. Musiki ve Gına (Şarkı)
- a. İbn Süreyc
- b. İbrahim el-Mevsıli ve oğlu İshak
- c. Farabi
- d. Ali es-Sugdi
12. Arap Hattı ve Tezhip Üstatları
- a. Hamdullah el-Amasi (Şeyh Hamdullah) / Türkiye
- b. Mustafa Rakım / Türkiye
- c. Akhisari / Türkiye
- d. Zühdi Efendi / İran
- e. Sami Efendi / İran
- f. Mustafa Nazif / Türkiye
- g. Hamid Efendi / Türkiye
- h. Mir Ali et-Tebrizi / İran
- i. Yusuf Rısa / Türkiye
- j. Muhammed İzzet Hattat / Irak
- k. Şevki Efendi / Suriye
- l. Mustafa İzzet Efendi / Mısır
Çağdaş Dönemin Seçkin Türkmen Şahsiyetleri
1. Arap Uyanışı ve Kültürünün Şahsiyetleri
- a. Cemaleddin Efgani (büyük Afgan ıslahatçı)
- b. Şeyh Muhammed Abduh (büyük Arap ıslahatçı)
- c. Muhammed Ferid Bey (tanınmış Mısırlı vatansever)
- d. Kasım Emin (kadın özgürlüğü hareketinin öncüsü)
- e. Mustafa Cevad (Iraklı filozof)
- f. Abdurrahman el-Kevakibi (Arap uyanışının öncüsü)
- g. Yahya Hakkı (ünlü Mısırlı hikâye yazarı)
- h. Necib Mahfuz (Arap romanının duayeni)
- i. İhsan Abdülkuddüs (büyük Mısırlı romancı)
- j. Tevfik el-Hakim (Arap tiyatrosunun öncüsü)
- k. Talat Harb (tanınmış iktisat uzmanı)
- l. Abdullah el-Alayili (tanınmış Arap yazar)
2. Şairler ve Edipler
- a. Ahmed Şevki (şairler sultanı)
- b. Abdülvehhab el-Beyati (Iraklı)
- c. Maruf er-Rusafi (Iraklı)
- d. Beyrem et-Tunusi (Tunuslu)
- e. Halil Mardam Bey (Suriyeli)
- f. Nizar Kabbani (Suriyeli)
- g. Ahmed Rami (Mısırlı)
- h. Veliyyüddin Yeken (Mısırlı)
- i. Ahmed Muharrem (Mısırlı)
- j. Ahmed el-Kaşif (Mısırlı)
- k. Abdülbasit es-Sufi (Suriyeli)
- l. İbrahim Tukan (Filistinli)
- m. Muhammed el-Bezm (Suriyeli)
3. Musiki ve Gına (Şarkı)
- a. Zekeriyya Ahmed / Mısır
- b. Ömer Hayret / Mısır
- c. Ömer Hurşid / Mısır
- d. Şirin / Mısır
- e. Necat es-Sagira / Mısır
- f. Nazım el-Gazali / Iraklı
- g. Şeltağ el-Beyati / Irak
- h. Salah Abdülgafur / Irak
- i. Necib es-Serrac / Mısır
- j. Ebu Halil el-Kabbani / Mısır
- k. Yusuf Ömer / Irak
- l. Nasir Şahha (نصير شحه) / Irak
- m. Sami Yusuf / Azerbaycan
- n. Sıddıka el-Mellaye / Irak
- o. Nemir Abdülhüseyin / Irak
4. Sinema ve Tiyatro
- a. Ferid Şevki
- b. Adil Edhem
- c. Leyla Fevzi
- d. Leyla Tahir
- e. Ömer el-Hariri
- f. Suad Hüsni
- g. Yusuf ve Meryem Fahreddin
- h. Nur ed-Demerdaş
- i. Muhammed Zülfikar
- j. Hüseyin Riyad
- k. Zeki Rüstem
- l. Hind Rüstem
- m. Şüveykar
- n. Yüsra
- o. Hişam Selim
- p. Cihan ve Şirin Seyfünnasr
- q. Busi ve Nura
- r. Cemil Ratib
- s. Şadiye
- t. Hanan et-Türk
- u. Cala Fehm (جالا فهم)
- v. Esmehan / Mısır
- w. Rüşdi Abaza
- x. Nihad Kal'i / büyük Suriyeli sanatçı
- y. Yasir el-Azma / Suriyeli
- z. Abdüllatif Fethi / Suriyeli
- aa. Hüseyin Abbas / Irak tiyatrosunun şehidi
- bb. Heysem Abdürrezzak / Iraklı
5. Siyaset Adamları ve Kumandanlar
- a. Nuri Said / eski Irak Başbakanı
- b. Hikmet Sami Süleyman / eski Başbakan
- c. Nureddin el-Atasi / eski Suriye Cumhurbaşkanı
- d. Şükrü el-Kuvvetli / eski Suriye Cumhurbaşkanı
- e. Edib eş-Şişekli / eski Suriyeli siyasetçi
- f. Ali İzzet Bey / Bosna Cumhurbaşkanı
- g. Yusuf el-Azma / (Meyselun) Arap muharebesinin kumandanı
- h. Rauf Denktaş / Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı
- i. Halid el-Azm / Suriyeli siyasetçi
- j. Korgeneral Cafer el-Askeri / Irak Savunma Bakanı
- k. Tümgeneral Mustafa Ragıb Paşa / askerî kumandan
- l. Tümgeneral Ömer Ali Bekir / Filistin'deki Irak kuvvetlerinin kumandanı
- m. Tümgeneral İzzet Paşa Kerküklü / eski Iraklı bakan
- n. Orgeneral Hasan et-Türkmani / Suriye'nin mevcut Savunma Bakanı
- o. Riyad es-Sulh / eski Lübnan Başbakanı
- p. Fuad es-Siniora / Lübnan'ın mevcut Başbakanı
- q. Korgeneral Yalçın Ömer Adil / eski Iraklı askerî kumandan
- r. Tümgeneral İsmet Sabir Ömer / eski Iraklı askerî kumandan
- s. Halid Bekdaş / eski Suriyeli siyasetçi
- t. Kemal Canbolan (كمال جان بولان) / eski Lübnanlı siyasetçi
- u. İhsan Doğramacı / tanınmış Türkmen şahsiyet
- v. Şükrü el-Aseli / eski Suriyeli siyasetçi
- w. İhsan Ekmeleddin oğlu (Ekmeleddin İhsanoğlu) / İslam Konferansı Teşkilatı Genel Sekreteri
- x. Cevher Dudayev / eski Çeçen Cumhurbaşkanı
- y. Sadettin Erkeç / Iraklı Türkmen lider
- z. Dr. Muhammed Erbilli / eski Iraklı bakan
- aa. Cemal Şati / Filistin Meclisi üyesi
- bb. Fahri Türkman / Filistin Meclisi üyesi
- cc. Gazi ed-Dağıstani / eski Iraklı kumandan
- dd. Muhammed Kazım Şeriatmedari / İslam dünyasının en büyük Şii mercii
6. Yapı ve İmar Mühendisliği
Büyük İslam abidelerinin inşasındaki fazilet onlara aittir.
- a. Büyük mimar Sinan Paşa / İstanbul ve Şam'daki (Süleymaniye Camii), (Tac Mahal) ve cami
- b. Mimar Yusuf Boşnak / Hindistan'daki (Kuvvetü'l-İslam) ve Mısır'daki (Muhammed Ali) Camii
- c. Mimar Olsun Bey / İran'daki (Gevherşah) Mescidi ve Semerkand'daki (Hanım) Mescidi
- d. Mühendis Mehmed Ağa
- e. Mimar Edhem Ağa
7. Bilim ve Teknoloji
- a. Mısırlı atom bilgini Yahya el-Meşed
- b. Iraklı atom bilgini Subhi Kemal Hassun
- c. Iraklı Profesör Said Kettane
- d. Rus kozmonot (Aliyev Bekmurad)
- e. İranlı atom bilgini Kasımi Erdebili
8. Ölümsüz Türkmen Kadınları
- a. Şecerüddür / vefatından sonra kocası (es-Salih Eyyub) adına Sekizinci Haçlı Seferi'ne karşı koydu
- b. Terken Hatun / Maveraünnehir'e doğru ilerleyen Emevi birliklerini durdurmayı başardı
- c. Raziye Hatun / Hindistan hükümdarı Sultan (İltutmuş)'un kızı ve imparatorluğun yönetiminde ondan sonraki halefi
- d. Töregene (Turakine) Hatun / Moğol hakanı (Ögedey)'in eşi; vefatından sonra imparatorluğun yönetiminde onun halefi oldu
- e. Ruz el-Yusuf / ünlü Mısır dergisi (Ruz el-Yusuf)'un sahibi
- f. Fedva Tukan / tanınmış Filistinli kadın şair
- g. Şirin İbadi / dünya (Nobel) ödülü sahibi
- h. Tansu Çiller / 1994 yılının Türkiye Başbakanı
- i. Halide Edib / Türk çevresinde tanınmış yazar ve siyasi şahsiyet
- j. Ayşe Teymur / Arap dünyasında kadın hareketinin öncüsü
- k. Selma el-Kezberi / Suriyeli kadın şair
Bu, denizden bir damladır. Türkmenlerin çeşitli tarihî dönemler boyunca şu ya da bu sebeple gizli kalmış (menkıbe ve kahramanlıkları), ki bunlar zamanında dostları ve başkalarını büyülemişti, mevcut olandan hem kapsam hem de maddi değer bakımından çok daha büyüktür. Ufukların serserileri ve onların peşine takılanlar bilsinler ki güneş elekle gizlenemez; Allah'ın izniyle Türkmenler geliyor, isteseler de istemeseler de.
Bu hoş konumuzu bitirmenin en güzel yolu, Arap şairi (İbn Sena el-Mülk)'ün Türkmenler ve onların daima yüksek olan itibarları hakkında söylediği şu sözdür:
بدولة التركمان عزت دولة العرب
وبابن الأتابك ذلت بيعة الصُلبTürkmen devletiyle Arap devleti aziz oldu;
Atabek oğluyla da haç ehlinin biatı zelil düştü.
Bağdat, 1/9/2007
Ve burada sayılması mümkün olmayan daha nice isim vardır.
Daha fazla bilgi için Arapça ve Türkçe kaleme alınmış a'lâm (biyografi), ulema, tasavvuf ve tarih kitaplarına ve fakihlere dair eserlere bakınız.
(Ayrıca Taşköprüzade'nin eş-Şekâiku'n-Nu'mâniyye'sine (الشقائق النعمانية) ve Corci Zeydan'ın On Dokuzuncu Yüzyılda Doğu'nun Meşhurlarının Biyografileri (تراجم مشاهير الشرق في القرن التاسع عشر) adlı eserine de bakınız.)
Son olarak, Yüce Allah'tan duamızı ve Müslümanların duasını kabul etmesini; İslam ümmetimiz ve mazlum Türkmen halkı için hayırlı olanı vermesini; onları düşmanlarına ve Müslümanların düşmanlarına karşı muzaffer kılmasını; münafıkları ve zalimleri hüsrana uğratmasını; ve sözlerini Irak Cumhuriyeti ile İslam ümmetinin sancağı altında birleştirmesini niyaz ediyoruz.
Âmin. Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur; salat ve selam da peygamberlerin efendisi Muhammed'in (s.a.v.) üzerine olsun.
16.04.2007
Bu metin hakkında
Bu ansiklopedi Dr. Nizameddin İbrahimoğlu tarafından yazılmış ve tarihinde tamamlanmıştır. Metin burada yazarın kaleme aldığı hâliyle, eksiltilmeden yayımlanmıştır; görseller de eserin aslından alınmıştır.
Yazarın bu çalışmayı tamamlayan ikinci bir eseri daha var: Irak’taki Türkmen Âlimleri Ansiklopedisi.