Arapça Harfleri ve Ebu ‘Ali el-Kali, Sahib İbn ‘Abbad ve Ahmed İbn Faris’in Lügat Çalışmalarında Uyguladıkları Metotlar
ARAPÇA HARFLERİ VE EBU 'ALİ el-KALİ, SAHİB İBN 'ABBAD VE AHMED İBN FARİS'İN LÜGAT ÇALIŞMALARINDA UYGULADIKLARI METOTLAR
الحروف العربيّة
والمنهج التي اتبعه أبو علي القالي وصاحب بن عبّاد وأحمد بن فارس في اللّغة
Nizameddin IBRAHIMOĞLU
Hitit Üniversitesi - Arapça okutmanı
GİRİŞ
مقدمة
Arap dilcileri sözlük yazmaya başlamadan önce, harflerin anlaşılması ve yazıların daha iyi okunması için bir dizi ıslah ve değişiklik yaptılar. Bu çalışmalar, özellikle Kur'an-ı Kerim'in yazılarının yanlış okunmasından sonra yapılmıştır. Harflere nokta ve harekeler verilmiştir; sonra da ebced harflerinin sırası alfabetik sıra ile değiştirilmiş ve sözlükler de buna göre yazılmaya başlanmıştır.
Arap dilinde sözlük çalışmaları ise bugünkü anlamda yok denecek kadar azdır.
Ancak Abbasi devrinden sonra sözlükler telif edilmeye başlanmıştır. Geç başlama sebeplerinden bazıları, Arapların ilkel toplum olmaları, okuryazar olmamaları, savaşçı ve göçebe olmaları ve kendi dillerini çok iyi bilmeleridir.
Araplardan önce Asurlular, Çinliler ve Yunanlılar çeşitli sözlük çalışmaları yapmışlardır. Araplar, Kur‘an-ı Kerim’i yanlış anlama ve yanlış telaffuzdan korumak, Arap diline yabancı kelimelerin girmesini engellemek ve âlimlerin ölümüyle meydana gelen bilgi birikimi kaybını önlemek amacıyla sözlük yazmayı bir zorunluluk olarak görmüşlerdir. Abbasilerden önce bazı çalışmalar olmuş, ancak bu sadece anlamları açıklamak şeklinde olmuştur. İbn Abbas ve Aban b. Taglib b. Rabah, Garibu 'I-Kur 'an adlı eserlerinde anlam üzerinde durmuşlardır.[1]
Günümüze kadar çoğunluğunu yabancıların yazdığı yaklaşık otuz beş sözlük telif edilmiştir. Bunların üzerinde çok az sayıda çalışma yapılmıştır.
KURAN YAZISINA HAREKE VE NOKTALARIN İLAVE EDİLME SEBEBİ
أسباب إضافة الحركات والنقاط في كتابة القرآن الكريم
Başlangıçta yazı noktasız ve harekesizdi. Kur'an böyle yazılıyordu. Böyle noktasız ve harekesiz Mushaflar yazılmıştır. Bu yazının okunması güç olmakla beraber bazı iyi cihetleri de vardı. Meselâ, Peygamberden işitilen kıraatlerin okunuşuna müsaitti. Bir kelimede muhtelif kıraatler toplanabiliyordu veya kelimenin müsaadesi nispetinde kıraat ediliyordu. Yedi kıraatin hepsi Mushaf-ı Osman'ın resmine, yazısına uygundur. Kıraatte de zaten bu şarttır. Misal verelim: وما ربك بغافل عما يعملون II: 123 âyet, noktasız olduğundan يعملون ـ تعملون şeklinde de okunur; her iki kıraate de müsaittir. 19: فنادها من تحتها 34 âyet, harekesiz olduğundan "مَنْ ـ مِنْ" = min, men diye her iki türlü kıraate de elverişlidir. İslâmiyet etrafa yayılınca Arap olmayan unsurlar da Müslüman olmuşlardı. Bunlar noktasız ve harekesiz Kuran'ı okumakta herkes gibi güçlük çekiyorlardı. Lahne ve hataya düşüyorlardı. Bu güçlüğü gidermek, hataları önlemek için hareke ve nokta koyma çaresine başvurulmuştur. Bu iş başlıca üç safha geçirmiştir:
- Kelime sonlarına nokta şeklinde harekeler konması.
- Birbirine benzeyen harfleri ayırt etmek için harflerin noktalanması.
- Bugünkü şekildeki harekelerin konulması.
Bunları birer birer izah edelim:
-
Muaviye'nin Hilâfeti devrindeyiz. A'rabînin birisi:
واعلموا ان الله بريء من المشركين ورسوله "Va'lemû ennallahe beriün minel-Müşrikîne ve Resulihi" diye okuyor. Bu okunuşa göre mâna çok bozuk oluyor. Bu gibi i'rap hatalarını önlemek için Irak Valisi olan Ziyad ibni Ebih, devrinin âlimi Ebül-Esved Duelî'ye (H. 69/M. 688) emrediyor. Buradaki hata i'rap hatası olduğundan kelimelerin sonlarının doğru okunup i'rap verilmesini sağlayacak işaretler koymasını söylüyor. Ebül-Esved de kelimelerin sonlarına nokta şeklindeki harekeleri koymaya başlıyor. Üstün için harfin üzerine bir nokta, ötre için harfin içine veya önüne bir nokta, esre için harfin altına bir nokta koyuyor.
Tenvin için iki nokta koyuyor ve bu işi şöyle yapıyor: Kâtibine diyor ki: "Ağzımı açtığım zaman harfin üstüne bir nokta koy, ağzımı topladığım vakit harfin içine bir nokta koy, esre okuduğum zaman harfin altına bir nokta koy!" O zaman bugünkü ıstılahlar henüz olmadığından böyle basit tâbirlerle, basit bir yolla harekeleme işini yaptı.
Tenvin için iki nokta koydu. Sonraları bu tarz noktayla harekeleme, kelimenin bütün harflerine teşmil olundu. Ancak bunlar Mushaf’ın yazılmış olduğu mürekkebin rengine uymayan bir renk ile yapılıyordu.
Bu usul Mağrip'te ve Endülüs’te dördüncü asrın ortalarına kadar devam etmiştir. Şark'ta Halil ibni Ahmed'in harekeleri yayıldığı hâlde onlar bu tarzı bırakmadılar. Böyle kelimelerin sonları veya bütün harfleri nokta ile harekelenmiş Mushafları görüyoruz. Bazen bu noktalar küçük bir daire şeklini almıştır (o). Bilhassa harflerin noktalanmasından sonra hareke noktalarıyla harf noktaları birbirine karışmasın diye daire şeklindeki hareke noktaları behemehâl lâzımdı. Başlangıçta harflerde nokta olmadığından bu iltibas yoktu. Ayrı renkte olmak, işi halledemiyordu. Hareke noktaları asıl yazıdan sanılmasın diye, harflere mahsus ve ekseriya siyah olan noktalardan ayrılmak üzere Mushaflarda ayrı renkte konurdu. En eski Mushaflarda kırmızı, sonraları sarı, yeşil ve nadiren mavi renkle yazılırdı. Nokta yerine konulan küçük daireler de böyledir. Dinî olmayan eserlerde ise bu harekeler hiç kullanılmaz.
-
İkinci merhale: Harfler birbirine benzediğinden yine iltibasa düşülüyordu. Hattâ bu yüzden hatalara düşüldüğü söyleniyor. Birbirine benzeyen harfleri ayırt etmek için Haccac zamanında (H. 41–95/M.661–713), Nasr bini Âsim (H. 89/M. 707) ve Yahya bini Ya'mer (H. 129/M. 746) harflere nokta koyma işini başardılar. Harf noktaları aynı renkte, yâni siyahtı. Hareke noktaları ise başka renkteydi.[2]
ARAP HARFLERİNİN ISLAHI VE DEĞİŞTİRİLMESİ
إصلاح الحروف العربية وتغييرها
Arap alfabesindeki her harfin rakamsal bir değerinin olduğu sistemin adı ise “ebced”dir. Ebced aynı zamanda Arap alfabesinin ilk tertibidir. Ebced, aslında Arap harflerinin kolaylıkla hatırda tutulmasını sağlamak için eski dönemlerde geliştirilmiş bir formül olup, gerçekte bir anlamı olmayan kelimelerin ilki “ebced” şeklinde okunduğu için bu adla anılmıştır. Bu formülde yer alan kelimeler şunlardır: Ebced (elif, be, cim, dal); hevvez (he, vav, ze); hutti (ha, tı, ya); kelemen (kaf, lam, mim, nun); sa’fes (sin, ayn, fe, sad); karaşet (gaf, ra, şın, te); sehaz (se, ha, zel); dazağ (dad, zı, gayın). Ebced sisteminin İbranice ve Aramicenin etkisiyle Nabaticeden Arapçaya geçtiği bilinmektedir. Arap alfabesindeki harflerin sayısal karşılıklarının İbranice ve Aramicenin harfleriyle aynı değerde olması, bu bilgiyi güçlendirmektedir.[3]
| أ | ب | ج | د | هـ | و | ز | ح | ط | ي | ك | ل | م | ن |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| س | ع | ف | ص | ق | ر | ش | ت | ث | خ | ذ | ض | ظ | غ |
Yukarıdaki harfler, hareke ve noktalar konarak ıslah edilmiş ve ebced harfleri aşağıdaki alfabetik harfler ile değiştirilmiştir. Bu, Nasr b. Âsim el-Ley’sinin bulduğu alfabetik sıralamadır ve el-Ferahidi'nin de kullandığı alfabetik harflerden oluşur. Hâlâ günümüzde kullanılan alfabetik sıralamadır:
| أ | ب | ت | ث | ج | ح | خ | د | ذ | ر | ز | س | ش | ص |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ض | ط | ظ | ع | غ | ف | ق | ك | ل | م | ن | هـ | و | ي |
MU'CEM'İN TANIMI
تعريف المعجم
Mu’cem veya kamus, dilin birçok müfredatını kapsayan ve anlamlarını açıklayan bir sözlüktür. Mu’cemde maddeler özel bir tertiple düzenlenir. Bu da ya alfabetik harflerle ya da konularla olur. Mükemmel bir sözlüğün dildeki tüm kelimeleri kapsaması, bunun yanı sıra anlamlarını, köklerini, nasıl telaffuz edildiğini ve bunların nasıl kullanıldığını örneklerle açıklaması gerekir.
Arap dilinde ('acem kelimesi), el-'ucum ve el-'acem kelimeleri el-urub ve el-'arabın zıddıdır. El-'ucum veya el-'acemi kelimeleri, Arap asıllı da olsa, fasih konuşmayan veya konuşması açık olmayan kişiler için kullanılır. Herhangi bir eser, kelimelerin birbiri ile zor anlaşılan ve açık olmayan anlamlarını kolaylaştırırsa (zorluğunu giderirse) ona el-Mu'cem denir.
Kamus kelimesi ise deniz veya büyük deniz (okyanus) anlamlarına gelir. Bir kısım eski dil âlimleri dil müfredatlarını toplamaya çalışmışlar, telif ettikleri eserlerinde deniz isimlerini veya denizi niteleyen isimlerden birini ad olarak kullanmışlardır. Örneğin, Sahib b. Abbad (ö.385) mu'cemine el-Muhit; İbn Side (ö.517) el-Muhkem ve 'l-Muhit el-A 'zam, Firuzabadi de (ö.818) el-Kamus; el-Muhit isimlerini vermişlerdir.[4]
ARAP DİLİNDE KELİME TOPLAMANIN KATETTİĞİ MERHALELER
المراحل التي قطعت اللّغة العربية في جمع الكلمات
Rastgele toplama merhalesi: Bir âlim, mesela yağmur veya kılıçla ilgili kelimeleri araştırmak üzere bedevilere başvururdu. Diğer bir âlim ekin veya bitki için, bir başkası ise gençliği veya yaşlılığı araştırmak için bedevilerden yardım alırdı. Sema' yolu dışında burada dili (dil kelimelerini) toplama yönteminin düzensiz olduğu görülüyor.
İkinci merhale: Tek bir konu ile ilgili kelimeler tek bir kitapta toplanmıştır. Bu merhalede birçok kitap yazılmıştır. Bu kitaplar konularına göre sınıflandırılmıştır. Örneğin: Yağmur kitabı, süt kitabı, hurma, üzüm, deve, at, vahşiler kitabı gibi.
Üçüncü merhale: Kelime araştırmacılarına kolaylık sağlamak amacıyla özel bir tarzla tertip edilmiş sözlükler yazılmaya başlanmıştır. Bu sözlüğün ilk kurucusu el-Halil b. Ahmed el-Ferahidi'dir. Kitabu’ 'l-Ayn adlı meşhur lügatin yazarıdır. O asırdan günümüze kadar uzanan en iyi sözlüklerden biridir. Uyguladığı metotlar çok büyük yararlar sağlamıştır. Alfabetik lügatçilik alanında telif edilen ilk eserdir. İşlediğim üç lügatçi de sözlüklerinde el-'ayn metotlarından çok etkilenmişlerdir.[5]
EBU ALİ el-KALİ (Ö.356/966)
اللّغوي أبو علي القالي
Endülüs'te Arap filolojisinin kurucusu olan Ebu Ali İsmail b. el-Kasım el-Kali el-Lugavi, Diyarbakır'da 288 yılında dünyaya gelmiş ve h. 356 yılında Kurtuba'da vefat etmiştir. Hocaları ibn Dureyd, Îbnu'l -Enbari, Naftiveyh ve îbn Derestiveyh'tir. Önemli eserlerinden bazıları şunlardır: en-Nevadir, Kitabu'l-Maksur ve'1-Memdud, el-Emali, el-Bari, Kitabu'1-İbil, Kitabu Fe'altu ve Ef altu.[6]
Kitabu'l-Bari'
كتاب البارع
339/950'de başlamış olduğu sözlüğünü bir dostunun yardımı ile bitirmiş ise de temize çekmeden hayata gözlerini yummuştur. Sevenlerinin gayreti ile Kitabu'l-Hemze, Kitabu'1-Bari ve Kitabul-'Ayn kısmı yeniden düzenlenmiştir. el-Kali, eserini yazarken bir taraftan alfabetik sırayı, diğer taraftan Kitabu’1-Ayn'daki el-Halil'in metodunu uygulamıştır. el-Bari’nin, Halil’in el-'Ayn adlı eserinin çok güzel bir özeti olduğunu söyleyebiliriz. Çoğu zaman kelimeyi işlerken kimden aldığını belirtmiştir.[7]
Bu özelliklerinin dışında el-Bari’, kelimeleri tasnif etmek ve lahndan korumak için okunuşlarını bazen yazıyla, bazen meşhur bir vezinle veya her ikisiyle birlikte tespit etmiştir.[8] Beş bin sayfa ve yüz altmış bölümden oluşan bir eser olan eh-Bari’, benzerlerinden çok geniş tutulmuştur. Endülüs'te yazılan ve buranın ilk sözlüğü kabul edilen bu eserin ne yazık ki tam metni bir arada mevcut değildir. Söz konusu eserin iki nüshası vardır. Birincisi İngiltere müzesinde, ikincisi ise Paris Halk Kitaplığında bulunmaktadır. İki parça hâlindeki tıpkıbasımı 1933 yılında Volton tarafından Londra'da yayımlanmıştır.[9] Bir de el-Kali'nin talebesi Muhammed el-Fihri tarafından Cevami 'u’l-Kitabi 1-Bari' adlı bir tekmile, Vezir Ebu Mervan Abdulmelik b. Sirac tarafından da bir haşiye yazılmıştır. Haşim et-Ta'an tarafından da 1974 yılında Bağdad'da yayımlanmıştır.[10]
Sözlükte Kullandığı Metot
المنهج الذي اتّبعه في تأليف المعجم
1- Harfleri mahreçlere göre düzenlemiştir. el-Halil’in ve Sibeveyh'in eserlerinden yararlanmakla birlikte, kendine özgü farklı bir tertibe göre hazırlamıştır:[11]
- هـ خ ع ج غ
- ق ك
- ض ج ش
- ل ر ن
- ط و ت
- ص ز س
- ظ ذ ث
- ف ب م
- و ا ي
- الهمزة
2- el-Halil'in uyguladığı kalb sistemini aynen uygulamış, ancak kelimelerin yapı bakımından tarifinde el-Halil'den farklı davranmıştır.[12] (Sülaside iki illet harfi kullanmıştır.)
- عكب
- عبك
- كعب
- كبع
- بعك
- بكع
3- Babları sünai, sülasi, rubai ve humasi olmak üzere dörde ayırmıştır. Ancak el-Kali'ye göre sülasi mu'tel kelimeler, el-Halil'de olduğu gibi sadece bir tek illet harfi ihtiva eden kelimeler olmayıp, aksine her iki türü ile lefif kelimeler de sülasi mu'tel kelimeler içindedir.[13]
4- Babları kendi içinde sünai, muhaffef, sülasi sahih ve muda'af (fe-lam), sülasi mu'tel, lefif ve rubai muda'af olarak bölümlere ayırmıştır.[14] Örnekler:
- مع ـ قد
- جعل ـ بحر
- ببر ـ ددن
- وعد ـ قال ـ جرى
- وشى ـ شوى
- زلزل ـ دحرج
- سفرجل
5- el-Halil’de olduğu gibi illet harflerine hemzeyi de eklemiştir. Bunları karışık ve birbirinden ayırt edilemeyecek şekilde kullanmıştır. Bu karışıklık sadece lefif bölümünde değil, diğer bölümlerde de görülmektedir.[15]
6- Eser, harflerin sayısı kadar bölüme ayrılmış, her kısım veya harf Kitabu 'l‘Ayn, Kitabu 'I-Ha vb. şekilde adlandırılmıştır.
es-SAHiB b. ABBAD (ö. 385/995)
اللّغوي صاحب بن عبّاد
es-Sahib Ebu'l-Kasım İsmail b. Abbad b. el-Abbas b. Ahmed b. İdris el-Talakani el-İsbahani, h. 326 yılında İsbahan'da doğmuştur. Buveyhiler'in veziri İbn Amid'e kâtiplik yapmış, o vefat ettikten sonra da vezirliğe atanmıştır. es-Sahib lakabı ona İbn Amid ile olan yakın dostluğundan dolayı verilmiştir. H. 385 yılında doğduğu yerde vefat etmiştir. Hocaları: Ahmed b. Faris, Ebu’l-Fadl b. el-Amid, Ebubekir el-Kamil, Ebubekir b. Maksem ve es-Sirafi'dir.[16]
Telif Ettiği Eserler
مؤلفاته
- a) Lugatla ilgili olanlar: Cevheratu'l-Cemhera, el-Fark beynez-Zad ve'z-Za, Kitabu'l-Hicr, el-Muhit fi'l-Luga.
- b) Diğerleri: el-Kafi fi'r-resail, el-A'yad ve Fadaili Nevruz, el-İmame, el-Vizara', Divan el-Fusu! el-Edebiyye.[17]
Sözlükte Kullandığı Metot
المنهج الذي اتّبعه في تأليف المعجم
1- Sözlüğünde, el-Halil'de olduğu gibi, kelimelerin harflerini mahreçlere göre tertip etmiştir.
- ع، ح، هـ، خ، غ
- ق، ك
- ج، ش، ض
- ص، س، ز
- ط، د، ت
- ظ، ث، ذ
- و، ل، ن
- ف، ب، م
- و، ي
- الهمزة
2- el-Halil'in kalb sistemini de aynen kullanmıştır. Bu maddeleri tek bölüm içinde görebiliriz. Mesela, Ayn bölümünde tek bölüm altında toplanmıştır:
- عبد
- عدب
- دبع
- دعب
- بعد
- بدع
Kalb sisteminde bu kelimelerin (واغد ـ قعود) anlamlarını araştırdığımızda, önce bu kelimeleri aslına çevirmemiz gerekir (وغد ـ قعد). (وغد) kelimesini bulmak için gayn bölümünü aramamız gerekir. Çünkü gayn (غ) harfi, vav (و) ve dal (د) harflerinden önce gelmiştir. (قعد) kelimesinde ise dal bölümüne bakmamız gerekir. Çünkü kaf (ك) ve ayn (ع) harfleri alfabetik sisteme göre sonra gelmektedir.
- مدّ
- جعل
- وعد
- قام
- شوى
- دحرج
- سفرجل
3- Kelimelerin bablarını da el-Halil'in metoduna göre tertip etmiştir. Sünai muda'aftan başlayarak sülasi sahih ve muda'af, sülasi mu'tel, lefif, rubai ve humasi bablara kadar gelmiştir. 4- Eserde çok az şiir şevahidi kullanmıştır. 5- Sözlükte maddeler, birçok kelimeyle açıklanmıştır.[18]
6- Malzemenin derlendiği veya nakledildiği kaynakların belirtilmeyişi ile de farklılık kazanmıştır. 7- Eserin Muhammed Hasan el- Yasin tarafından 1975 yılında bir cildi yayımlanmıştır.[19] 8- Burada da eser, harflerin sayısı kadar alfabetik bölüme ayrılmıştır.
AHMED B. FARİS (ö. 385)
اللّغوي أحمد بن فارس
Ebu'l-Hüseyin Ahmed b. Faris b. Zekeriyya el-Kazvini er-Razi, el-Maliki, h. 329'da Kazvini'de doğmuştur. Hemedan'da bir süre kalmıştır. Daha sonra Rey şehrine gitmiş ve orada vefat etmiştir. Tanınmış büyük bir dilci ve edebiyatçıdır.
Ders gördüğü hocaları (الأساتذة التي أخذ منهم الدروس): es-Sahib b. Abbad, el-Halil b. Ahmed, ey-Asmai ve İbn Dureyd'dir.
Eserlerinden bazıları şunlardır (بعض مؤلفاته): el-Mucmel fi'l-luga, Mu'cemu Makayisi'l-luga, Fıkhu'I-Luga, Garibu İ'rabi'I-Kur'an, el-Ezdad, İhtilafu'n-Nulıat, el-İtba' ve'1-Muzavece, el-Mukaddime fi'n-Nahv'dır. el-Mucmel fi'l-Luga adlı eseri, Kitabu'l-’Ayn, el-Cemlılara ve es-Sıhah kadar meşhurdur.[20] el-Muccmel, Zuheyri Abdu1muhsin Sultan tarafından tahkik edilerek iki cilt hâlinde 1982 yılında Beyrut'ta neşredilmiştir. 1986 yılında yine Beyrut'ta ikinci baskısı yapılmıştır. Mu'cernu Makayisi'l-Luga, Abdusselam Muhammed Harun tarafından tahkik edilerek 1949 ve 1969 yıllarında altı cilt hâlinde iki kez Kahire'de neşredilmiştir.[21]
Sözlükte Kullandığı Metotlar
المنهج الذي اتّبعه في تأليف المعجم
Müellif öncelikle el-Mucmel fi'l-Luga adlı sözlüğü, daha sonra da Mu'cernu Mekayisi'l-Luga adlı sözlüğünü kaleme almıştır. Sözlüklerde yazar kendisine has bir metot kullanmıştır. Bu metot ne kendisinden önce ne de sonra uygulanmıştır.[22]
1- Kelimeler, ilk harfleri esas alınarak tertip edilmiştir. Önce lügat maddelerini bölümlere ayırmıştır. Her bir harfe kitap demiş; hemze (أ) ile başlayan kitaplar, ye (ي) kitabı ile sona ermiştir.
2- Her bölümü; sünai muda'af, illetli ve sahih fiilleri ayırt etmeksizin sülasi asıllılar ve rubai ve humasi de dâhil olmak üzere üçten fazla asli harfe sahip olanlar olarak üçe ayırmıştır.
3- İlk iki bölümde (sünai, sülasi) tertip esnasında kelimelerin sadece ilk harflerini ve bu harfi takip eden harfleri alfabetik sıraya göre esas almaktadır. Mesela, (ث) bölümünde (ث) ve (ج) ile başlar ve alfabetik olarak bu sırayı sonuna kadar takip edip sonra bu bölümün sonunda (ث) ve (أ), (ث) ve (ب), (ث) ve (ت) ile başlayan kelimelere geçer. Sonra hemze (أ) ve be (ب)'ye dönüp yeniden yazmaya başlar. Sünai muda'af ve sülasiden (ج) örnekleri:[23]
- جح
- جخ
- جد
- جذ
- جر
- جز
- جس
- جش
- حس
- حض
- حظ
- جع
- جف
- جل
- جم
- جن
- جه
- حو
- جا
- جب
- جث
- جرز
- جرس
- جرش
- جرض
- جرع
- جرف
- جرل
- جرم
- جرن
- جرة
- جرو
- جرى
- جرب
- جرح
- جرج
- جرد
- جرذ
4- îbn Faris, çağdaşı olan el-Cevheri gibi yalnız doğru olduğuna kanaat getirdiği kelimeleri almış, tereddüt ettiği kelimeleri ise bırakmıştır.[24] 5- Kalb sistemini kullanmamıştır. Bu sistemi kullanmaması birçok müellifi sözlük yazmaya teşvik etmiş ve bu müellifler onun metodunu kullanmışlardır.
6- Kitabu’ 7- 'Âyn gibi harflerin sayısı kadar bölümlere ayrılmıştır.
7- Sadece doğru kelimeleri kullanmıştır. Bu konudaki gayreti çalışmalarında açıkça görülmektedir. 8- Kelimelerin köklerine göre düzenleme yapmıştır. 9- Babların kökleri üçten fazla olanlarını tertip etmemiştir.
10- (Makayıs) ölçüt fikri zihnine ve kitabına o derece hâkim idi ki, bu sebeple kitabını Makayıs diye isimlendirdi. Her ne kadar bu düşünce sadece iki harfli muda'af ve üç harfli lafızlarda uygulanmamışsa da onun üçten fazla harfli kelimeler için başka bir metot kullandığı görülmüştür. Ayrıca burada en çok kullandığı kelimeler menhuttur.
Naht veya menhut kelimelerinin anlamı, iki kelimeyi alıp bir araya getirerek yeni bir kelime ortaya koymaktır.[25]
Sözlükte Uyguladığı Diğer Hususlar
المميزات الأخرى الذي اتّبعه في تأليف المعجم
1- Harfleri mahreçlerine göre tertip etmiştir.
2- el-Mucmel sözlüğünde kendi itirafı ile şu dilcilerden etkilenmiştir: el-Halil b. Ahmed, el-Esmai, Ebu Ubeyde, Ebu Amr eş-Şeybam, Ibn Dureyd. Mu'cmnu Makayisi’Luga'da ise el-Halil’in el-Âyn, tbn Dureyd'in el-Cemhara, İbn Sikkit'in İslahu’1-Mantık ve Ebu Ubeyd'in Garibu’1-Hadis ve el—Garibu’l Musannaf adlı eserlerinden yararlanmıştır.
3- el-Mucmel sözlüğünde madde derlemeyi, tertip etmeyi ve kolaylaştırmayı amaç edinmiştir. 4- el-Makayis'te ise kelimenin köküne önem vermiş ve her maddeyi birden beşe kadar köke dayandırmıştır.
5- el-Mucmel'in özelliği, çok özet ve şevahitsiz olmasıdır. İktibasta bulunduğu dilcilerin isimlerini zikretmemiştir. Ayrıca konudan konuya geçmiş ve sadece doğru kelimelerle yetinmiştir. Dolayısıyla buna okul sözlüğü diyebiliriz.
6- el-Makayis ise çok fazla kelime ihtiva etmektedir. Genel olarak tüm kabilelerin lehçelerini, özellikle de Yemen lehçesini ele almıştır. Metot yönünden en iyi sözlük denebilir. 7- el-Makayis, mecazi terimlere önem vermiş, dikkat çekmiş ve terimlerin mecaz, istiare ya da teşbih mi olduklarını açıklamıştır.[26]
BİBLİYOGRAFYA
المصادر
Ahmed b. Faris, Mu'cemu Makayisi’l-Luga, c. I, Beyrut, 1991.
معجم مقاييس اللّغة، أحمد بن فارس، جلد 1، بيروت، 1991م.
Attar, Ahmed Abdulgafur, Mukaddimetu's-Sıhah, Beyrut, 1979.
مقدمة الصّحاح، أحمد عطار عبد الغفور، بيروت، 1979م.
Çöğenli, Sadi, Kenan Demirkaya, Arap Dilinde Kaynaklar, Erzurum, 1995.
سعيد جوغنلي ـ كنعان دمير قايا، المصادر في اللّغة العربية، أرضروم 1995م.
Emin, Ahmed, Duka'l-İslam, c. I, Beyrut, tsh.
ضحى الإسلام، أحمد أمين، جلد 1، بيروت.
İbn Hallikan, Vefayatu’l-A'yan, c. I, Beyrut, 1978.
وفيات الأعيان، إبن خلكان، جلد 1، بيروت، 1978م.
Muhtar, Cemal, İslam'da Sözlük Çalışmaları, Marmara Üniv. İlahiyat Fak. Derg., Sayı: 3, İstanbul, 1985.
دراسات في المعجم الإسلامي، جمال مختار، مجلة جامعة مرمرةـ كلية الإلهيات، العدد 3، إستنبول، 1985م.
Nassar, Hüseyin, el-Mu'cemu’1-Ârabi, Bağdat, 1980.
المعجم العربي، حسين النّصار، بغداد، 1980م.
Sahib ibn Abbad, el-Muhitfi'l-Luga, c. XI, Beyrut, tsh.
المحيط في اللّغة، صاحب بن عبّاد، جلد 6، بيروت.
Yakut el-Hamevi, Mu'cemu’l Udeba, c. II, Beyrut, 1993.
معجم الأدباء، يعقوب الحمودي، جلد 2، بيروت، 1993م.
Zirikli, Hayreddin, el-A’lam, c. I, Beyrut, 1992.
الأعلام، زركلي، جلد 1، بيروت، 1992م.
Mustafa Uzun, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 10, İstanbul; Türkiye.
Kuranı Kerim Bilgileri, Osman KESKİOĞLU, Türkiye.
[1] Attar, Ahmed Abdulgafur, Mukaddimetu 's-Szhah, Beyrut, 1979, s. 38-48.
[2] Kuranı Kerim Bilgileri, OSMAN KESKİOĞLU, 154–155.
http://ciftler.googlepages.com/OsmanKeskinoglu-KuraniKerimBilgileri.pdf
[3] Mustafa Uzun, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, “ebced” maddesi, c. 10, s. 70.
[4] Attar, Ahmed Abdulgafur, age., s. 38–48; Ahmed Emin, Duha 'l-İslam, Beyrut, tsh., c. II, s. 263–266.
[5] A1tar, Ahmed Abdulgafur, age., s. 38–48; Ahmed Emin, Duha 'l-İ slam, Beyrut, tsh., c. 11, s. 263–266.
[6] İbn Hallikan, Vefayâtu’l-A’yan, Beyrut, 1978, c. 1, s. 226; Muhtar, Cemal, “İslam’da Sözlük Çalışmaları”, Marmara Ün. İlahiyat Fak. Dergisi, Sayı: 3, İstanbul, 1985, s. 339.
[7] Muhtar, Cemal, İslam 'da Sözlük Çalışmaları.
[8] Çöğenli, Sadi, Demir kaya, Kenan, Arap Dilinde Kaynaklar, Erzurum, 1995, s. 124–125.
[9] Muhtar, agm.
[10] Çöğenli, age., 124–125.
[11] Nassar, Hüseyin, el-Mu’cemu’l-‘Arabî, Bağdat, 1980, s. 32–33.
[12] Nassar, aynı eser.
[13] Çöğenli, age., s. 124–125.
[14] Nassar, age.
[15] Nassar, aynı eser, s. 34.
[16] İbn Hallikan, age., c. 1, s. 228; Sahib b. Abbad, el-Muhit fi’l’-Luga, Beyrut, tsh., c. X!, s. 12.
[17] Yakut el-Hamevi, Mu’cemu’l-Udeba, Beyrut, 1993, c. 11, s. 662; İbn Hallikan, age., c. 1, s. 228.
[18] Nassar, age., s. 33-34.
[19] Çöğenli, age., s. 124-125.
[20] Zirikli, Hayreddin, el-A’lam, Beyryt, 1992, c. 1, s. 193; İbn Hallikan, age., c. 1, s. 118.
[21] Çöğenli, age., s. 130–131.
[22] Muhtar, agm., s. 340.
[23] Ahmed b. Faris, Mu’cemu Makayisi’l-Luga, Beyrut, 1991, c. 1, s. 405–425.
[24] Muhtar, agm., s. 341.
[25] Nassar, age., s. 55.
[26] İbn Faris, age., c. 1, s. 405-425; Nassar, age., s. 52-57.