انتقل إلى المحتوى
تعليم العربية

المذكر والمؤنث في اللغة العربية

د. نظام الدين إبراهيم أوغلو حُدّث في 16 سبتمبر 2026 10 دقيقة قراءة

النسخة التركية

المذكر والمؤنث في اللغة العربية

Arapçada Müzekkerlik ve Müenneslik

د. نظام الدّين إبراهيم أوغلو

باحث أكاديمي تركماني ـ تركيا

Nizameddin İbrahimoğlu

Hitit Üniversitesi - Çorum

1 ـ المُذَكَّرُ — Müzekker

Eril/Erkek: Müenneslik alametine sahip değildir. İkiye ayrılır:

  1. Hakiki Müzekker: İsim veya sıfat olarak gelebilir. (Akıllı veya canlı olanların isimleridir.)

    • محمد ـ أحمد ـ كريم ـ جميل ـ كامل
    • طالب ـ مهندس ـ مدير ـ عالم
  2. Mecâzî Müzekker (Akılsız veya cansız müzekker)

    الأسماء المذكرة الجامدة (مذكرها لا يتحول إلى المؤنث بعلامات التأنيث).

    • حجر ـ دفتر ـ قلم ـ باب

2 ـ المُؤَنَّثُ — Müennes

Dişil/Dişi: Müenneslik alametine sahiptir. İki ana grupta sınıflandırılarak da isimlendirilebilir:

  1. المُؤَنَّثُ الحَقِيقِيُّ — Hakiki Müennes: (Akıllı veya canlı olanların isimleridir.) (Dişi): Ta-i merbuta/ta-i tenis (dişilik) alameti taşısın veya taşımasın, gerçekte dişi olan varlıktır. İsim veya sıfat olarak gelebilir.

    • جميلة، كريمة، كاملة، فاطمة، عائشة
    • طالبة ـ مهندسة ـ مديرة ـ عالمة
    العربيةالتركية
    خَدِيجَةُHatice
    مَرْيَمُMeryem
    خَنْسَاءُHansa
    لَبُؤَةٌDişi aslan
    هِرَّةٌKedi
  2. المؤنث المجازي — Mecâzî Müennes (Akılsız veya cansız olanların isimleridir.)

    الأسماء المؤنثة الجامدة (مؤنثها لا يتحول إلى المذكر بحذف علامات التأنيث).

    • شجرة ـ حقيبة ـ نافذة ـ سبورة

İkiye ayrılır:

1. Lafz-i Müennes (Kıyasi Müennes)

3 gruba ayrılır:

a) Tenis (dişilik) alametleri (ة – ى – اء), sıfatların ve isimlerin sonunda bulunan alametlerdir.

Son harfi ta-i merbuta (ة – ـة), yuvarlak te / التاء المربوطة ile biten isimler veya sıfatlar çoğunlukla müennes (dişi), müfret (tekil) kabul edilir.

Örnekler:

العربيةالتركية
مَدِينَةٌşehir
مُحَافَظَةٌil
لَيْلَةٌbir gece
سَفِينَةٌgemi
كَبِيرَةٌbüyük
طَبِيبَةٌbayan doktor
مَرِيضَةٌhasta
كَاتِبَةٌyazıcı
مُعَلِّمَةٌöğretmen
فَقِيرَةٌyoksul
نَظِيفَةٌtemiz
كَبِيرَةٌbüyük
صَغِيرَةٌküçük
قِطَّةٌkedi
كَلْبَةٌköpek
مُهْرَةٌtay
مُسْلِمَةٌMüslüman
مُؤْمِنَةٌmümin
نَافِذَةٌpencere
كَبِيرَةٌbüyük
صَغِيرَةٌküçük
بَطِيئَةٌyavaş

Not: Ta-i merbuta/kapalı te – tenis te’si / dişilik te’si (ة – ـة), sonuna bir ek bitiştiğinde açık ت şeklinde yazılır.

Örnek:

العربيةالتركية
مِحْفَظَةٌ – مِحْفَظَتُكَçanta – senin çantan
نَظَّارَةٌ – نَظَّارَتُهُgözlük – onun gözlüğü
مِظَلَّةٌ – مِظَلَّتِيşemsiye – benim şemsiyem

Sonunda (uzun elif – اء), yani elif-i memdude, “uzun elif” olan sıfatlardır. Bu alamet daha ziyade renk ve sakatlığı ifade eden أَفْعَلُ / فعلاء veznindeki kelimelerin müenneslerinde kullanılır.

Örnekler:

العربيةالتركية
بَيْضَاءُbeyaz
زَرْقَاءُmavi
حَمْرَاءُkırmızı
حَسْنَاءُgüzel kız
سَمْرَاءُSemra
خَضْرَاءُyeşil
سَوْدَاءُsiyah
خَرْسَاءُdilsiz
حَدْبَاءُkambur
عَرْجَاءُtopal
عَمْيَاءُkör
شَقْرَاءُsarışın
سَمْرَاءُesmer

Not: Topluluk isimleri genellikle müennes (dişi) kabul edilir.

Örnek:

العربيةالتركية
العَرَبُArap

Sonu ى, yani elif-i maksura (kısa elif) ile biten isimlerdir. Elif-i maksura daha ziyade أَفْعَلُ / فُعلى veznindeki derecelendirilmiş sıfatların müenneslerinde kullanılır.

العربيةالتركية
أكبر / كُبرىDaha büyük
أصغر / صُغرىDaha küçük
أحسن / حُسنىDaha güzel

فَعْلاءُ veznindeki sıfatların müennesleri de فُعْلَى vezninde kullanılır.

Örnekler:

العربيةالتركية
صُغْرَىen küçük
حُسْنَىen güzel
حُبْلَىhamile, gebe
عَصًاbaston
كُبْرَىen büyük
سُفْلَىdaha düşük
عَطْشَىsusamış, susuz

Sema-i Müennes (Manevi Müennes)

Üzerinde müenneslik alameti olmayıp müennes sayılan isimlerdir. Bu müennesler sözlüğe bakılarak ve/veya işitilerek bilindiği için Sema-i Müennes denir.

Örnekler:

العربيةالتركية
نَفْسٌnefis, kendi
أَرْضٌyeryüzü
شَمْسٌgüneş
سَمَاءٌgökyüzü
رِيحٌrüzgâr
نَارٌateş
دَارٌev
حَرْبٌsavaş
فَأْسٌbalta
جَهَنَّمٌcehennem
حَاجِبٌkaş
رِجْلٌayak
دَلوkova
فُلُكgemi
عقربakrep
درعzırh
بئرkuyu
عينpınar
فردوسcennet
ملحtuz
سعيرcehennem
جحيمcehennem
سِنٌّdiş
عصاsopa
أفعىyılan

Not 1: Diğer manevi müennes ifade eden isimlerdir. Örneğin:

المؤنّث المعنوي: بقية المؤنث المعنوي:

  • بتول، مريم، زينب، شام.

وهُناك من ألفاظ المؤنث المعنوي ما لا يُستعمل إلاّ مؤنّثًا، نحو:

  • فأس، أرض، أرنب، إصبع، حرب، دار، رَحيم، رَحى، سقر، شمس، شِمال، يمين، ضبعُ، عُروض، عَقِب، فخِذ، قوس، كأس، كرش، نَعْل، ناب، وِرك.
  • أسماء الرّياح: صبا، قَبول، جَنوب، دَبور، هيف، حَرور، سموم…

Not 2: Müzekker ve müenneslik için kullanılan bazı manevi lafızlar vardır.

هناك من الألفاظ المعنوية ما يُستعمل للمذكر والمؤنث:

  • إبط، إزار، حال، حانوت، خمر، زُقاق، سبيل، سُرى، سراويل، سلاح، سكّين، سليم، سماء، سوق، صاع، ضُحى، طِرس، طريق، عَجُر، عُقاب، عقرب، عُنق، عنكبوت، فرس، قِدر، قَفا، قميص، كِبد، لسان، مِسك، وراء، مُوسى.

Not 3: İsimlerde cinsiyet: Arap dilinde kelimeler dil bilgisi yönünden müennes (dişil) ve müzekker (eril) olarak iki tür cinsiyete sahiptir. Bunlar genellikle varlıkların doğal cinsiyetine uyarlar. Doğada erkek olan canlılar müzekker, dişi olan canlılar müennes kabul edilir.

Doğal dişi ve erkek isimleri. Bunlar da istisnalardan kabul edilebilir.

Örnekler:

العربيةالتركية
أُمٌّanne
أَبٌbaba
أَخٌerkek kardeş
أُخْتٌkız kardeş
ابنٌerkek çocuk
بِنْتٌkız çocuğu
بَعلkoca
زَوجَةٌhanım
رَجُلٌerkek
امرأةkadın
صُهرٌdamat
كِنَّةٌgelin
ثورٌöküz
بَقرٌ (ة)inek
ناقةdişi deve
جملerkek deve
ديكhoroz
دجاجةtavuk

Not 4: Kasaba, şehir, ülke ve kabile isimleri müennes (dişi) kabul edilir.

أسماء البلاد والمدن والقبائل تستعمل للمؤنث.

Örnekler:

العربيةالتركية
قُرَيْشٌKureyş
مِصْرٌMısır
مَكَّةٌMekke

Not 5: Vücudun çift olan azaları, organları müennes (dişi) olarak kabul edilir.

أسماء أعضاء الجسم المزدوجة تستعمل للمؤنث.

Örnekler:

العربيةالتركية
عَيْنٌgöz
أُذْنٌkulak
يَدٌel

Not 6: Ayrıca Arapçadaki bütün cansız isimlerin çoğulu müennes (dişi) ve müfret (tekil) kabul edilir.

Not 7: Bazı müzekker (eril) isimler kurala aykırıdır.

Örnekler:

العربيةالتركية
حَمْزَةُHamza
طَلْحَةُTalha
عُرْوَةُUrve

Not 8: Mübalağa ifade eden فَعَّالَةٌ vezninin sonundaki ta-i merbuta ـة müenneslik (dişilik) için değildir.

Örnekler:

العربيةالتركية
عَلاَّمَةٌçok bilgili
نَسَّابَةٌsoy bilgini
رَحَّالَةٌçok gezmiş

Not 9: Bazı sıfatların hem müzekkeri hem de müennesi aynıdır; genellikle şu vezinlerde gelir: Fa’ulün – Fe’ilün – Mif’alün – Mif’ilün…

هناك من الصّفات ما يستوي فيه المذكر والمؤنث، لذا فلا تطابق الصّفة الموصوف في التذكير والتأنيث. وعمومًا تأتي على وزن فعول وفعيل ومِفعَال ومِفعِيل وأوزان أخرى، مثل:

  • صَبور ـ فَخور ـ جَرِيح ـ عَظِيم ـ رَحِيم ـ كَبِير ـ رَخِيص ـ عَلاَّمَة ـ مِكْسَال ـ مِعْطِير ـ مِغْشِم ـ ضحْكة.

والمصدر الثلاثي غير الميمي، مثل: عدلٌ، وأيضًا ما كان صفة لجمع ما لا يعقل.

الأمثلة:

  • رجُلٌ صَبورٌ / امرأةٌ صَبورٌ
  • هذا شَاهدُ عَدلٌ
  • هَذانِ شَاهِدَانِ عَدلٌ
  • هذهِ شُهودُ عَدْلٌ.

Müzekkerlik ve Müenneslik Diğer Konularda

المذكر والمؤنث في الضَّمَائر في حَالةِ الفَاعِلِ

Fail halinde olan zamirler

العربيةالتركية
هُوَ (مُذكّر)O (Müzekker)
هُمَا (مُذكّر)O ikisi (Müzekker)
هُمْ (مُذكّر)Onlar (Müzekker)
هِيَ (مُؤنَّث)O (Müennes)
هُمَا (مُؤنَّث)O ikisi (Müennes)
هُنَّ (مُؤنَّث)Onlar (Müennes)
أَنْتَ (مُذكّر)Sen (Müzekker)
أَنْتُمَا (مُذكّر)İkiniz (Müzekker)
أَنْتُمْ (مُذكّر)Siz (Müzekker)
أَنْتِ (مُؤنَّث)Sen (Müennes)
أَنْتُمَا (مُؤنَّث)İkiniz (Müennes)
أَنْتُنَّ (مُؤنَّث)Siz (Müennes)
أَنَاBen
نَحْنُBiz

المثال:

  • ذَهبتُ إلى السّوقِ.
  • ذَهبَ (ذَهَبَتْ) إلى السُّوقِ.
  • هما ذَهَبَا (ذَهَبَتَا) إلى السُّوقِ.
  • هُم ذَهبوا إلى السُّوقِ.
  • هنّ ذَهبنَ إلى السُّوقِ.
  • أنتم ذَهَبتُم إلى السُّوقِ.
  • أنتُنَّ ذَهَبتُنَّ إلى السُّوقِ.
  • نَحنُ ذَهَبنَا إلى السُّوقِ.

المذكر والمؤنث في الضَّمَائر في حَالةِ المَفعُولِ

Tümleç halinde olan zamirler

العربيةالتركية
إيّاهُ (مُذكّر)Onu (Müzekker)
إيّاهُمَا (مُذكّر)İkisini (Müzekker)
إيّاهُم (مُذكّر)Onları (Müzekker)
إيّاهَا (مُؤنَّث)Onu (Müennes)
إيّاهُماİkisini — Müennes (مُؤنَّث)
إيّاهُنّOnları — Müennes (مُؤنَّث)
إيّاكَSeni — Müzekker (مُذكّر)
إيّاكُمَاİkinizi — Müzekker (مُذكّر)
إيّاكُمْSizi — Müzekker (مُذكّر)
إيّاكِSeni — Müennes (مُؤنَّث)
إيّاكُمَاİkinizi — Müennes (مُؤنَّث)
إيّاكُنّSizi — Müennes (مُؤنَّث)
إيّايّBeni
إيّانَاBizi
…هُOnu — Müzekker (مُذكّر)
…هُمَاO ikisini — Müzekker (مُذكّر)
…هُمْOnları — Müzekker (مُذكّر)
…هَاOnu — Müennes (مُؤنَّث)
…هُمَاO ikisini — Müennes (مُؤنَّث)
هُنَّOnları — Müennes (مُؤنَّث)
…كَSeni-n — Müzekker (مُذكّر)
…كُمَاİkinizi-n — Müzekker (مُذكّر)
…كُمْSizi-n — Müzekker (مُذكّر)
…كِSeni-n — Müennes (مُؤنَّث)
كُمَاİkinizi-n — Müennes (مُؤنَّث)
…كُنَّSizi-n — Müennes (مُؤنَّث)
…يِBeni
…نَاBizi

الأمثلة:

  • إيّاكَ نَعبُدُ. Sana ibadet ederiz.
  • إيّايَ فأعبدوني. Bana ibadet ediniz.
  • كَتَبْناهَا: Onu (e-k) yazdık.
  • كَتَبْتُمْنَا: Bizi yazdınız (e).
  • نَكْتُبُهَا: Onu (k) yazıyoruz.

المذكر والمؤنث في مَفعُول فيهِ:

Tümlecin ‘De’ hâli olan

العربيةالتركية
عِندِيBende
عِندَنَاBizde
عِندَكَSende — Müzekker (مُذكّر)
عِندَكِSende — Müennes (مُؤنَّث)
عِندَكُمْSizde — Müzekker (مُذكّر)
عِندَكُنSizde — Müennes (مُؤنَّث)
عِندَهُOnda — Müzekker (مُذكّر)
عِندَهَاOnda — Müennes (مُؤنَّث)
عِنْدَنَاBizde
  • جَاءَ عِندِي.
  • ذَهبَ عِنْدَكُمْ.

المذكر والمؤنث في مَفعُول مَعَهُ:

Tümlecin ‘Le’ hâli olan

العربيةالتركية
مَعِيBenimle
مَعَناBizimle
مَعَكَSeninle — Müzekker (مُذكّر)
مَعَكِSeninle — Müennes (مُؤنَّث)
مَعَكُمSizinle — Müzekker (مُذكّر)
مَعَكُنSizinle — Müennes (مُؤنَّث)
مَعَهُOnunla — Müzekker (مُذكّر)
مَعَهَاOnunla — Müennes (مُؤنَّث)
مَعَهُمOnlarla — Müzekker (مُذكّر)
مَعَهُنOnlarla — Müennes (مُؤنَّث)

الأمثلة:

  • ذَهَبتُ مَعَكَ. Seninle gittim.
  • ذَهبتَ مَعِي. Benimle gittin.

المذكر والمؤنث في مَفعُول عَنه:

Tümlecin ‘Den’ hâli olan

العربيةالتركية
عَنِّيBenden
عَنَّاBizden
عَنْكَSenden — Müzekker (مُذكّر)
عَنكِSenden — Müennes (مُؤنَّث)
عَنْكُمSizden — Müzekker (مُذكّر)
عَنكُنSizden — Müennes (مُؤنَّث)
عَنهُOndan — Müzekker (مُذكّر)
عَنهَاOndan — Müennes (مُؤنَّث)
عَنهُمOnlardan — Müzekker (مُذكّر)
عَنهُنOnlardan — Müennes (مُؤنَّث)

الأمثلة:

  • فأعفُ عنًّا. Bizi bağışla.
  • رَضي الله عنكَ. Allah senden razı olsun.
  • ذَهبَ عنّي الفَزعُ. Üzerimden korku gitti.

المذكر والمؤنث في مَفعُولٌ إليهِ:

Tümlecin ‘E’ hâli olan

العربيةالتركية
إِليَّBana
إِلينَاBize
إِليكَSana — Müzekker (مُذكّر)
إِليكِSana — Müennes (مُؤنَّث)
إِليكُمْSize — Müzekker (مُذكّر)
إِليكُنSize — Müennes (مُؤنَّث)
إِليهِOna — Müzekker (مُذكّر)
إِليهَاMüennes (مُؤنَّث)
إِليْهِمOnlara — Müzekker (مُذكّر)
إِليهنOnlara — Müennes (مُؤنَّث)

الأمثلة:

  • أهدي إليك كتابًا. Sana kitap hediye ediyorum.
  • جاؤوا إلينا. Bize geldiler.
  • ذَهبوا إليكم. Size gittiler.

المذكر والمؤنث في اسمُ الإشَارَةِ:

İşaret İsimleri

Yakın için işaret zamirleri

العربيةالتركية
هَذَاBu — Müzekker (مُذكّر)
هَذانِ، هَذيْنِBu ikisi — Müzekker (مُذكّر)
هَؤُلاَءِBunlar
هَذِهِ / هَذِيBu — Müennes (مُؤنَّث)
هَاتَانِ، هَاتَيْنِBu ikisi — Müennes (مُؤنَّث)

Uzak için işaret zamirleri

العربيةالتركية
ذَاكَ، تِيكَŞu
ذَلِكMüzekker (مُذكّر)
ذَانِكَO ikisi — Müzekker (مُذكّر)
أُولاَئِكَOnlar — Müzekker (مُذكّر)
تِلْكَ / تَاكَO — Müennes (مُؤنَّث)
تَانِكَO ikisi — Müennes (مُؤنَّث)

الأمثلة:

  • هَذا رَجُلٌ ذكيٌّ. Bu zeki bir adamdır.
  • ذَلكَ الكِتابُ لا ريبَ فيهِ. Bu kitapta şüphe yoktur.

المذكر والمؤنث في الاسم الموصول:

Belirtili İsm-i Mevsuller (İlgi Zamiri)

العربيةالتركية
اَلَّذِيKi o kimse — Müzekker (مُذكّر)
اَللَّذَانِ، اَللَّذَيْنِKi o ikisini — Müzekker (مُذكّر)
اَلَّذِينَKi o kimseler — Müzekker (مُذكّر)
الَّتيKi o kimse — Müennes (مُؤنَّث)
اَللَّتَانِ، اَللَّتَيْنِKi o ikisini — Müennes (مُؤنَّث)
اَلْلاَّتِي، اللَّوَاتِي، اللاَّئِيKi o kimseler — Müennes (مُؤنَّث)

Not: Sadece insan dışındaki çoğullarda ism-i mevsul müennes tekil اَلَّتِي gelir. (Akıllı ve akılsızlar için kullanılır.)

Belirtisiz İsm-i Mevsuller

العربيةالتركية
مَنْ(Kimse-ler): Sadece akıllılar için kullanılır.
ماَ(Şeyler): Hayvanlar ve nesneler için kullanılır.
أَيُّ(Hangisi): İnsan, hayvan ve cansızlar için kullanılır.

Nizameddin İbrahimoğlu

Hitit Üniversitesi-İlahiyat Fakültesi

مواد ذات صلة

التعليقات

لا توجد تعليقات بعد. يمكنك كتابة أول تعليق.

اكتب تعليقاً

يمكنك التعليق دون حساب. وإن شئت سجّل الدخول أو أنشئ حساباً.

الحقول المطلوبة. يُنشر تعليقك فوراً؛ يظهر اسمك والتاريخ والنص.

تابع المحتوى الجديد

نُعلمك بالبريد عند نشر مقال أو درس أو تدوينة جديدة. يبدأ الاشتراك بعد تأكيد الرابط الذي يصلك، وفي كل رسالة رابط لإلغاء الاشتراك في أي وقت.